Boer History1792 aan die Kaap die Goeie Hoop: Kommissarisse-generaal, Woeke geskors en Morawiers by Baviaanskloof
Waarnemende jaar gaan oop: Rhenius in die eerste stoel — 1792
Kalender 1792 het oopgegaan met Johan Isaac Rhenius in die eerste stoel van die 24ste Junie 1791, ’n Indië-diens-sekunde wat ’n afwesigheid sit, vanaf die tuine van 1652, terwyl Cornelis Jacob van de Graaff nog ’n titel en ’n salaris in Holland gesit onder ’n voorwendsel van inligting. Jacob Pieter de Nys het nog die fiskaal se kantoor van daardie selfde Junie gesit, nadat Jan Nicholas van Lynden in die nag aan boord van die Beverwyk gegaan het. Die hooggeregshof, in Maart 1786 hervorm, het nog ses dienaars van die Kompanjie en ses burgers gesit, met die sekunde benoem om voor te sit, en met Christiaan George Maasdorp, Gerrit Hendrik Meyer, Jan Coenraad Gie en Hendrik Justinus de Wet nog op die burgerses geskryf. Die prys-en-werke-raad van drie en drie het nog van die eerste af ’n mislukking gesit. Januarie het dus oopgegaan op ’n waarnemende hoof, op ’n waarnemende fiskaal, op ses en ses al sittend, en op ’n soldaat se titel nog betaal buite sig van die baai. [3] [9]
In die land het die geërfde stoele nog gesit toe Januarie oopgegaan het. Hendrik Lodewyk Bletterman het nog Stellenbosch en Drakenstein gesit. Anthony Alexander Faure het nog Swellendam van die 21ste April 1789 gesit. Maurits Herman Otto Woeke het nog ’n hof aan die Sondagsrivier van Oktober 1786 gesit, met ses heemrade, met grense aan die wes deur die Gamka tot die Swartberg, dié reeks tot die Gamtoos, en die Gamtoos tot die see, aan die oos deur die Groot-Vis, en aan die noord slegs die baken wat Van Plettenberg op die Seekoe geplaas het, en met Adriaan van Jaarsveld op daardie raad én op die oostelike bevel, en met Honoratus Christiaan David Maynier nog sekretaris van Maart 1789, die paar nog twisgend, die distrik nog bitter min van anargie verwyder. Christoffel Brand het nog die winterhawe gesit. Justinus van Gennep het nog die vlootinrigting gesit. Kolonel Robert Jacob Gordon het nog die garnisoen gesit. Kaptein Carel Matthys Willem de Lille het nog ná hom gesit. Majoor Philip Herman Gilquin het nog die werke gesit, met alle vestingswerk nou gestaak. Jan Frederik Meding het nog die houtmagasyn by Plettenbergbaai gesit. [3] [4]
Die preekstoele van die openingsjaar het die name gesit waarop die sewende jaar gesluit het. Ds. Johannes Petrus Serrurier van Hanau en ds. Christiaan Fleck het nog die Kaapse kerk gesit, met ds. Helperus Ritzema van Lier nog derde van September 1786. Stellenbosch het nog ds. Meent Borcherds gesit. Drakenstein het nog ds. Robert Nicholas Aling alleen gesit. Waveren het nog ds. Johannes Abraham Kuys gesit. Swartland het nog ds. Petrus van der Spuy, junior gesit. Die Lutherse preekstoel wat Andreas Kolver oopgemaak het, het nog in Martin Melk se Strandstraatkerk gesit. Graaff-Reinet, soos Swellendam, het nog slegs ’n sieketrooster gehad, wat ook skoolmeester was. Ds. Jan Hendrik Manger, in September 1791 aangeneem, het nog die Kaap in Van Lier se siekte gesit, omdat geen opdragte aangaande hom ontvang is nie. Bergstraat het herstel op Serrurier se deur gesit. Januarie het dus oopgegaan op drie Gereformeerde preekstoele in die dorp, op vier landkerke gevul, en op ’n genoemde derde drostdy sonder ’n kerkraad. [3]
Uitwaarts het die landregime nog op die name van 14 November 1780 oopgegaan. Die Visrivier langs die hele laer loop het die koloniale grens gebly, met die Zuurveld op papier by die Kompanjie se besittings gevoeg, en met Langa, Cungwa en andere nog van die Vis tot die Kowie tydens die regering se behae ná Wagener se reëling van die 3de Augustus 1789. Note, nie specie nie, het nog die Kasteel se wissels ná die 30ste April 1782 ontmoet. ’n Oorskot koring het nog die magazynen gesit. Die Amsterdam-battery het voltooi gesit. Roggebaai het ’n nuwe battery gesit. Chavonnes het toevoegings nie heeltemal voltooi nie gesit. Coehoorn het fondamente gesit. Gordon se battery het in verval gesit. Die nuwe hospitaal het nog onvoltooid by byna £52 000 uitgesonderd slawearbeid gesit. Würtemburg se twee duisend het ’n Java-stuk van die 10de Oktober 1790 gesit, met Gordon se ses honderd en vier honderd ingenieurs en artilleriste. Nuweland het nou Hendrik Vos se vier duisend vier honderd pond gesit. Rustenburg het nog die sekunde gesit. Die binnepos het verkoop gesit. Die 1791-sensus het 3 618 burgers en 17 396 slawe getel, en het geen Khoikhoi-naam geskryf nie. Sowat 15 000 blankes het die kolonie gesit toe die jaar oopgegaan het. Op die 27ste Maart het die Nederlandse fregat Scipio in Tafel- of Simonstadbaai kom anker. Januarie het dus oopgegaan op ’n gekoopte okkupasie nog tussen Vis en Kowie sittend, op papiere note wat in die dorp ’n wettige tender gesit het, en op ’n waarnemende stoel wat vir twee name gewag het wat die 19de Augustus 1791 al geskryf het. [3] [4] [7]
