Boer History1673 aan die Kaap die Goeie Hoop: Sint Helena Verloor, Gonnema se Oorlog en Kaptein Klaas
Sint Helena Herower — Munden, 15 Mei 1673
Die Nederlandse besetting van Sint Helena wat met die Desember 1672-ekspedisie uit Tafelbaai begin het, het nie tot ’n tweede somer geduur nie. Die Engelse inwoners wat die eiland ontvlug het toe skipper Jacob de Geus dit in besit geneem het, het na die kus van Brasilië geseil, waar hulle ’n eskader onder bevel van kommodoor Richard Munden teëgekom het, wat opdrag gehad het om die tuiswaartse Oos-Indiese vloot te ontmoet en te begelei. Munden het besluit om die eiland te herower, het daarheen geseil, en vroeg in die oggend van die 15de Mei 1673 sonder kennisgewing tweehonderd man onder kaptein Kedgwin aan die ooskus aan land gesit. Met sy skepe om na die noordekant het hy voor die fort by die ingang van Church Valley verskyn, waar Jamestown later gebou is, net toe Kedgwin dit van agter bereik. Die Nederlandse besetting, verras, het dadelik oorgegee. [3]
Luitenant Coenraad van Breitenbach, vanaf die Kaap aangestel om die oorlede luitenant Johannes Coon as bevelvoerder van die Nederlandse pos op te volg, het die eiland nog nie bereik toe Munden toeslaan nie. ’n Paar weke ná die Desember-besetting het berig van Coon se dood Tafelbaai bereik, en goewerneur Isbrand Goske met die raad het Van Breitenbach as sy opvolger aangewys. Die luitenant het uit die Kaap in die skip Europa geseil. Die reisiger J. J. Struys, wat aan boord van daardie tuiswaartse Indiëvaarder was en later sy verslag in 1676 te Amsterdam gepubliseer het, het opgeteken dat die Europa tot die 1ste Mei 1673 by die Kaap gelê het, toe sy op bevel van goewerneur Goske na Sint Helena gestuur is—die eiland wat op die voorafgaande 13de Januarie met omtrent driehonderd man van die Engelse geneem is—terwyl ander skepe oor sewe of agt dae sou volg en saam tuiswaarts sou vaar. Aan boord het kaptein Breitenbach gegaan om as goewerneur op die eiland te lê. Hulle het ’n noordweskoers gestel en op Pinkstersondag, die 21ste Mei, voor Sint Helena gekom. [3]
Skaars om die punt wat die ankerplek verberg het, het dié aan boord van die Europa gesien dat die kaart bederf was: sewe groot Engelse oorlogskepe het gereed gelê, met ’n brandskip en drie koopvaarders. Die Engelse, met die Nederlandse skip binne skootbereik, het haar dadelik met onderste en boonste lae verwelkom. Struys het geskryf dat die Europa nie meer as sestig eters aan boord gehad het nie en nie meer as vyf of ses stukke kon hanteer nie. In daardie uiterste het die geselskap besluit om die Engelse fregat Assistance te enter, wat vyftig kanonne gedra het en met die brandskip gevolg het; die skipper het byna al die luike vasgespyker sodat niemand kon wegkruip nie, met die bedoeling dat die hele geselskap saam sou oorspring—tog kon hulle nie die helfte van die wapens kry wat hulle nodig gehad het nie. Gedwing om skip, mense en goedere oor te gee, het hulle twaalf- en agtienponders met balle, staafskote en skroot gely tot hulle nie langer kon hou nie, sonder om die Engelsman enige noemenswaardige skade met hul swak bemanning en min kanonne te kon doen. Ná ’n nuttelose poging om te ontsnap en daarna om te weerstaan, het die Europa ’n prys van die Assistance geword. [3]
