Boer History1655 aan die Kaap die Goeie Hoop: Verkenning, Vrye Tuiniers en Gonnema
Druk by die Fort en die Kaapmans
Die nedersetting wat Jan van Riebeeck beveel het, was nog klein, maar dit was reeds meer as ’n barakke. Baksteen het swak hout vervang; ongeveer twaalf morgen tuin het onder skoffel en ploeg gelê; kinders het buite die mure gespeel; vroue het huis en haard gehou. Teen daardie permanensie het die Kaapmans (Goringhaiquas) hard gedruk. Hulle het hutte op die rand van die gracht opgerig en, toe hulle gevra is om te skuif, geantwoord dat die grond hulle s’n is en hulle sal bou waar hulle wil. Onbewaakte gereedskap en voorrade het verdwyn. Koperknoppe is uit die klere van spelende kinders gesny. Werkspanne kon slegs veilig beweeg in groepe en met wapens in die hand. [3] [1]
Van Riebeeck het die wagte verdubbel en buitengewone voorsorg getref. Hy het geglo Harry staan agter baie van die onheil en dat die Kaapmans daardie raad volg. Matrose en soldate onder die nedersetters het gebrand om daaglikse beledigings te wreek; die bevelvoerder het hulle teruggehou, gebonde deur bevele om vrede te bewaar waar hy kon. Tog het hy ook ’n dieper waarheid gesien: terwyl die Kaapmans die skiereiland vul, sou binnelandse stamme ryk aan vee nie troppe bring om te handel nie, omdat daar voortdurende vetes tussen hulle was. Die jong nedersetting het nuwe vriende oor die berg nodig gehad — nie as veroweraars om die eer nie, maar as ’n gemeenskap wat wou bly, die vlotte voed, en gesinne aan die Kaap grootmaak. [3]
Die jaar het stil genoeg in die baai begin. Klein vaartuie soos die Tulp en die Roode Vos het die eilande en die vasteland bedien. In Januarie het die Gecroonde Leeuw uit die Nederlande aangekom, en die Draeck, Ter Schelling en Muyden uit Batavia; hoë offisiere op elke dek het die fort ’n plek van vermaak sowel as van werk gemaak. Opperkoopman Pieter de Goijer het skipslui toegelaat om brandhout uit die woude te help sleep. In Februarie het die Malacca, Oliphant en Wapen van Hollandt twee predikante gebring — Petrus Mus en Johannes Campius — en twee huwelike het in Maart gevolg: Elisabeth Statlanders met onderkoopman Jacobus van den Kerckhoven op die 6de, en Meijnsgen Campen met sekunde Frederick Verburg op die 9de. Permanente besetting is nie net in baksteen en tuin geskryf nie, maar ook in troutafele binne die fort. [2] [1]
Jan Wintervogel en die Binnelandse Ekspedisie
Op 15 Maart 1655 het die nedersetting haar eerste aansienlike binnelandse verkenningsparty gestuur. Jan Wintervogel — ’n kadet slegs een trap bo ’n gewone soldaat, tog ’n man wat vir die West-Indiese Kompanjie in Brasilië ontdekkers gelei het, gehelp het om silwer by Chiera (Zheira) te vind, en eenmaal oor die Groot Suidsee uitgesien het — het met sewe vrywilligers vorentoe getree. Die Raad het hom as ’n ywerige verkenner en bosloper beskryf en ’n ryk beloning beloof as hy iets van waarde vind. Hulle het provisie vir drie weke geneem, ses pond tabak, ses pond koperstawe, en krale as monsters van wat die Kaapse gemeenskap vir vee kon bied. Hul opdrag was duidelik: leer die land ken, nooi binnelandse stamme tot vriendskap en handel, hou uitkyk vir minerale beter as die waardelose “silwer” van vroeër jare, en toets of vrye mans van die fort die gracht kan verlaat en weer tuiskom. [3] [1]