Ná 1789 is daar bitter min agting aan die owerhede in die distrik Graaff-Reinet bewys. Woeke het aan dronkenskap verslaaf geraak, en het ’n gewelddadige humeur sy meester laat word. Hy en die sekretaris Maynier was voortdurend aan die twis, en laasgenoemde, ’n gunsteling by die regering, het nie geskroom om sy meerder te irriteer nie. Gerieflike en goed toegeruste huise was nie op die grens te vinde nie, want niemand wou bou of koop wat die volgende dag vernietig kon word nie; maar daar was geen gebrek aan voedsel of aan ander eerste lewensbenodigdhede nie. In die buurt van die Xhosa het hulle hul kuddes met wapens in die hand bewaak, terwyl hulle langs die groot bergreeks voortdurend met die San geworstel het. ’n Lang droogte het al die oostelike plase gesit. Januarie het dus oopgegaan op ’n gekoopte okkupasie, op papiere note wat in die binneland ’n vrees gesit het, en op ’n derde drostdy nog bitter min van anargie verwyder. [3] [4]
Van Reenen tuis — 20 Junie 1792
Die kolom wat Willem van Reenen op die 17de September 1791 van Zeekoeivlei geneem het, het nog noord gesit toe Januarie oopgegaan het. Pieter Brand, Adrian Louw, Barend Freyn en Frederik Wysman het nog daardie stuk gesit, met etlike bastaards en ’n groot geselskap Khoikhoi. Op die 30ste Oktober het hulle die Grootrivier oorgesteek. Op die 18de November het hulle by die verste punt gerus wat kaptein Hop se ekspedisie in 1761 bereik het. Die land was deur hitte en droogte verskroei; San en leeus was baie lastig; die osse het begin vrek; maar hulle het nog verder gedruk. Januarie het dus oopgegaan op ’n private kolom al noord van Hop se verste, nog kort van die warmbron wat ’n ander maand sou noem. [3]
Op die 23ste Januarie 1792 het hulle ’n berg bereik waar ’n bron van baie warm water was, waarvan die vloei so groot was dat etlike morgen grond besproei kon word. Kopererts is daar gevind. Gedurende die nag ná hul aankoms is hulle deur ’n geselskap Namakwas aangeval, wat twee van hul Khoikhoi doodgemaak en ’n slaaf gewond het; maar die volgende oggend het die kaptein van die aanvallende party laat weet dat die aanslag per abuis gemaak is, en drie osse en vier skape as vredesaanbod aangebied. Die mense word die Godousies genoem. Die berg was tot onlangs in besit van die Ovaherero of Damaras, maar die Namakwas was toe meesters daarvan. Van Reenen het dit Mount Rhenius genoem. Hier is ’n kamp gevorm, terwyl die land daaromheen verken is. Uit ’n ander stuk blyk die berg binne maklike bereik van Walvisbaai te gewees het. Januarie het dus ’n warmbron op ’n koperberg geskryf, twee Khoikhoi dood op ’n nagtelike aanslag geskryf, en Rhenius se waarnemende naam op ’n hoogte geskryf wat die Damaras al verloor het. [3]
Pieter Brand met ’n geselskap Khoikhoi het vyftien dae se reis verder deurgedring, en homself goed op hoogte van die toestand van die Damaras, wat tot die Bantoe-familie behoort, en van die Namakwas, wat Khoikhoi is, gebring. Die Damaras is deur die Namakwas oorwin, en van hul horingsvee, bokke en skape ontneem. Hulle het Brand meegedeel dat hy nog nege dae sou moet reis voordat hy Damaras in besit van vee sou vind. Hulle kon hul eie hou, het hulle gesê, totdat die Namakwas yster in groot hoeveelhede uit die suide gekry het. Koperringe van hul eie vervaardiging was volop by hulle. Brand het ook swart mense ontmoet wat soos San van niks as wild en wortels gelewe het nie, maar ’n dialek van die Khoikhoi-taal gepraat het: Bantoe van bloed, Khoikhoi van taal, en San van gewoonte. Op die 14de Maart het die geselskap van Mount Rhenius na ’n plek naby getrek, wat hulle Modderfontein genoem het. Hier het hulle tot die 23ste April gebly. Daar was oorvloed wild in die buurt. Van renosters alleen het hulle vyf-en-sestig doodgemaak, en van kameelperde ses. Nadat hulle die waens gelaai het met erts wat hulle geglo het goud bevat, maar wat by hul aankoms aan die Kaap koper geblyk het, het hulle huiswaarts gekeer. [3]
Op pad het hulle ’n stam Namakwas besoek wat in die dagboek die Keykous genoem word, wat met die mense bekend as die rooi nasie vereenselwig kan word. Die naam van die kaptein word as Nonbelo gegee, maar die koloniale Khoikhoi het hom Roode Mos genoem. Hy was baie vriendelik, het vier osse as geskenk gebring, en aangebied om die Europeërs te help om die Godousies te straf vir die aanval by hul aankoms by Mount Rhenius. Die aanbod is van die hand gewys. Op die 20ste Junie 1792 het die ekspedisie Van Reenen se plaas Zeekoeivlei bereik, ná nege maande afwesig, en ná die verlies deur droogte en San van honderd-en-veertig osse. Van hierdie reisigers is die eerste betroubare berig ontvang van die toestand van die Damara-stamme, en van die vete tussen hulle en die Namakwas. Junie het dus ’n koperlading op ’n goudgerug geskryf, honderd-en-veertig osse op ’n nege-maande-spoor geskryf, en Zeekoeivlei op ’n kolom geskryf wat ’n berg vir die waarnemende stoel genoem het twee dae nadat twee ander name al in Simonstadbaai geanker het. [3] [9]
Kommissarisse bevestig — 3 Julie 1792