Van Breitenbach en die besetting is as krygsgevangenes na Engeland geneem en daar uitgeruil vir sommige Engelse wat in die Nederlande aangehou is. Die luitenant het daarna ’n militêre oortreding begaan waarvoor hy ontslaan is; hy het toe as vrykolonis na Indië gegaan, onderweg by die Kaap aangedoen, en—toe die Kompanjie teen sommige inheemse magte oorlog gevoer het—is versoek om weer in diens te tree, met uitstekende aanbevelings van goewerneur Goske, waar hy gou sy vorige rang herwin het. Struys het ook die latere vangs van twee verdere Nederlandse Oos-Indiëvaarders deur Munden se vloot opgeteken. Binne ’n halfjaar is die Kaap se Atlantiese sy-onderneming dus omgekeer: Engelse Sint Helena was weer Engels, ’n Nederlandse versterkingskip was ’n prys, en die nedersetting se senior landmagoffisier van die Desembervloot was ’n gevangene eerder as ’n koloniale goewerneur oorsee. [3]
By die baai self het die jaar onder die druk van die Europese oorlog oopgegaan wat alreeds Goske se eerste maande gevorm het. Toe die residensie tot ’n regering verhef is, het die Europese bevolking nog nie meer as omtrent seshonderd siele oorskry nie—ongeveer vier-en-sestig burgers, nege-en-dertig van hulle getroud, vyf-en-sestig kinders, drie-en-vyftig Nederlandse mansbediendes, en grofweg driehonderd-en-sewentig Kompanjiesbediendes en soldate. Dringend soos die noodsaak was om die klipkasteel te voltooi, was dit te eniger tyd onmoontlik om meer as tweehonderd-en-vyftig tot driehonderd man daarop te werk te sit, want die moeilikhede in Europa het ’n afname in skepe veroorsaak en soldate en seemanne moeilik gemaak om te bekom. Die ou erdefort, wat Goske as soos ’n verwoeste molshoop beskryf het, is haastig as tydelike maatreël herstel; elke man wat gespaar kon word, is toe op die kasteelmure of op die vervoer van boumateriaal gesit. Munden se slag en die verlies van die Europa het as nog een gevolg van daardie selfde oorlog gekom, by die fort ontvang terwyl uitkykers op die Leeukop elke seil dopgehou het en die binnelandse buitepos by Hottentots-Holland nog net ’n dun oorlogstydse wag gehou het. [3]
Kaptein Klaas (Dorha) en die Veehandel
Vir ’n aansienlike tyd is geen handelsekspedisies binneland toe gestuur nie, omdat die bewindhebbers gemeen het die Khoikhoi sou vee na die Kaap bring om te verkoop as hulle nie tabak, koper en krale by hul eie kraale kon kry nie. In hierdie verwagting is hulle teleurgestel. Die ryk stamme wat ver weg gewoon het, kon nie kom nie weens die voortdurende vetes waarin hulle met ander naderby betrokke was. Dié in die omgewing van die Kaap het by geleentheid ’n maer koei of ’n paar skape gebring, maar hulle was deur plundering verarm en kon nie soveel lewer as wat nodig was nie. Daar is dus besluit om ’n handelsgeselskap van twaalf man na die kraal van die Chainouqua-kaptein Dorha te stuur, wat te kenne gegee het dat hy tabak en koper vir vee wou ruil. [3]
Hierdie kaptein Dorha, of Klaas soos die Europeërs hom genoem het, wat nou vir die eerste keer as ’n vaste bondgenoot in die deurlopende verhaal van die kolonie verskyn, was vir baie jare daarna innig met die nedersetting verbind en as sy mees getroue Khoikhoi-vennoot beskou. Die stamregering van die Khoikhoi was so swak dat die geringste oorsaak skynbaar genoeg was om hulle in klein clans te verdeel wat feitlik onafhanklik van mekaar was—ten minste onder dié wat met die witmense in aanraking gekom het. Daar was nog in naam ’n hoof van die Chainouquas, maar in der waarheid was dié stam nou in twee clans verdeel onder die kapteins Klaas en Koopman. Elk is deur die Kaapse regering as heerser erken, tot bewys waarvan stawe met koperkoppe, waarop die Kompanjie se wapen gegraveer was, aan hulle oorhandig is, net soos sulke simbole vroeër aan ses of agt kapteins nader by die nedersetting gegee is. Hierdie stawe is gou deur die Khoikhoi beskou nie net as erkenning nie, maar as die verlening van gesag, en sedertdien het dit ’n ambisie geword vir elke hoof van ’n paar gesinne om een te bekom. [3]