Hul pad kan nie met ’n landmeter se lyn getrek word nie, maar dit het noordwaarts geloop na die land van vandag se Malmesbury, wes van die Drakensteinberge. Hulle het ’n party San van baie klein gestalte ontmoet — wilde mense sonder hutte of vee, geklee in klein velle en byna soos die Khoikhoi pratend — wat boë opgelig het totdat Wintervogel met tabak in die hande vorentoe geloop het; die pyle het gesak, en die vreemdelinge het die geskenk aanvaar. Hulle het ook Soaquas ontmoet wat Vissers genoem is, vyande van Strandlopers en Saldanhars, wat ten volle gewapen nader gekom het maar nie aangeval het nadat krale en tabak gegee is nie. Later het hulle klein Khoikhoi-partye gevind wat hulle vriendelik ontvang het, en ’n groot horde sowat vyftien of sestien myl uit — sewentig tot tagtig mans sterk — ryk aan vee en bereid om troppe af te staan vir plat koper en tabak, tog sou niemand na die fort kom terwyl die Goringhaiquas (Harry se bondgenote, die Kaapmans) nog die weivelde in die omgewing gehou het nie. [3] [1]
Een van die sewe, Jan de Vos, is dood nadat hy te veel bitteramandels geëet het. Die res het na negentien dae teruggekeer, op die aand van 3 April, nadat hulle sowat vyftig myl binnelands was. Hulle het nuttige kennis gebring — en iets groters vir ’n volk wat hier wou behoort. Hulle het bewys dat vrye mans van die Kaapse nedersetting die gracht kan verlaat, die binneland stap, en weer tuiskom. Daardie moed is dieselfde gees wat later trek en plaas dieper in die agterland gedra het: nie die parade van ’n vreemde leër nie, maar die gehardheid van ’n gemeenskap wat sy land leer ken. [3] [1]
Sterthemius, Van Goens en die Lentevlote
Maart en vroeë April het ook die uitgaande vloot onder Raad van Indië Pieter Sterthemius gebring — Provintie, Phenix, Koukercken, Blommendael, Coningh Davidt en Maeght van Enckhuijsen onder hulle — ’n groot liggaam rompe vir die bevelvoerder om te ververs. Groente en vrugte was volop; vleis nie, want die Khoikhoi het steeds ernstige handel geweier. Op 6 April, die derde herdenking van die landing uit die Vaderland, is die aangewese dank- en biddag gehou, en die Woord is gepreek deur Hermanus Bushoff, predikant van die Phenix. Die volgende dag het van Riebeeck en Sterthemius met vyftig of sestig soldate binnelands gestap, vier Kaapman-kampe gevind met saam sowat duisend tot twaalfhonderd skape en drie- tot vierhonderd beeste, en slegs ’n klein, oënskynlik sieklike lam aangebied gekry — wat hulle geweier het. [1] [2]
Die Tulp het op 10 April van Sint Helena teruggekeer met twee perde en ’n kis saals — nog ver te kort van die ses of agt wat die fort nodig gehad het — en met die droë les dat skepe wat Kaapse oorvloed verbygejaag het om varke op die eiland te jag, volheid vir skaarste verruil het. Op 21 April het die retouervloot onder Buitengewone Raad Rijckloff van Goens geanker: Parel, Tertolen, Princess Roijael, Dordrecht, Gidion, Louijse, Dolphijn en ander wat verwag is. Van Goens het die nedersetting se robvelle vir die tuisvaart geneem, met die bevelvoerder na die woud en die mineraalgrawerye gery, en min amptelike papier van bewondering agtergelaat. Op die pad huis toe het hy die beroemde skema bedink om ’n kanaal oor die landengte tussen Tafelbaai en Valsbaai te sny sodat die skiereiland ’n eiland word — ’n plan wat die Here Sewentien later onuitvoerbaar geag het, en wat van Riebeeck self, nadat hy in Februarie 1656 in die veld geslaap het, sou berig miljarde sou kos en Khoikhoi steeds nie sou keer om die sloot te swem nie. [1] [2] [3]
Deur daardie selfde lenteweke het baksteenwerk hard aangedruk. ’n Oond van sowat 250 000 stene is gebrand; die bevelvoerder het gehoop dat teen die volgende jaar alle wonings, pakhuise en waghuise binne die fort — ligte hout uit die Vaderland reeds vervalle — in permanente baksteen sou staan. Tuinarbeid is vermeerder sodat skepe wat moes aandoen altyd groenvoer kon vind. Hoër na die berg toe het die grond ryker geword, al het wortels van onderbos elke morgen swaar gewen. Die fort het ’n baksteen-dorpie in miniatuur geword selfs terwyl veehandel nog aan Harry se skadu gehang het. [1]