Op die 19de Augustus 1791 is ’n kommissie deur die stadhouer en die bewindhebbers uitgereik, wat ’n raad — Sebastiaan Cornelis Nederburgh, kaptein Simon Hendrik Frykenius, Willem Arnold Alting en Hendrik van Stokkum — magtig het om alle sake van die Kompanjie te ondersoek, korrupte amptenare te ontslaan, en in die algemeen te doen soos hulle dit die beste ag. Slegs twee lede kon die Kaap besoek. Hulle is by aankoms opgedra om te sien dat die staking van openbare werke van die vorige jaar deurgevoer word; om die bestuur op die eenvoudigste en goedkoopste wyse in te rig; en om die inkomste te probeer verhoog. Hulle kon vryheid toestaan tot ’n slawehandel met Madagaskar en die ooskus van Afrika, tot walvisvangs, en tot die vervoer van plaasprodukte na enige van die Nederlandse besittings in Indië, mits die vaartuie in die kolonie of die Nederlande besit word, beman word deur bemannings van minstens die helfte Kaapse koloniste, en nie buite voorgeskrewe perke gaan nie. Hulle moes in- en uitvoerregte oplê en dit uitverpacht. Hulle moes die oorsake van die volgehoue ontevredenheid van die koloniste ondersoek. Mnr. Nederburgh en mnr. Frykenius het in die nasionale oorlogskip Amazoon ingeskeep, wat op die 18de Junie 1792 in Simonstadbaai geanker het. Op die 23ste was daar ’n buitengewone raadsvergadering om twee-uur die middag, toe hulle teenwoordig was en ’n toespraak gelewer het; maar hulle is eers formeel op die 3de Julie bevestig, toe hulle met soveel staatsie as moontlik die oppergesag van die bestuur aanvaar het. [3] [7] [9]
Hulle was nie baie ure in die kolonie nie voordat hulle besef het dat hul taak nie maklik sou wees nie. Die eerste ding wat hulle by Simonstadbaai gehoor het, was dat die raad deur die houding van die burgers verplig is om ’n proklamasie in te trek wat ’n erfreg, of belasting op nalatenskappe, oplê wat die bewindhebbers beveel het. Op die 25ste Junie het die burgerraadslede — J. Smuts, G. H. Meyer, H. J. de Wet, A. Fleck, H. A. Truter en H. P. Warnecke — ’n onderhoud versoek om ’n memorie oor die toestand van die land aan te bied, wat hulle in die naam en ten behoewe van die hele liggaam koloniste wou aflewer. Die kommissarisse het geweier om hulle as verteenwoordigers van die volk te ontvang, en beweer dat hulle slegs die wettig saamgestelde komitee van die hooggeregshof sou erken, wat uit drie dienaars van die Kompanjie en drie burgers bestaan het. Hulle het egter aangebied om na die klagtes in die memorie te luister as die raadslede as private individue sou verskyn. Twee dae in elke week, het hulle gesê, sou opsy gesit word om klagtes aan te hoor. Advokaat Nederburgh, wat die paar oorheers het, het van die hoogte van byna diktatoriale mag geweier. Die burgerraadslede het ontevrede teruggetrek. Hulle het volgehou dat van die vroegste dae van die kolonie tot die onlangse instelling van die komitee van die hooggeregshof hul voorgangers in amp as verteenwoordigers van die burgerbevolking beskou is. [3] [9]
Dadelik het openbare vergaderings dwarsoor die land begin plaasvind, en adresse is geteken, wat aan die burgerraadslede vir aanbieding gestuur is. In hierdie adresse is die beginsel in die oog gehou dat die koloniste nie in geregtigheid verplig kon word om die Kompanjie uit sy moeilikhede te help nie, aangesien hulle op geen wyse tot sy verliese bygedra het nie, en dat aangesien die uitgawe vir suiwer koloniale doeleindes minder as die inkomste was, die belastings verminder, in plaas van verhoog, moes word. Die boere wou hê die tiendes moes afgeskaf word, en ’n belasting van vyf persent op die waarde van verkoopte produkte in die plek gestel word. Die kommissarisse het verneem dat die koringvoorraad in Kaapstad slegs vir agtien dae se verbruik voldoende was, en dat die landmense nie meer sou inbring totdat hul griewe gehoor is nie. Op die 9de Julie het die burgerraadslede hulleself weer met talle memories aangebied, en is weer ingelig dat hulle nie as verteenwoordigers van die volk erken kon word nie. Maar dit het gou duidelik geword dat op hierdie punt toegegee moes word. Soveel as wat die mense oor belasting gepraat het, het hulle meer oor hul regte gepraat; en hierdie saak om deur burgers alleen verteenwoordig te word, in plaas van deur ’n gemengde liggaam van Kompanjiedienaars en burgers, was die reg waarop hulle toe die meeste gestaan het. Ná nog ’n maand van gekibbel, en waarskynlik op aandrang van die sagter Frykenius, het die kommissarisse eindelik toegegee, en terwyl hulle die komitee van die hooggeregshof vir die bestuur van munisipale sake behou het, ingestem om die ses burgerraadslede as verteenwoordigers of advokate van die koloniste te ontvang. [3] [9]
Mnr. Nederburgh en mnr. Frykenius het nou adresse uitgevaardig wat die mense oproep om die regering in sy nood by te staan en van verdere teenstand af te sien. Hulle het die burgers van die dorp vermaan om tot die eenvoudige lewenswyse van hul voorvaders terug te keer, want sodoende sou groot inkomste nie nodig wees nie. Dít was die koers wat die Kompanjie besluit het om te volg, het hulle gesê, en dit was die enigste praktiese middel om die moeilikhede te oorkom waaronder almal gebuk gegaan het. Hierdie morele vermanings het min of geen uitwerking gehad nie. Die mense het ontken dat hulle ontrou aan die State-Generaal was, en volgehou dat hul teenstand tot die korrupte bestuur van die Oos-Indiese Kompanjie beperk was. Maar die Oos-Indiese Kompanjie is die masjinerie wat die State-Generaal vir julle regering voorsien, het die kommissarisse gesê. Ná ’n streng ondersoek van die rekords en praktyke van elke departement het hulle tot die gevolgtrekking gekom dat dit moontlik sou wees om die uitgawe aan die Kaap tot omtrent £66 000 per jaar te verminder. Hulle het byna al die perkwisiete van die regeringsbeamptes afgesny, en hulle klein, maar gepaste, salarisse in die plek gegee. Die beamptes is egter toegelaat om die fooie te behou wat hulle uit verskeie bronne getrek het. Die Kompanjie se tuine in Kaapstad en die buiteplaas Rustenburg, deur die sekunde gebruik, is by openbare tender verhuur, en ’n groot getal en verskeidenheid ander laste op die Kompanjie is summier afgesny. [3] [9]