Klaas het hom by die Europeërs aangesluit, al was dit nie uit enige neiging om beskaafde gewoontes aan te neem nie, want hy het, in die oordeel van tydgenootlike amptenare, tot sy dood ’n man van sy eie wêreld gebly. Agtereenvolgende goewerneurs het volgehou dat hy ’n toonbeeld van deug en trou was; die bewyse wat hulle gee is nie altyd oortuigend nie—soos toe hy eers ’n klein Khoikhoi-seuntjie wat hy in oorlog gevange geneem het as geskenk aan die goewerneur aangebied het om ’n slaaf te wees, en geprys is omdat hy ’n vyand se lewe gespaar het en die barmhartige hart van ’n Christen gehad het. Wat sy doel ook al was, hy het ’n vaste steun van die Europese regering geblyk, altyd bereid om saam met dit teen sy eie landgenote op te tree. By hierdie geleentheid het hy tweehonderd ses-en-vyftig horingsvee en driehonderd sewentig skape verruil, ’n baie welkome voorraad vir die goewerneur, wie se slagvee byna uitgeput was. Klaas is toe gevra om vyftig jong osse te lewer om klip na die kasteel te trek, en binne minder as ’n veertien dae het hy dit onder sy mense bymekaargemaak en boodskap gestuur dat hulle gereed is. [3]
Sulke optrede het natuurlik ’n teenprestasie van guns geverg. Die Chainouquas en die Cochoquas was in dié tyd in oorlog, en wanneer Klaas die Kaap wou besoek, is ’n eskort na Hottentots-Holland gestuur om hom op die reis te beskerm. Geskenke is dikwels met komplimentêre boodskappe na hom gestuur, en hy is van ’n vertoonende pak Europese klere voorsien, sodat hy by die fort met die waardigheid kon verskyn wat ’n getroue bondgenoot van die Edele Kompanjie betaam. Die Oktober 1672-buitepos onder sersant Cruythof het die Kompanjie reeds ’n vastrapplek op daardie oostelike pad gegee; Klaas se vee en kasteelosse het nou dieselfde pad aan die oorlogstydse bouprogram by die baai verbind. Die aandag wat aan hom bestee is, mag deels die vyandige optrede van Gonnema verduidelik, hoof van die grootste afdeling van die Cochoquas—wie se mense ’n mededingende kaptein gekleed, begelei en bevoordeel gesien het terwyl hulle eie toegang tot tabak en koper nog deur vetes en afstand geloop het. [3]
Gonnema en Cochoqua-druk
Gonnema, by die eerste setlaars as die Swart Kaptein bekend, het gewoonlik sy kraale in die omgewing van Riebeek-Kasteel en Vier-en-twintig-Riviere gehad, maar by geleentheid het hy na die oewers van Saldanhabaai geswerf, of ooswaarts na Hottentots-Holland. Al sy bure was bevrees vir hom, want wanneer daar ’n geleentheid was, was hy gewoond om hulle te plunder. Dit was van hom dat die hele Khoikhoi in die omgewing van die Kaap vyftig jaar later deur die Nederlanders Gunjemans genoem is. Die mense van sy eie clan is selfs in dié tyd Gonnemas genoem, en die woord het geleidelik Gonnemans, Gonjemans en Gunjemans geword. Namate die Goringhaiquas en ander gou hulle onderskeidende stamtitels in Europese spraak verloor het, is hulle almal onder hierdie een naam saamgesmelt waardeur alleen Europeërs hulle geken het. Onder hulleself is die ouer name waarskynlik bewaar, maar wanneer hulle met witmense gepraat het, het hulle die woord in algemene gebruik aangewend—’n patroon wat Theal later in ander Suid-Afrikaanse naamverskuiwings tot in sy eie dag nagespoor het. [3]