Die Terugkeer van Harry en die Herlewing van Handel
Op 23 Junie 1655 het Harry weer by die fort verskyn met vyftig vreemdelinge en veertig koppe vee vir verkoop. Hy het swak verskonings vir sy lang afwesigheid aangebied en enige aandeel in die veerowery of die moord op David Janssen ontken. Van Riebeeck, bly oor vrede en troppe, het hom met oop hande ontvang en voorgegee om hom te glo. Byna dadelik het ’n lewendige veehandel teruggekeer en deur die winter geloop — vleis en teelvee vir ’n nedersetting wat so seer van tuin en kraal as van magazyn geleef het. Binne dae het Harry byna daagliks vet beeste en skape afgelewer; teen einde Junie het hy sowat sewe-en-sestig beeste en dertien of veertien skape laat bring en verkoop, koperdraad en tabak as makelaarsloon verdien terwyl die Kompanjie se trop verby sestig koppe geklim het selfs soos diere vir die tuiswaartse jag Prins te Paert geslag is. [3] [1]
Harry se raad was so skerp soos sy handel. Hy het aangedring op die vernietiging of wegvoer van die Kaapmans sodat binnelandse Saldanhars vry kon kom; hy het gewys op Kompanjiesvee wat nog onder Kaapman-troppe was; hy het weer van die bevelvoerder se tafel geëet en onder Kompanjiesbeskerming geslaap. Van Riebeeck het hom uiterlik vergewe, hom in die onsekerheid gelaat oor enige inhegtenisnemingsplan, en die winterbloei benut terwyl hy elke woord dopgehou het. Teen die lente het die handelende mense van die skiereiland afgetrek, en Harry het voorgestel dat hy self met ’n handelsparty binnelands gaan. Vir ’n gemeenskap wat ’n toekoms in trop en bewerking bou, was die aanbod moeilik om te weier. Koper en tabak kon kuddes word; kuddes kon die onafhanklikheid van vrye huishoudings word. [1] [3]
Eilandlogistiek het tred gehou met die baaihandel. Laat in Junie het assistent Jan Wouterssen sewe skape meer na Robbeneiland geneem en die trop na honderd-en-vyf gelig; teen vroeg Julie, ná ’n stormagtige vaart na Saldanha, het die eiland sowat honderd-en-veertien skape gehou, en varke daar het van vier tot negentien sedert 5 Junie vermeerder. Walvisse is daagliks by duisende in Tafelbaai en Saldanha gesien. Op Saldanha se eilandjie het die manne ’n Franse brief gevind, gedateer 20 Maart 1655, van offisiere van die skip Beer aan die bevelvoerder van die St. Joris — nog ’n herinnering dat vreemde vlae steeds die weskusbaaie geken het. [1]
Die Raad se Besluit en die Ekspedisie na die Binneland
Frederick Verburg was weg in die Tulp, sodat geen junior koopman aan die tafel gesit het nie. Naas die bevelvoerder het die loods, die sersant en twee korporaals gestaan; klerk Roelof de Man het die rekord gehou. Op 6 September het hulle besluit om die tolk Harry en nege soldate onder Korporaal Willem Muller binnelands te stuur, met provisie en handelsgoedere — plat koper, koperdraad, krale, pype en tabak — op osse gepak. Harry het drie van sy eie beeste by die fort gelaat en Claas Das as tolk in sy plek, met ander Khoikhoi om brandhout te haal vir kos, tabak en arak. Byna elke man by die fort het aangebied om te gaan; daar was geen gebrek aan vrywilligers nie. [3] [1]
Hulle het op die middag van 7 September 1655 vertrek, vergesel van Khoikhoi mans, vroue en kinders — nege Europeërs met sowat 250 lb brood, 80 lb spek, drie kase, en vaatjies arak en brandewyn. Nat weer het hulle eers naby die fort gehou. Woudwerkers het gou diefstal van kos deur Harry se mense berig en ’n onrusbarende versoek dat die soldate snags hulle vuurwapens moet aflaai terwyl Harry waghou; die bevelvoerder het Korporaal Sijmon Huijbrechtssen met versterkings en vars provisie gestuur, gelaaide gewere en noukeurige wag beveel, en Muller gesê dat as Harry talm hy met deel van die koper moet terugkeer en Harry alleen laat aangaan. Die party het na Valsbaai oorgegaan en ’n tyd lank langs die see gehou. Muller se joernaal het naby die sandduine van Valsbaai opgeteken hoe Khoikhoi-vroue groen twye geneem het, plat op ’n groot plat rots neergeval het, en woorde gespreek het wat die Christene nie kon verstaan nie, opwaarts gewys en Hette Hie gesê asof in aanbidding. Die land was reeds vol betekenis voordat die nedersetters sy plase benoem het. [3] [1]