Om die inkomste te verhoog het hulle ’n reg van £2 op elke ingevoerde slaaf opgelê, en van vyf persent op die waarde van alle ingevoerde of uitgevoerde artikels, behalwe deur die Kompanjie; ’n verhoging van oordragregte op verkopings van grond langer as tien jaar gehou, van twee-en-’n-half tot vier persent; ’n heffing op waens en voertuie vir plesier aangehou, van 12s. tot £2 per jaar; ’n heffing van £2 op elke vaartuig wat nie aan die Kompanjie behoort nie en in een van die baaien anker; die uitverpagting van die soutpanne; ’n reg van 12s. op elke legger brandewyn na die dorp gebring, soortgelyk aan die vorige wynreg; ’n heffing van vyf persent op die goedere van alle persone bo die rang van onderkoopmanne wat die kolonie verlaat, tensy hulle binne drie jaar terugkeer; en ’n verhoging van die seëlreg. Onder hierdie laaste hoof het ook veilingsreg gekom, teen drie-en-’n-half persent op die waarde van roerende en een-en-drie-kwart persent op die waarde van vaste eiendom, hierdie belasting betaalbaar by wyse van seëls op die vendurolle, waarop die afslaer eed moes doen. Laasgenoemde was ’n hoogs ongewilde belasting. Van die vroegste tye is goedere van alle soorte voortdurend by veiling in die dorp van die hand gesit, en periodieke verkopings is in die verskeie landdistrikte gehou. Elke drie maande, by die viering van die nagmaal, was die boere gewoond om die verskillende kerke by te woon, baie van hulle sewe of agt dae daarvoor reisend, en gewoonlik van die Donderdag of Vrydag vooraf tot die Dinsdag daarna blywend. Dié wat goedere of vee van die hand wou sit, het van hierdie geleenthede gebruik gemaak. ’n Belasting op veilings was dus ’n belasting wat elke sak geraak het. [3] [9]
Die burgerraadslede, nadat hulle al die argumente gebruik het waaroor hulle beskik het, het teen die heffing van hierdie belasting geprotesteer, maar tevergeefs. Die heemrade van Stellenbosch en Drakenstein, vergesel van tussen drie en vier honderd boere van daardie distrik, het na die dorp gekom, en daarteen geremonstreer, maar eweneens sonder gevolg. Toe is op openbare vergaderings besluit om niks by veilings te koop totdat die aanstootlike belasting ingetrek is nie. Die kommissarisse het na Stellenbosch gegaan, waar die teenstand die sterkste was, en probeer om die mense tot bedaring te bring; maar hoewel hulle geduldig aangehoor en met die grootste agting behandel is, was hulle onsuksesvol. In die eerste plek van wat hulle voordele genoem het, het hulle die prys wat die Kompanjie vir koring betaal tot 11s. 4d. ’n muid verhoog, waarvan egter die tiende — òf in geld òf in natura — afgetrek moes word. Teen hierdie prys sou die Kompanjie die reg behou om soveel koring te eis as wat dit nodig het. Die boere kon die surplus verkoop soos hulle wou, of dit na Indië of die Nederlande uitvoer, mits dit in Nederlandse skepe gestuur word. Julie het dus twee name op die eerste stoel met soveel staatsie as moontlik geskryf, agtien dae koring op ’n weerhoudende platteland geskryf, ses burgers op ’n verteenwoordigende stuk geskryf wat die kommissarisse eers geweier het, en ’n veilingsseël op elke kwartaallikse nagmaalverkoping geskryf. [3]
Woeke geskors — 2 Julie 1792
Weens voordele wat die San in die oorlog langs die binnelandse bergreeks behaal het, en die agterlating van omtrent honderd plase deur die koloniste, het die regering die landdroste van Graaff-Reinet, Swellendam en Stellenbosch, met die heemrade van daardie distrikte, opgedra om op die 1ste Julie 1792 ’n gesamentlike vergadering in Kaapstad te hou, onder voorsitterskap van kolonel Gordon, om ’n plan van militêre operasies te reël. Op die vasgestelde dag het Woeke nie verskyn nie, so op die 2de Julie het die raad hom van diens geskors, en hom geroep om vir sy gedrag te antwoord. ’n Militêre offisier — kaptein Bernard Cornelis van Baalen — is opgedra om so gou as reëlings getref kon word na Graaff-Reinet te gaan, en daar as landdros waar te neem tot nadere bevel. Die ou sekretaris Wagener en Jan Gysbert van Reenen, laasgenoemde ’n man van ervaring in grenssake, is versoek om die gesamentlike landdroste en heemrade met hul advies by te staan. [3] [4]
Op die 13de Julie het kolonel Gordon die verslag wat ooreengekom is voor die Politieke Raad gelê. Dit het aanbeveel dat ’n kommando van minstens honderd burgers in die distrik Swellendam opgeroep moes word, en ’n ander van gelyke sterkte in die distrik Stellenbosch en Drakenstein, dat hierdie kommandos vir ’n veldtog van drie maande voorsien moes word, en op die plaas van Jan Adam Raubenheimer by die Swartberg, op die 31ste Augustus, moes ontmoet. Jan Pieter van der Walt van die Koue Bokkeveld is as ’n bevoegde man vir die hoofbevel genoem, en sy broer Tjaart van der Walt as die persoon die beste vir die tweede plek gekwalifiseer. Daar is voorgestel dat kaptein Van Baalen, op pad na Graaff-Reinet, by J. P. van der Walt moes aandoen en ’n plan van optrede reël; dat hy dan soveel van sy burgers bymekaar moes maak as wat bymekaargekry kon word, en in oorleg met die ander magte in die veld moes optree. Die raad het die verslag aanvaar. Die gewone vermanings om met menslikheid op te tree is bygevoeg, en as aansporing vir die burgers om gevangenes te neem eerder as om hul teenstanders te skiet, is ’n beloning van £3 aangebied vir elke individu van San-ras, groot of klein, man of vrou, aan die Kaap afgelewer. Die raad het bepaal dat sulke gevangenes as lewenslange dwangarbeiders na Robbeneiland gestuur moes word. [3]