Die onbetaalde rekening van November 1672 het nog gestaan toe 1673 oopgegaan het. Drie burgers het toe vergunning van die goewerneur verkry om seekoeie te skiet, en vir dié doel langs die oewers van die Bergrivier af na Riebeek-Kasteel gereis. Daar het Gonnema met veertig of vyftig van sy volgelinge op hulle afgekom en hulle wa, osse, proviand en wat hulle ook al by hulle gehad het, gegryp, en hulle skaars met die lewe laat ontkom. Dit skyn nie by die goewerneur opgekom te het dat Gonnema beswaar teen die vernietiging van wild in sy distrik kon hê nie, en so is die daad uitsluitlik aan sy vyandskap teenoor die Kompanjie toegeskryf. Maar daar was toe geen mag wat gespaar kon word om die oortreder te tugtig nie, en die leed is ongestraf gelaat. Deur die eerste helfte van die nuwe jaar het dieselfde hoof die onbestendige mag op die Bergrivier-toegange gebly, terwyl Klaas se bondgenootskap en die Hottentots-Holland-buitepos Kompanjiesinvloed ooswaarts langs ’n ander pad uitgebrei het. [3]
Daardie meetkunde het saak gemaak. Wes en noord van die fort het die Cochoqua-gebiede gelê vanwaar Gonnema Saldanhabaai, die Bergdrifte en die jaggronde anderkant Vier-en-twintig-Riviere kon raak. Ooswaarts het die Chainouqua-pad deur Hottentots-Holland gelê, nou deur ’n Kompanjieswag dopgehou en deur Klaas se ruil bevoordeel. Fiskaal Pieter de Neyn, wat van Februarie 1672 tot Oktober 1674 amp by die Kaap beklee het en later uit die geheue in sy Lusthof der Huwelyken (Amsterdam, 1697) geskryf het, het onafhanklike berigte van die moorde en teregstellings wat gevolg het bewaar; die geneesheer Wilhelm ten Rhyne, wat die Kaap in 1673 besoek en ’n Latynse skets van die voorgebergte en sy Khoikhoi in 1686 te Schaffhausen gepubliseer het, het noukeurige waarneming van plaaslike gewoontes in dieselfde kalenderjaar opgeteken. Die nedersetting het dus die vegmaande binnegegaan met Europese getuies byderhand, ’n onbetaalde November-grief nog oop, en twee Khoikhoi-magsentra wat in teenoorgestelde rigtings getrek het. [3]
Moordkuil — Junie 1673
In Junie 1673 het agt burgers en ’n slaaf met die goewerneur se vergunning uitgegaan om grootwild te skiet. Hulle het twee waens by hulle gehad, wat hulle van plan was om met velle en gedroogde vleis te laai vir die onderhoud van hulle gesinne en vir verkoop. Toe hulle geen antilope hierdie kant van die Bergrivier vind nie, het hulle by ’n drif naby Riebeek-Kasteel oorgesteek en die berge anderkant Vier-en-twintig-Riviere in gegaan. Daar, by ’n plek wat lank daarna die naam Moordkuil sou dra, is hulle deur Gonnema se mense omsingel, wat hulle etlike dae aangehou en toe almal vermoor het. De Neyn het later die verhaal van daardie Junie-moord in sy gedrukte herinneringe vertel—nie altyd met volmaakte akkuraatheid van besonderhede nie, oordeel Theal, maar genoeg om te toon dat die doodslae onder die gebeure gestaan het wat ’n Kaapse fiskaal van die dag die moeite werd geag het om te bewaar toe sy papiere op die terugkeer na Europa gesteel is. [3]
Op die 11de Julie het ’n gerug die fort bereik dat die burgers ingesluit was, en die raad het dadelik besluit om ’n ontsettings-ekspedisie uit te stuur. Die vryburgers is opgeroep om ’n kontingent van ses-en-dertig man te lewer, wat, met ’n gelyke getal soldate, onder bevel van vaandrig Hieronymus Cruse geplaas is. Die volgende oggend het die ekspedisie die fort verlaat, vir agt dae voorsien, en met bevele dat as hulle sou vind dat geweld teenoor die burgers gebruik is, hulle op Gonnema en sy mense op so ’n wyse moes wreek dat hulle nageslag te verskrik sou wees om ooit weer Nederlanders te beledig. Die bewoording was die taal van voorbeeldige oorlog: nie bloot ’n herwinning van vermiste jagters nie, maar ’n demonstrasie wat bedoel was om die generasie wat dit ontvang het te oorleef. [3]