Toe die provisie min geraak het, het die Europeërs omgedraai en Harry die handelsgoedere en een Kompanjiesos gelaat. Hulle het op 5 Oktober na sowat vier weke teruggekeer, sonder groot geografiese ontdekking maar nadat hulle koper en tabak op krediet as eksperiment gewaag het. Harry het eers op 8 Desember weer verskyn, met dertien koppe vee. Dit was gou duidelik — uit Kaapmans, Saldanhars en die nuwe tolk Doman — dat hy ’n veel groter kudde vir die Kompanjie se goedere gewen en die beste vir homself gehou het, terwyl hy beweer het dat sakke koper en al die tabak snags gesteel is. Die steek was werklik — tog het die winterhandel wat hy heropen het, en die pad binnelands wat hy gestap het, steeds die nedersetting se behoefte aan vee gedien. ’n Volk wat leer om van vee en koper te lewe, kon nie elke twyfelagtige deur toemaak nie. [3] [1]
Gonnema en die Aankoms van die Vee
Terwyl Harry binnelands was, het ’n stam ryk aan vee uit die land noord en oos van Saldanhabaai onder die hoof Gonnema afgekom — deur die Nederlanders die Swart Kaptein genoem vir sy donker gelaatstrekke. In November het nie minder nie as tien- of twaalfduisend koppe horingsvee binne ’n uur se stap van die fort gewei. Een van Gonnema se kampe by Rondebosch het ten volle tweehonderd hutte in ’n groot sirkel gehou, die gapings gesluit met gevlegte heinings sodat die geheel ’n geweldige kraal vir die nagtroppe gevorm het. Van daardie gesig het die Kaap ’n woord geleen wat reeds in Indië en Amerika bekend was — kraal — vir sowel ’n inheemse dorp as ’n vee-omheining. Dit sou later ’n woord van die land se eie taal in Kaapse spraak word. [3] [1]
Van Gonnema se mense en ander Saldanhars het die nedersetters drie- of vierhonderd koppe horingsvee en eweveel skape verkry — en sou ’n duisend van elke soort kon kry as koperplaat nie uitgeput was nie. Dik koperdraad het minder sukses gebring; dun Indiese lojang nog minder. Dag ná dag vroeg in Desember het die joernaal beeste en skape in die Kompanjie se krale getel: twee-en-vyftig koppe op een uitstekende dag; sewe-en-twintig beeste en dertien van Harry op ’n ander; totale wat klim na driehonderd-twee-en-dertig beeste jonk en oud en meer as vyfhonderd skape, baie daarvan deur die nuwe Robbejacht na Robbeneiland oorgevaar, waar teen laat Desember die trop na seshonderd genader het. Dit was nie die triomf van ’n roofleër nie; dit was ruilhandel wat die nedersetting se krale gevul het en melk, vleis en trekkrag beloof het vir ’n gemeenskap wat wou boer. [3] [1]
Rondebosch self — die ronde doringbosplek agter Duiwelspiek — was reeds in nedersetteroë gemerk as grond waar graan kon staan wanneer die suidoosters die vallei-oeste verniel. Op 4 Oktober het die bevelvoerder agter die berg gery terwyl ’n felle suidooster wolk oor Tafelberg gepak en die baai geskeur het; in die woudvalleie het hy “die lieflikste en mooiste weer ter wêreld” gevind, ryk grond, en stormende vars riviere. Gebrek aan manne, het hy aangeteken, alleen hou daardie valleie onbewerk — en vrye gesinne, nie duur Kompanjieshuise nie, het die remedie gelyk. Die groot veekampe van 1655 het daardie buurt in die geheue vasgelê as weiding en belofte: ’n stap van forttuine na die vrye plase van die Liesbeek wat binne twee jaar sou volg. [1] [3]
Tolke en die Kweek van Verhoudings