Voordat hierdie reëlings deurgevoer kon word, het ’n roof van ongewone omvang plaasgevind. Op die 11de Junie het twee troppe San, onder leiers aan wie die koloniste die name Flamink en Couragie gegee het, by die Leeuwenrivier die veewagters aangeval wat vee van die kontrakteur vir die vleisvoorsiening aan die Kompanjie opgepas het, ’n Europeër doodgemaak, ’n slaaf gewond, en 11 000 slagskape en 256 osse buitgemaak. Die burgerluitenant Nicholas Smit van Graaff-Reinet, bygestaan deur Tjaart van der Walt en Philip Botha, het drie-en-dertig burgers van Swellendam bymekaargemaak, en die rowers agtervolg. Op die 24ste Julie het hierdie kommando op Flamink se trop afgekom, en omtrent drie honderd individue van alle ouderdomme, insluitend die leier, geskiet. Vyftien kinders is lewend geneem, en agt honderd-en-sestig skape, drie-en-vyftig osse, vier perde en agt gewere is herwin. Op die 1ste September het die kommandant-generaal Van der Walt Raubenheimer se plaas gelaat met ’n mag van sestig Europeërs en veertig bastaards om Couragie se trop te soek. Die land om die bron van die Sakrivier is deursoek, en oor die twee honderd San is doodgemaak. Sewe honderd vyf-en-twintig skape en vyftien osse is herwin. Op die 24ste November het die Europeërs en bastaards, in drie partye verdeel, weer uit die kamp gegaan, maar nie daarin geslaag om op die rowers af te kom nie. [3]
Die burgers van Graaff-Reinet het geen deel aan hierdie operasies geneem nie. Kaptein Van Baalen het eers op die 12de September by die drostdy aangekom, toe hy gevind het dat die sekretaris Maynier kennisgewings aan die boere uitgereik het om op die 24ste byeen te kom, te laat om in oorleg met die ander magte op te tree. Die Europeërs het ’n bedrywige bondgenoot in die Namakwa-kaptein Afrikaner gehad, wat met sy stam die land verder af langs die Sakrivier deursoek het terwyl kommandant Van der Walt by die bronne besig was, honderd-en-dertien San doodgemaak, en twintig gevangenes geneem het. Hy het toe by die landdros van Stellenbosch om ’n voorraad ammunisie aansoek gedoen om hom in staat te stel om met die werk van die land van rowers skoonmaak voort te gaan. Die landdros het die aansoek aan die regering deurgestuur, en op die 20ste November het die raad besluit om aan die versoek te voldoen. ’n Boer met die naam Pienaar, wat op die grens gewoon het, was bekend dat hy ’n groot voorraad kruit en lood byderhand gehad het. Die landdros is opgedra om voorskotte van Pienaar te verkry, wat die raad graag sou terugbetaal, en terselfdertyd moes hy aan Afrikaner die besondere tevredenheid van die regering met sy gedrag oordra. Daardie selfde 20ste November het die Politieke Raad in die oggend gesit, almal teenwoordig. [3]
Teen die einde van 1792 is die kommandos teen die San ontbind, en die burgers van Stellenbosch en Swellendam het na hul huise teruggekeer. Twee plase in die Nuweveld is vry van huur aan J. P. van der Walt gegee, op voorwaarde dat hy hulle bewoon; en mag is aan hom verleen om kommandos op te roep wanneer hy dit nodig ag, sonder voorafgaande verwysing na enige van die landdroste. Onmiddellik ná die skorsing van landdros Woeke is klagtes oor sy heersugtige gedrag deur die sekretaris Maynier, die sieketrooster De Vries, die voormalige heemraad Van Jaarsveld en andere ingebring, waarop hy almal moes antwoord. In plaas daarvan om homself te verdedig, het hy sy teenstanders van verskeie soorte onbehoorlike gedrag beskuldig. Wat betref sy nie-bywoning van die gesamentlike vergadering, het Woeke ’n bevredigende verduideliking gegee. Kommunikasie tussen die setel van die regering en die drostdy van Graaff-Reinet het dikwels drie tot vier maande geneem om deur te kom. By hierdie geleentheid het hy die bevel eers op die 20ste Junie ontvang, en dit was dus onmoontlik om dit te gehoorsaam. Hy het uiteindelik getoon dat dit onmoontlik was om die lang afstand in die kort tyd tussen die uitreiking van die dagvaarding en die tyd van die vergadering te reis. Die kommissarisse-generaal, egter, met inagneming dat hy die aanklagte teen hom nie weerlê het nie en dat hy sekerlik die vertroue van die mense van die distrik verloor het, het hom uit die Kompanjie se diens ontslaan, en die sekretaris Maynier voorlopig as landdros in sy plek aangestel. [3] [4] [9]