By kaptein Kuiper se kraal oorkant die Kaapse Vlakte het hulle een van Gonnema se mense gevind, wat hulle onder doodsbedreiging gedwing het om as gids op te tree. Verby Paardeberg en Riebeek-Kasteel het hulle die Bergrivier bereik, wat hulle te diep gevind het om te deurwaad, sodat hulle aangehou is tot ’n vlot gemaak kon word. Hulle het aan die anderkant gerus toe hulle aangesluit is deur ’n geselskap van agtien ruiters van die fort, onder bevel van die burgeroffisier Elbert Diemer. Daardie ruiters het nie net op die oorspronklike gerug uitgery nie: hulle het berig van ’n tweede slag gebring wat reeds aan die weskus toegedien is, en daarmee vars instruksies wat Cruse se kolom van ’n ontsettingsmars in ’n gekombineerde strafmag verander het. [3]
Aanval op die Saldanha-pos — 6 Julie 1673
Die ruiters het berig gebring dat op die 6de Julie sommige van Gonnema se mense onder die klein kaptein Kees by die Kompanjie se pos by Saldanhabaai verskyn het, met die oënskynlike doel om skape te verkoop. Die pos is destyds deur slegs ’n korporaal en twee soldate beset, maar daar was ’n vissersboot van ’n vryman digby drywend, en twee van haar bemanning was aan wal. Skielik en sonder enige waarskuwing het die Khoikhoi teen die Europeërs opgestaan en vier van hulle vermoor; slegs een soldaat het daarin geslaag om na die boot te ontsnap. Die aanvallers het toe die pos geplunder. Die boot het na Tafelbaai geseil, maar weens teenwinde is sy by Jutten- en Dasseneiland aangehou, en het eers op die 14de haar bestemming bereik. [3]
By ontvangs van hierdie intelligensie het die raad dadelik die ruiters tot vaandrig Cruse se bystand gestuur, en hulle het instruksies gebring om Gonnema se mense aan te val en te probeer om hulle swaar te straf, sonder om enige van die mans te spaar. Die dunheid van die Saldanha-pos—drie Kompanjiemanne en ’n vryman se boot—het getoon hoe ver oorlogsekonomie die residensie se buiteposte nog uitgerek het. Dasseneiland is alreeds van sy skape in die verdedigingsmaatreëls van 1672 leeggemaak; nou is die baai-stasie self geplunder terwyl die hoofmag reeds binneland toe was op die Moordkuil-gerug. Die dubbele slag het die November 1672-wildgryp van ’n onbetaalde grief in openlike oorlog op twee fronte tegelyk verander. [3]
Cruse se kolom was nie meer ’n soekgeselskap vir vermiste jagters nie. Dit was ’n gekombineerde mag van soldate, burgerinfanterie en Diemer se agtien perde, met bevele wat min ruimte vir onderhandeling gelaat het as kontak met Gonnema se gevolg afgedwing kon word. Die gids by Kuiper se kraal geneem, die vlot op die Berg, en die rook later onder die berge anderkant Vier-en-twintig-Riviere gesien, was die eerste skakels in ’n Julie-veldtog wat nie met Gonnema se persoon in die hand sou eindig nie, maar met ’n groot beslaglegging op vee en die herwinning van die vermoorde burgers se goedere uit verlate hutte. [3]
Cruse se Ekspedisie — Julie 1673
Die gekombineerde magte het oor die distrik van Vier-en-twintig-Riviere gemarsjeer, en op die 18de rook op ’n afstand onder die berge sien opstyg. Hulle het toe stilgehou en verkenners uitgestuur, wat in die aand teruggekeer het met inligting dat hulle die posisie van ’n kraal ontdek het en ’n aantal vroue bolle sien grawe het. Die volgende oggend voor dagbreek het vaandrig Cruse op die kraal gemarsjeer in die hoop om sy inwoners te verras, maar by aankoms het hy gevind dat hulle met hulle vee gevlug het. Die hutte het nog gestaan en die vure was nog aan die brand, wat getoon het dat die plek nie lank verlaat was nie. In die hutte is die kookgerei, klere en ander eiendom van die vermoorde burgers gevind—materiële bewys dat die Moordkuil-geselskap in Gonnema se land gesterf het, en dat die gerug van die 11de die saak onderskat het. [3]