Handel het deur twee Khoikhoi geloop wat Nederlands in die mond geneem het. Een strandloper, na Dasseneiland gestuur om die taal onder die robjagters te leer, is Klaas Das (Claas Das) genoem. Die ander, ’n Kaapman met oop gelaat, het die bevelvoerder Doman (of Domine) byname gegee omdat hy so onskuldig soos ’n dominie gelyk het. Hy het onder die nedersetters gewoon en is toe as getrou aan hulle belang vertrou — ’n vertroue wat die jare later sou toets, maar in 1655 ’n teken dat die Kaapse gemeenskap reeds bande buite die muur geweef het. Op 12 Desember het Doman, opsy ondervra, bevestig dat Harry alleen met sy bende die Kompanjie se vee twee jaar tevore gesteel het en dat Harry se seuns die Nederlandse seun vermoor het; hy het aangedring dat Harry by sy volgende besoek aangekeer word sodat sy eie kuddes vir sy vryheid voorgebring kon word. [3] [1]
Sonder sulke brûe kon die nedersetting nie die vee koop wat vrye lewe moontlik gemaak het nie. Koper en tabak het een kant toe beweeg; beeste en skape die ander. Vrye huishoudelike produksie het sowel die ploeg as die kudde nodig gehad — en mense wat oor die vuur kon praat om daardie ruil lewendig te hou. Laat Desember het ook gewys hoe broos die vrede onder Khoikhoi-bande gebly het: Kaapmans en die Swart Kaptein se mense het met Saldanhars oor makelaarsvoordeel gebots, koks se houtedraers het die fort verlaat in die hoop om op buit te deel, en die bevelvoerder het aangeteken dat Kaapman-versperring steeds dieper binnelandse kontak geblokkeer het — selfs die verre droom van mense uit Monomotapa of Butua wat oorland die fort bereik. [1]
Die Tewaterlating van die Robbejacht en die Galiot Roode Vos
In September is ’n snik van sowat sestien of sewentien laste — grofweg agttien of twintig ton — te water gelaat en die Robbejacht genoem. Sy is byna geheel uit Kaapse hout gebou, met eikeborde slegs waar skepe dit voorsien het: een-en-vyftig-en-’n-half Amsterdamse voet van boeg tot agterstewe, veertien voet tien duim breed, ses voet diep, toegerus vir seil en roeie, met ’n kajuit vir die bemanning. Haar doel was werk onder die robstasies en baaie van Saldanha, om ’n galiot te verlig. Plaaslike hout onder ’n plaaslike kiel was ’n stil verklaring: hierdie gemeenskap kon maak wat sy nodig het uit die land wat sy leer om tuis te noem. Die galiot Roode Vos is verder na Batavia gestuur, waar sy nodig was. [3] [1]
Gedurende die winter het die ander galiot van die plek weer na Sint Helena gegaan vir vrugtebome, varke en perde, dan verder na Madagaskar om die ryshandel wat by Antongil begin is, te heropen. Sekunde Frederick Verburg het in haar geseil en ’n vrou van slegs vyf maande agtergelaat — Meijnsgen Campen, getroud 9 Maart. Die Tulp het nooit teruggekeer nie. Later nuus het van veertien slawe en rys aan boord vertel, toe stilte tot Maart 1657, toe vier van haar bemanning in die Franse skip Marichal teruggekom en berig het dat die galiot in ’n orkaan op 2 Desember 1655 vergaan het. Koors op Sint Mary-eiland het Verburg en elf ander weggeneem. Die nedersetting het haar eie betreur — offisiere en seemanne gebind aan Kaapse huishoudings — selfs terwyl sy bly bou. [3] [2]
Robjag self was reeds ’n seisoenswetenskap. Dasseneiland was teen Maart byna gestroop, toe Jan Wouterssen en die Roode Vos sowat sesduisend velle teruggebring en die stasie vir die seisoen onttrek het. Teen Desember het die Robbejacht skape na Robbeneiland en velle en traanolie van Dassen oorgevaar — sowat negentienhonderd velle en twee vaatjies olie op een laat-maand terugkeer — terwyl assistente beveel is om broeiende robbe nie te gou te skrik nie. Walvisse by duisende en robbe op die rotse was die skiereiland se ander oes naast kool en kalwers. [1]
Die Bewindhebbers se Besluit en die Invoering van Vrye Gesinne