Dit was ’n onoordeelkundige aanstelling, want niemand kon minder in simpatie met die koloniste gewees het as Maynier nie. Hy het in volmaaktheid ’n soort vermoë besit wat hom in staat gestel het om presies vas te stel wat sy meerderes verlang en om hul guns en vertroue te wen. Die motief van al sy dade was eiebelang. Hy was ’n naby familielid van die sekunde Rhenius, maar hy skyn sy aanstelling nie soseer aan die invloed van daardie beampte as aan sy eie aanslag te danke gehad het nie. Die openhartige, uitgesproke, ruimhartige, hoewel ruwe koloniste van die grens was geen gelyke in argument vir een so vol slinksheid nie; hulle het hul hulpeloosheid teen sy wanvoorstellings gevoel, en hom dienooreenkomstig verafsku. ’n Lang en intens strawwe droogte het die bewerking van die grond verhinder; al die reserwekorings is deur die Xhosa verteer, en dié in die Zuurveld het die meeste van hul vee verloor. Die regent Ndlambe het in openlike oorlog met die kapteins aan hierdie kant van die Visrivier gesit. Ver en wyd binne die kolonie het die Xhosa die boere se vee gesteel. Die jaar het dus honderd agtergelate plase op ’n stuk van 1 Julie geskryf wat Woeke nie kon bereik nie, Van Baalen op ’n drostdy van die 12de September geskryf, Maynier op ’n voorlopige stoel geskryf wat die grens al verafsku het, en Afrikaner se honderd-en-dertien op ’n Sak geskryf wat Van der Walt by die bronne deursoek het. [3] [4]
Walvisvangs en Indiese handel — 1792
Jare lank is die kus van Suid-Afrika deur Engelse en Amerikaanse walvisvaarders besoek, tot so ’n mate dat by een geleentheid oor die twintig in St. Helenabaai alleen besig was. In September 1792 het die kommissarisse hierdie bedryf vir die koloniste oopgestel, op voorwaarde dat die vaartuie in die Nederlande gebou en toegerus moes word, dat skepe wat olie na Europa moes neem deur die agentskap van die Kompanjie gehuur moes word, en dat die olie slegs na die Nederlande gestuur moes word. Walvisvangs by wyse van oop bote alleen is tot Tafel- en Valsbaai beperk, sodat geen inrigtings wat beskerming sou vereis by ander plekke gevorm kon word nie. Vervolgens is in November 1792 vryheid aan die koloniste gegee om die produkte van die land na enige deel van Nederlands-Indië vir verkoop te stuur, mits die skepe in Holland gebou is; maar terugladings kon slegs van die Kompanjie gekoop word. Die hawens van Tafelbaai, Mosselbaai en Plettenbergbaai is vir hierdie handel oopverklaar. Die skepe wat gebruik word, moes nie buite sekere perke gaan nie, wat neergelê is. ’n Slawehandel met Madagaskar en die ooskus van Afrika is ook toegelaat. [3]
Terselfdertyd het die kommissarisse die invoer van enige goedere in vreemde vaartuie streng verbied. Handel met vreemdelinge is tot die verkoop van proviand vir geld beperk, tensy eers besondere verlof van die regering verkry is. Die voorregte, soos die kommissarisse hulle genoem het, het weinig tevredenheid by die koloniste gewek. Die verbod op handel met vreemdelinge, het hulle geprotesteer, sou hulle ruïneer. Meer as ’n eeu was die Kaap ’n plek waar persone uit Europa Indiese ware kon koop, en dié uit Indië Europese ware, ’n groot deel waarvan van vreemdelinge verkry is. Die handel was onwettig, maar is nietemin openlik bedryf. Byna die hele goud en silwer in die kolonie is van die Engelse, Franse en Dene wat die hawens besoek het, afkomstig. Die Indiese handel, so omhein deur beperkings soos dié wat die kommissarisse opgelê het, sou van geen voordeel wees nie. Die vryheid om walvisvangste te stig sou tot voordeel van ’n paar persone wees, maar kon die kolonie in die geheel min help. Nood, gevolglik op die vermindering van die garnisoen en ’n byna algehele staking van handel, was in hierdie tyd algemeen. Mans kon nie skulde minder as een tiende van die nominale waarde van vaste eiendom in hul besit betaal nie, en vonnisse van die hof kon in sommige gevalle nie bevredig word nie, aangesien kopers vir grond teen geen prys te vinde was nie. [3]
Stappe is by voorbaat geneem om ’n kerkraad by Graaff-Reinet in te stel, en op die 18de Maart 1792 het die raad Marthinus Wessel Pretorius en Jan Jacobsen as ouderlinge goedgekeur, en uit ’n dubbele nominasie Andries Pretorius en Barend Burger as diakens van die nuutgestigte gemeente gekies. Daar was ’n bietjie wrywing tussen die Nederduits-Gereformeerde en Lutherse kerkrade aan die Kaap oor die doop van kinders wie se ouers nie albei tot dieselfde kerk behoort het nie. Die bewindhebbers het die saak beslis deur opdragte uit te reik dat seuns in die kerk gedoop moes word waartoe hul vader behoort, en dogters in die kerk waartoe hul moeder behoort, alle persone vry op agtienjarige leeftyd om die een gemeenskap te verlaat en by die ander aan te sluit. In 1791 is ’n beweging begin vir die stigting van ’n goeie skool by elke kerk en sitplek van landdros in die land, en van ’n hoërskool in Kaapstad, waarin die Latynse en Franse tale onderrig moes word. ’n Komitee is aangestel, en ná lang bespreking is ’n plan opgestel, wat in Maart 1792 aan die raad voorgelê en goedgekeur is. Dit het hoofsaaklik van vrywillige intekeninge afgehang om te begin, en van skoolgeld daarna. ’n Som geld is vir die Latynse skool in Kaapstad ingesamel, en ’n gebou in Graaffestraat — nou Gravestraat — is van skipper François Duminy vir £1 000 gekoop. [3]