Met dagbreek het die ruiters die vlugtelinge gevolg en hulle gou ingehaal, toe die Khoikhoi hulle vee verlaat en met hulle vroue en kinders die berge in gevlug het. Die vee is toe in besit geneem, en sonder enige verdere poging om die vyand te bereik het die ekspedisie sy tuiswaartse mars begin. Maar hulle het nie ver gegaan nie voordat hulle ontdek het dat die Khoikhoi hulle gevolg het. By hulle eerste rusplek is ’n poging aangewend om die vee te herwin, en al het dit misluk, het die vyand nog ’n tyd lank in die omgewing gebly sweef. Die ongevalle tydens die mars was een burger gewond en twee perde dood, terwyl tien of twaalf Khoikhoi geskiet is. Die ekspedisie het die fort weer op die 25ste bereik, en aan die goewerneur agthonderd horingsvee en negehonderd skape afgelewer. [3]
Kapteins Klaas, Schacher en Kuiper het nou hulle dienste teen Gonnema aangebied, Klaas veral verheug oor die vooruitsig van sy vyand se ondergang. Die ander het begin om die land af te kam op soek na agterblywendes. Die Julie-ekspedisie het nie Gonnema se gevolg vernietig nie, nóg die Swart Kaptein self geneem; dit het ’n groot aandeel van hulle vee beslag gelê, tekens van die Moordkuil-moorde herwin, Diemer se perd en Cruse se gemengde kolom bloedgevat, en die skiereiland-clans openlik in die Kompanjie se oorlog ingetrek. Schacher, wie se mense die Kaapse distrik self in die aktes van April 1672 verkoop het, en Kuiper, wie se kraal die onwillige gids verskaf het, het nou Cochoqua-agterblywendes as erkende bondgenote eerder as as ongemaklike bure gejag. [3]
Vir die fort was die agthonderd beeste en negehonderd skape oorlogstydse voorraad sowel as weerwraak. Slagvee was byna uitgeput voor Klaas se vroeëre ruil; kasteelwerk het nog trekosse nodig gehad; vryburgers en soldate het albei uit dieselfde smal kuddes geëet. Die Julie-beslaglegging het nie die Cochoqua-oorlog beëindig nie—latere jare sou verdere kommando’s en ’n suksesvolle Cochoqua-strooptog op die Kaapse clans sien—maar dit het 1673 vasgelê as die jaar toe Gonnema se druk ’n opgetekende militêre veldtog met datums, ongevallegetalle en ’n getelde aflewering van vee by die goewerneur se hek geword het. [3]
Gevangenes by die Fort Tereggestel — Augustus 1673
Op die 20ste Augustus het Schacher en Kuiper met meer as honderd van hulle mense weer by die fort verskyn, met vier van Gonnema se volgelinge wat hulle gevange geneem het. Hulle het hierdie gevangenes aan die goewerneur oorgelewer, wat hulle dadelik deur ’n komitee van die raad as krygsraad laat verhoor het. Hulle is skuldig bevind aan deelname aan die moord op die burgers, en is daarop aan hulle vangers oorgelewer om ná hulle eie wyse van teregstelling om die lewe gebring te word. De Neyn se latere verslag van hierdie Augustus-toneel stem ooreen met die amptelike rekords en is selfs vollediger in sy besonderhede, wat bevestig dat die aflewering, die verhoorvorm en die teruglewering vir Khoikhoi-teregstelling nie ’n enkele klerk se sier was nie, maar ’n episode wat onafhanklik onthou is deur die fiskaal wat deur daardie maande gedien het. [3]
Die toneel wat gevolg het, soos in die dokumente van die tyd beskryf, was stroef. Op die oop grond voor die fort het die Goringhaiqua- en Gorachouqua-krygers byeengekom, elkeen met ’n knuppelstok in die hand. Hulle het toe ’n oorlogsdans begin, waarin hulle in die lug gespring en rondgespring het, gesing en gestamp, tot hulle hulleself in ’n toestand van waansin gewerk het. Toe sou een vorentoe spring en ’n slag met sy stok toedien op ’n gevangene wat gebind en hulpeloos gelê het, waarop ’n algemene gil van juigende uitroep sou opgaan. Nog een sou volg, en nog een, tot op die lange duur die verminkte lyke van die plek van teregstelling gesleep is en, te midde van ’n verdowende geraas van geskreeu en gille en stamp, in die see gegooi is. Ná hierdie toneel het die goewerneur ’n hoeveelheid arrak en tabak onder die krygers laat uitdeel, as beloning vir hulle trou. [3]