In dieselfde jaar het die bewindhebbers besluit om vrye gesinne op grond om die fort te vestig, om Kompanjieskoste te verminder en huishoudings te plant wat hulself sou verdedig en voed. Die plan het in Indië gewerk; daar was rede om te hoop dit sou aan die Kaap ook werk. Vryemanne sou help om die stasie te hou sodat die betaalde mag kon krimp; hulle sou kos vir verkoop kweek so goedkoop soos huurarbeid dit kon verbou. Van Riebeeck se eie briewe deur 1655 het dieselfde logika aangedring: die beste vryburgers mag standvastige dienaars wees wat reeds aan die Kaap is; ’n paar huishoudings langs die Liesbeek sou eers genoeg wees; sonder omloopende munt kon geen herberg oopmaak en min gesinne sou ’n “geldlose pad” kies nie; sonder slawe sou die eksperiment sukkel. [3] [2]
Terwyl volle reëlings ryp geword het, het van Riebeeck die standvastigste Kompanjiesdienare verlof gegee om klein eie tuine te bewerk en produkte vrylik te verkoop wanneer skepe in die baai lê. Tuine saam het na twaalf morgen genader, gesloot en met wilde doring teen diere geplant, met randstroke bosbome en Sint Helena-saailinge as windskerms. Hier, reeds, was die hartklop van vrye Kaapse lewe: nie ’n paradeveld-identiteit nie, maar gesinne met grond onder die naels, wat kool en melk aan die vlotte verkoop wat die nedersetting nodig — en voorspoedig — gemaak het. Teen laat Desember het die bevelvoerder duidelik aangeteken dat varke, hoenders, eende en ganse vryemanne nodig het om te floreer; Kompanjie-“heerelui” het sulke werk benede hulle geag, terwyl vryemanne uitstekend sou dien waar alle vee en oeste reeds bewys het die klimaat is gunstig. [3] [1]
Die Huur van Koeie en die Opkoms van Annetje de Boerin
Hendrik Boom, hooftuinier, het ’n huis in die groot tuin gehou en ’n naam vir ywer. Sy vrou, gewoond aan melkwerk in die Vaderland, het die mense vanweë haar roeping Annetje de boerin genoem — Annetje die boervrou. Op 1 Oktober 1655 het die raad, ná ’n lang resolusie oor verwaarloosde Kompanjieskuddes, sterwende kalwers, en melk wat nooit gewone seemanne bereik het nie, haar die Kompanjie se melkkkoeie — tien in getal — teen vyftien gulden per jaar per koei verhuur. Kalwers het Kompanjieseïendom gebly en moes grootgemaak word; die bevelvoerder se tafel mag botter teen tien stuiwers die pond, soetmelk teen vier, en karringmelk teen twee die kan neem, maar nie soveel dat die boervrou van wins gestroop word nie; sy mag vrylik aan skipslui teen die beste prys wat sy kon kry verkoop; Kaapse inwoners het vaste tariewe betaal en mag nie na die vlotte smous nie. Dit was die eerste transaksie van sy soort in Suid-Afrika — en dit het die tydperk-bynaam boerin (boervrou) gedra. [3] [1]
Daardie huur was geen kanttekening nie. Die raad se eie redes lees soos ’n handves van private produksie: persoonlike belangstelling sou kalwers red wat loonherders verwaarloos; melk teen klein munt sou matrose ververs wat nooit die gesorteerde vaatjies aan boord vertrou het nie; botter aan die Kaap gemaak mag mettertyd Nederlandse invoere vervang; huurgeld mag die koper dek wat op ruilvee gespandeer is; en getroude huurders mag bly in plaas daarvan om na Indië te smag — “die vrye gesinne kon die middele tot selfbevordering aangebied word.” Ander getroude mense het verkies om eers te sien hoe die tuinier se vrou vaar voordat hulle self koeie neem. Huishoudings, gasvryheid en voedselproduksie — die sagte krag van ’n volk wat wortels skiet — het langs die fortmure gegroei. Sy is later bevoorreg om ’n huis van herberg vir besoekers van die skepe oop te maak; ’n dergelike lisensie het na die vrou van Sersant Jan van Harwarden gegaan. [1] [3]
Geboortes, Baksteen en die Jaar se Huishoudings