Dit is ’n verligting om van hierdie tonele van twis na die pogings te wend wat in hierdie tyd deur etlike koloniste aangewend is om die huisdiere van die kolonie te verbeter. In 1792 het Jan Frederik Kirsten agt perde en drie bulle uit Engeland vir teling ingevoer. So min aanmoediging het die regering aan die onderneming gegee dat hy verplig was om ’n reg van vyf persent op hul waarde te betaal. In dieselfde jaar het Jacobus Arnoldus Kirsten vyf perde uit Boston ingevoer. Sommige skippers van Amerikaanse vaartuie, wat gevind het dat andere geneig was om die Kirstens na te volg, het reëlings getref om vee van goeie gehalte oor te bring. Abraham de Smidt het ’n ton haar van die gewone skaap na Holland gestuur om te bepaal of dit daar van enige waarde was, toe dit geblyk het nie die koste van vervoer werd te wees nie. September het dus ’n walvisverlof op rompe geskryf wat in die Nederlande gebou moes word, November het plaasprodukte op Nederlandse skepe geskryf wie se terugladings slegs die Kompanjie se winkels gesit het, en die jaar het Engelse hingspe en Boston-perde op ’n vyfpersent-stuk geskryf wat die kommissarisse pas opgelê het. [3]
Morawiers by Baviaanskloof — Desember 1792
Sedert die terugkeer na Europa van George Schmidt het die Morawiese Genootskap die Vergadering van Sewentien herhaaldelik versoek om sendelinge na die Khoikhoi te mag stuur, maar tot dusver sonder sukses. In ’n depêche van die 22ste Desember 1791 het die bewindhebbers die Kaapse regering meegedeel dat hulle die Verenigde Broeders verlof gegee het om twee of drie sendelinge na Suid-Afrika te stuur en die sakramente aan enige bekeerlinge wat hulle mag maak, te bedien, die enigste beperking dat hulle nie grond moes beset waar Christenkerke al gestig is nie. Die regering is opgedra om hulle sulke bystand te gee as wat hulle mag nodig hê. In November 1792 het drie sendelinge — by name Heinrich Marsveld, Daniel Schwinn en Johan Christiaan Kühnel — uit Holland in die Duifje aangekom. Nadat hulle omgesien het na ’n geskikte terrein vir ’n stasie, het hulle Baviaanskloof gekies, waar George Schmidt gearbei het, en op die 18de Desember het die raad, op hul aansoek, hulle die gebruik van soveel grond daar toegestaan as wat hulle mag nodig hê. Marthinus Theunissen, superintendent van ’n veepost wat nog nie verkoop is nie, is opgedra om vervoer vir hul goedere te verskaf, en te sien dat hulle kry wat hulle op pad nodig het. [3] [4]
By die aankoms van die sendelinge het hulle ’n bejaarde Khoikhoi-vrou gevind wat deur Schmidt gedoop is, en wat nog ’n Nuwe Testament bewaar het wat hy aan haar gegee het. Onder ’n ou peerboom, deur Schmidt geplant, het hulle godsdiensoefeninge begin hou, en gou daarin geslaag om ’n aansienlike getal Khoikhoi bymekaar te trek. Hulle het tuine uitgelê, en een aan elke gesin gegee om tydens goeie gedrag behou te word. Op hierdie wyse het gou ’n dorpie ontstaan. ’n Groot stuk grond is deur die persoonlike arbeid van die sendelinge onder bewerking gebring, met sulke bystand as wat hulle van dié wat om hulle versamel het, kon kry. ’n Skool vir kinders is dadelik oopgemaak, en op vasgestelde ure wat die minste met veldarbeid sou inmeng is die volwassenes vir onderrig en gebed bymekaargemaak. Die noodsaaklikheid van ywer en reinheid is op die leerlinge ingeskerp, nie slegs deur voorskrif nie, maar deur voorbeeld en die reëls van die inrigting. Die sendelinge self was manne van gesonde verstand sowel as van groot ywer, en het van die eerste af die agting van die boere in hul buurt afgedwing. Politieke partydigheid is stelselmatig vermy, en maatskaplike gelykheid tussen Europese koloniste en individue wat pas uit barbarisme te voorskyn kom, is nie geleer nie. [3] [4]
Om orde in Kaapstad te bewaar, het die kommissarisse-generaal ’n nuwe polisiestelsel ingevoer. In Desember 1792 is die dorp in drie-en-twintig wyke verdeel, en die tuine aan die voet van Tafelberg in twee wyke, in elk waarvan twee burgers van aansien gekies is om as wykmeesters op te tree. Hul pligte was om oorlas van alle soorte te voorkom, reinheid in die strate en openbare plekke af te dwing, aanwysings in geval van brand te gee, en in die algemeen orde te handhaaf. Alle persone wat hul woonplek uit of in enige wyk verskuif, moes by die wykmeesters aanmeld, en die aankoms en vertrek van vreemdelinge of gaste moes deur die losieshuisouers by hulle aangemeld word. Hulle moes hul name en die woord wykmeester in groot letters voor hul huise opsit. In plaas van ’n salaris is hulle vrygestel van die betaling van belastings vir plaaslike doeleindes. Hulle was onderworpe aan die aanwysings van die komitee van die hooggeregshof, aan wie hulle periodieke opgawes oor die toestand van die dorp moes instuur. Elke jaar moes die helfte van die getal van diens onthef word, en opvolgers moes deur die Politieke Raad aangestel word uit ’n lys van twee maal soveel name wat deur die hele liggaam wykmeesters voorgelê en deur die komitee van die hooggeregshof goedgekeur is. [3]
In die personeel van die openbare departemente het die kommissarisse-generaal etlike veranderinge aangebring. Die aanstelling van die waarnemende fiskaal-onafhanklik, Jacob Pieter de Nys, is bevestig, en hy het sy sitplek in die Politieke Raad ingeneem. Egbertus Bergh, sekretaris van die Politieke Raad sedert Augustus 1791, is tot kassier bevorder, en ’n stem in die debatte is aan hom gegee, maar sonder die reg om te stem, omdat hy nie lid van die gevestigde kerk was nie. George Frederik Goetz is as sy opvolger as sekretaris aangestel. Christoffel Brand, die residens te Simonstad, het ’n sitplek in die raad gekry wanneer hy by die kasteel mag wees. Jan Arnold Voltelen is as hoof van die vlootinrigting aangestel, sonder sitplek in die raad. Majoor De Lille is tot die rang van luitenant-kolonel bevorder. In Oktober 1792 het ds. Manger sy diens in Graaff-Reinet begin. In Julie 1792 het die gesondheid van ds. Van Lier, derde predikant van die Kaap, ingegee, so die kommissarisse-generaal het hom op pensioen laat aftree. Die pos het vakant gebly. Desember het dus drie-en-twintig wykmeesters op die dorp geskryf, twee meer op die tuine aan die voet van die berg geskryf, drie Verenigde Broeders op Schmidt se peerboom geskryf, en Manger op ’n derde drostdy geskryf wat slegs ’n sieketrooster van Oktober 1786 gesit het. [3]