Die vorm van die dag het net soveel saak gemaak as sy geweld. ’n Komitee van die raad het as krygsraad gesit; skuld is onder Europese prosedure uitgespreek; die vonnis is toe aan Schacher en Kuiper se mense oorgelaat om op hulle eie wyse voor die fort uitgevoer te word, met Kompanjiesdrank en -tabak as die prys van bondgenootskap. Skiereiland-clans wat eens die Kaapmans en Gorachouquas van Van Riebeeck se eerste dekade was, het nou as beuls van Cochoqua-gevangenes onder ’n goewerneur se oog verskyn. Die oorlog teen Gonnema was nie meer net ’n Nederlandse strafmars nie; dit was ’n koalisie waarin Khoikhoi-kapteins gejag, afgelewer en gedood het onder die Edele Kompanjie se erkenning. [3]
Vir etlike maande ná hierdie gebeurtenis is niks van Gonnema of van sy mense gehoor nie. Die plaaswerk by Hottentots-Holland is voortgesit, en ’n wag van twee-en-twintig man is daar gehou om die inrigting te beskerm. Daar was geen ander buitepos om na om te sien nie, behalwe dié op Robbeneiland, waar ’n boot altyd gereed was om die mense weg te bring as ’n vyand sou verskyn. Op die Leeukop is ’n goeie uitkyk gehou, sodat betydse kennis gegee kon word wanneer ’n skip nader. Elke man wat van ander besighede gespaar kon word, was aan die werk op die kasteelmure, of besig om boumateriaal daarna te vervoer. Die residensie het saamgetrek tot fort, eiland en die enkele binnelandse plaaspos terwyl die Europese oorlog nog elke vreemde seil ’n moontlike Engelse of Franse bedreiging gemaak het. [3]
Wrakke van die Grundel en Zoetendal
In die jaar 1673 het twee wrakke aan die suidkus plaasgevind. Op die 20ste Februarie is die Grundel ’n entjie oos van Kaap Hangklip verloor. Sy is van Batavia na Mauritius met voorrade gestuur, maar haar skipper kon daardie eiland nie vind nie, en het dus probeer om Tafelbaai te bereik. Al haar bemanning het veilig aan wal gekom en is aan boord van ’n klein vaartuig geneem wat toevallig in Valsbaai voor anker gelê het. Die verlies het vroeg in die kalenderjaar gekom, voor Munden se Mei-slag en voor die Junie–Augustus-gevegte binneland: ’n vragskip van die oostelike kringloop wat nooit Mauritius gevind het nie en in plaas daarvan op die Hangklip-strand binne bereik van Valsbaai-hulp geëindig het. [3]
Op die 23ste September is die tuiswaartse skip Zoetendal ’n kort afstand noordoos van Kaap Agulhas verloor. Vier van haar bemanning is verdrink; die res het hulle pad na Hottentots-Holland gemaak, en vandaar na die Kaap. Die naam van die skip word nog bewaar in Zoetendalsvlei, digby die toneel van die wrak. Dat die oorlewendes tot by Cruythof se distrik kon loop en van daar na die fort, het getoon hoe ver die Oktober 1672-buitepos alreeds ’n stasie op die kuspad geword het sowel as ’n boerdery- en veevlugsoord. Die twee verliese het die vegsomer omraam: een vroeë vragskip wat nooit Mauritius gevind het nie, en een laat retourskeep wat haar reis op die Agulhas-strand eerder as in Tafelbaai beëindig het. [3]
Geen van die wrakke was ’n Tafelbaai-ramp nie; albei het die suidkus getref terwyl die residensie se aandag verdeel was tussen kasteelklip, Europese-oorlog-uitkyke en die Cochoqua-veldtog. Bemanning van die Grundel is deur die toevallige teenwoordigheid van ’n klein vaartuig in Valsbaai gered; bemanning van die Zoetendal het hulleself te land gered deur die nuwe oostelike buitepos. In ’n jaar van dun skeepsverkeer uit die Vaderland het elke verlore romp saak gemaak, tog het albei bemannings grootliks oorleef—vier verdrink op die Agulhas-wrak, geen opgeteken as verlore op die Hangklip-stranding nie—en die pleknaam Zoetendalsvlei het die September-skip op die kaart gehou lank nadat haar hout weg was. [3]