Op 8 Desember 1655 is Maria de la Queillerie van haar tweede seun aan die Kaap verlos — eintlik haar vierde seun in die geheel, ná Anthonij en Lambertus in Europa gebore en Abraham in die fort in 1653. Dieselfde middag het Meijnsgen Campen, vrou van Frederick Verburg, ’n dogter gebaar, die eerste meisie aan die Kaap gebore; die egpaar was presies nege maande min een dag getroud. Die Verburg-kind is in die nag van die 16de oorlede. Die van Riebeeck- suigeling sou ook nie baie maande leef nie. Vreugde en begrafnis het mekaar opgevolg binne dieselfde baksteenmure wat die oonde teen die volgende winter opgetrek het. [1] [2]
Baksteenmakery het die jaar afgesluit soos dit dit geopen het. Teen die laaste dag van Desember is vuur in die eerste droëseisoen-oond van sowat 400 000 stene aangesteek, met nog een van minstens 250 000 byna gereed. Perde om brandhout te sleep het die knelpunt gebly. Binne die fort het hout uit die Vaderland bly vrot en ineenstort; Kaapse balke en planke het daagliks van die woudwa-pad afgekom om huise op te rig wat ’n leeftyd sonder toesig moes staan. Die vierde jaar het nie met ’n seremonie van vertrek geëindig nie, maar met rook uit die oonde, skape op Robbeneiland, en ’n bevelvoerder wat nog bereken hoe vrye huishoudings die valleie mag hou wat die suidooster nie kon bederf nie. [1]
Die Verversing van Skepe en die Aankoms van die Engelse
Voor 1655 gesluit het, het elf skepe uitgaande en twaalf tuiswaarts aangedoen en ruim verversing gevind. Groente was meer as genoeg. Twee Engelse skepe het ook ruim voorsiening ontvang. Een, agt maande van Londen en half-verwoes deur skeurbuik, het haar swakste mans aan wal in versorging geplaas, waar hulle so noukeurig versorg is asof hulle die Kompanjie se kleure gedra het. Offisiere het as gaste by die fort gesit. Tuinprodukte het teen sowat twee pennies per dag per man gestaan vir soveel groente as hy wou eet — ’n nedersettersekonomie wat die seeroetes van die wêreld voed. [3]
Die Engelse skip wat mid-Desember gelê het — in die joernaal Jan Anthamis of Jan Baptist genoem, onder kaptein Thomas Poth en koopman Nathaniel Davidts, vyf maande uit Londen via Kaap Verde — het tien of twaalf van haar siekstes in die Kompanjie se hospitaal aan wal gesit, daagliks groenvoer geneem, en hard onderhandel vir vee bo die twee koeie en vier skape eers toegelaat. Van Riebeeck het met tuin-oorvloed en versigtige weiering geantwoord: sowat veertig kapitale skepe is voor Maart verwag, en ses beeste elk sou tweehonderd-en-veertig koppe eis wat die fort nog nie gehou het nie. Uiteindelik is ’n derde bees toegestaan. Toe hulle op die 29ste seil, het hulle aangedring om te betaal ten spyte van ’n eerste aanbod van geskenk; die rekening het op ses-en-tagtig reale gesluit — drie beeste teen ses reale, tien skape teen een, sestien dae se tuinprodukte vir agt-en-veertig mans teen twee reale per dag, en 1 290 lb rys teen twee reale die honderdgewig. Die bevelvoerder het aangeteken dat toekomstige Engelse aandoeners meer moes betaal — minstens tien reale per bees en drie stuiwers per man daagliks vir groenvoer. [1] [3]
Dit was die stigtingsdoel van die Kaap vleesgeworde: ’n boerderygemeenskap by die skarnier van Oos en Wes, lewens reddend met groenvoer en vars vleis, bote bou van plaaslike hout, koeie verhuur aan ’n tuinier se vrou, en vrywilligers binnelands stuur onder leiding van ’n Brasiliaanse bosloper. Die mense wat daardie kos gekweek en daardie kuddes gehou het, was nie ’n tydelike militêre detail nie. Hulle was deel van ’n Europese gemeenskap wat leer om permanent aan die Kaap te lewe — en 1655 was die jaar waarin daardie leer die vorm van verkenning, kraal, vrye tuin en die eerste geskrewe stappe na vrye gesinne op die land aangeneem het.