Jaar sluit: twee kommissarisse, ’n voorlopige drostdy en drie-en-twintig wyke — 1792
In die Kasteel het die jaar op twee kommissarisse in die eerste mag gesluit. Sebastiaan Cornelis Nederburgh en kaptein Simon Hendrik Frykenius het nog daardie mag van die 3de Julie gesit, met soveel staatsie as moontlik, met Rhenius nog sekunde onder hulle, en met Van de Graaff se titel en salaris nog in Holland sittend. De Nys het nou die fiskaal se kantoor bevestig gesit, met ’n sitplek in die Politieke Raad. Bergh het nou die kassier se lessenaar met ’n stem en sonder ’n stemreg gesit. Goetz het nou die raad se sekretaris gesit. Brand het ’n raadsitplek gesit wanneer hy by die kasteel was. Voltelen het die vlootinrigting sonder sitplek gesit. De Lille het luitenant-kolonel gesit. Die hooggeregshof het nog ses Kompanjiedienaars en ses burgers gesit. Die komitee van daardie hof het nog munisipale sake gesit, en nou drie-en-twintig dorpswykmeesters en twee tuinwykmeesters daaronder. Die Kompanjie se tuine en Rustenburg het by openbare tender verhuur gesit. ’n Koringprys van 11s. 4d. ’n muid het die magazynen gesit, minus die tiende. Würtemburg se twee duisend het nog ’n Java-stuk gesit. Chavonnes het nog onvoltooid gesit. Coehoorn het nog fondamente gesit. Die nuwe hospitaal het nog onvoltooid by byna £52 000 gesit. [3] [9]
Bletterman het nog Stellenbosch gesit. Faure het nog Swellendam van die 21ste April 1789 gesit. Van Baalen het Graaff-Reinet van die 12de September gesit; Maynier het nou daardie drostdy voorlopig gesit, ’n sekretaris wat die grens al verafsku het, met ses heemrade, en met Van Jaarsveld nog op daardie raad én op die oostelike bevel. San het nog die noordelike plase versteur; omtrent honderd is agtergelaat; die kommandos van Stellenbosch en Swellendam het teen die einde van die jaar tuisgekom; twee Nuweveld-plase het vry van huur op Van der Walt gesit, met mag om ’n kommando sonder ’n landdros se verlof op te roep. Afrikaner se ammunisie het ’n stuk van 20 November gesit. Brand het nog die winterhawe gesit, nou met ’n raadsitplek by die kasteel. Gordon het nog die garnisoen as kolonel gesit. Gilquin het nog die werke gesit, met alle vestingswerk nog gestaak. Meding het nog ’n houtmagasyn by Plettenbergbaai gesit. Tafelbaai, Mosselbaai en Plettenbergbaai het oop vir die Indiese produktehandel gesit. Walvisvangs het oop onder Nederlandse rompe gesit. Vreemde goed in vreemde skepe het verbode gesit. [3] [4]
Serrurier van Hanau en Fleck het nog die Gereformeerde Kaap gesit, met Van Lier se derde nou vakant op ’n Julie-pensioen. Kolver het nog Melk se skip gesit. Stellenbosch het nog Borcherds gesit. Drakenstein het nog Aling gesit. Waveren het nog Johannes Abraham Kuys gesit. Swartland het nog Van der Spuy junior gesit. Graaff-Reinet het nou Manger van Oktober gesit, met ’n kerkraad wie se ouderlinge Pretorius en Jacobsen en wie se diakens Pretorius en Burger van die 18de Maart gesit het. ’n Latyns-en-Frans-stuk het nog ’n Gravestraat-gebou van Duminy vir £1 000 gekoop gesit. Drie Verenigde Broeders het Schmidt se peerboom by Baviaanskloof gesit, met ’n bejaarde Khoikhoi-vrou se Nuwe Testament, met tuine gesin vir gesin gegee, en met ’n skool al oop. Theunissen se veepost het hul vervoer verskaf. [3] [4]
Op die 23ste Januarie het Van Reenen se kolom Mount Rhenius bereik; op die 14de Maart het dit Modderfontein gesit; op die 20ste Junie het dit ná nege maande tuis by Zeekoeivlei gekom, met koper wat vir goud geneem is, en met honderd-en-veertig osse verloor. Op die 18de Maart is ’n kerkraad vir Graaff-Reinet genoem, en ’n skoolplan goedgekeur. Op die 18de Junie het die Amazoon in Simonstadbaai geanker; op die 23ste het die kommissarisse die raad toegespreek; op die 25ste is die ses burgerraadslede as verteenwoordigers geweier; op die 3de Julie is hulle bevestig. Op die 1ste Julie het Woeke nie verskyn nie; op die 2de is hy geskors. Op die 11de Junie het Flamink en Couragie 11 000 skape by die Leeuwenrivier opgelig; op die 24ste Julie het Smit omtrent drie honderd geskiet; op die 1ste September het Van der Walt Raubenheimer se plaas gelaat. In September is walvisvangs oopgestel. Op die 12de September het Van Baalen die drostdy bereik. In Oktober het Manger by Graaff-Reinet begin. In November kon plaasprodukte na Nederlands-Indië gaan; Afrikaner se ammunisie is toegestaan; drie Morawiers het in die Duifje aangekom. Op die 18de Desember is Baviaanskloof toegestaan. In Desember is die dorp in drie-en-twintig wyke verdeel. Die jaar van die kommissarisse-generaal het op daardie feite geëindig: op twee name wat die Kompanjie se eie mag sit, op ’n voorlopige landdros wat die grens al verafsku, op ’n koperberg genoem vir ’n waarnemende stoel, en op drie Broeders onder ’n peerboom geplant uit die tuine van 1652 se kerk. [3] [4] [7] [9]