Verpachting van Voorregte — Inkomstemonopolië
In dié tyd is ’n stelsel van inkomsteheffing deur die verpachting van sekere voorregte ingevoer, ’n stelsel wat van krag gebly het so lank as die Oos-Indiese Kompanjie die regerende mag in Suid-Afrika was. In beginsel was dit die verhuring by openbare veiling aan die hoogste bieder van ’n uitsluitlike reg—vergelykbaar met ’n tol of ’n guano-konsessie in latere praktyk. Deur die Kompanjie is die stelsel tot so ’n uiterste gevoer dat elke tak van besigheid wat in die kolonie bedryf kon word, as ’n monopolie bedryf is. Dit was die eenvoudigste plan om inkomste te hef wat aangeneem kon word, wat al is wat in sy guns gesê kan word. Dat dit nie ondraaglik vir die koloniste was nie, was uitsluitlik te danke daaraan dat daar ’n maksimumprys by wet vir alles wat verkoop is, vasgestel was. Die koper van ’n monopolie vir die verkoop van sout, byvoorbeeld, kon die mense nie na willekeur onderdruk nie, omdat hy verplig was om teen ’n vaste prys te verkoop en geen mag gehad het om afpersing te beoefen nie. [3]
Die koloniste het nie teen die stelsel beswaar gemaak nie, wat vir hulle billik en redelik gelyk het. Dit is ingevoer deur die verkoop van die voorreg om spiritueuse drank te verkoop, met die prys waarteen alle sulke drank kontant by die Kompanjie se pakhuise gekoop moes word sowel as die prys waarteen dit kleinhandelsgewys verkoop moes word, vasgestel in die voorwaardes waaronder die monopolie by openbare veiling opgeveil is. Mettertyd is die alleenreg om wyn, bier, tabak, sout, brood, vleis en ander stapelware te verkoop op dieselfde wyse verpag. Die 1673-invoering het dus plaaslike kleinhandel aan geveilde uitsluitlikheid onder vaste plafonne verbind, terwyl kasteelarbeid en oorlogsskaarste nog die daaglikse lewe by die fort beheers het. [3]
Die fiskale gewoonte het by ’n regering gepas wat minder as seshonderd Europeërs getel het, uitgepag het wat dit nie kon beman nie, en kontant en beheer sonder ’n diep doeane-inrigting nodig gehad het. Veiling van ’n drankpag was eenvoudiger as ’n korps kleinhandel-inspekteurs; vaste maksima het die vryburgers se vrees vir afpersing beantwoord; die Kompanjie se eie pakhuise het die groothandelsbron vir die spiritus wat verkoop is, gebly. Wat met arrak- en brandewynkleinhandel begin het, sou oor die volgende jare die gewone raam van koloniale handel word—elke stapelware ’n voorreg, elke voorreg ’n prys in die openbaar gebied, elke bod begrens deur ’n plakkaat. In dieselfde maande dat Cruse vee by die hek afgelewer het en Schacher se mense voor die fort gedans het, het die residensie ook die reg om drank te verkoop verhuur. [3]
Onder Goske, dan, het die kalenderjaar geloop van die Februarie-verlies van die Grundel oos van Hangklip deur Munden se mid-Mei-herowering van Sint Helena en die Europa se vangs met Van Breitenbach aan boord, verby Klaas se ruil van tweehonderd ses-en-vyftig beeste en driehonderd sewentig skape en sy vyftig kasteelosse, in die Junie-moorde by Moordkuil, die 6 Julie-plundering van die Saldanha-pos onder Kees, Cruse en Diemer se Julie-mars wat op die 25ste met agthonderd beeste en negehonderd skape teruggekeer het, die 20 Augustus-aflewering en knuppelteregstelling van vier Cochoqua-gevangenes voor die fort, die September-wrak van die Zoetendal naby Agulhas, en die eerste verpachting van kleinhandelsvoorregte—terwyl ’n wag van twee-en-twintig Hottentots-Holland gehou het, die Leeukop waggehou het, en elke spaarman nog klip na die kasteelmure gesleep het. [3]