Boer History1673 aan die Kaap die Goeie Hoop: Sint Helena Verloor, Gonnema se Oorlog en Kaptein Klaas
Sint Helena Herower — Munden, 15 Mei 1673
Die Nederlandse besetting van Sint Helena wat met die Desember 1672-ekspedisie uit Tafelbaai begin het, het nie tot ’n tweede somer geduur nie. Die Engelse inwoners wat die eiland ontvlug het toe skipper Jacob de Geus dit in besit geneem het, het na die kus van Brasilië geseil, waar hulle ’n eskader onder bevel van kommodoor Richard Munden teëgekom het, wat opdrag gehad het om die tuiswaartse Oos-Indiese vloot te ontmoet en te begelei. Munden het besluit om die eiland te herower, het daarheen geseil, en vroeg in die oggend van die 15de Mei 1673 sonder kennisgewing tweehonderd man onder kaptein Kedgwin aan die ooskus aan land gesit. Met sy skepe om na die noordekant het hy voor die fort by die ingang van Church Valley verskyn, waar Jamestown later gebou is, net toe Kedgwin dit van agter bereik. Die Nederlandse besetting, verras, het dadelik oorgegee. [3]
Luitenant Coenraad van Breitenbach, vanaf die Kaap aangestel om die oorlede luitenant Johannes Coon as bevelvoerder van die Nederlandse pos op te volg, het uit Tafelbaai in die skip Europa geseil en Sint Helena op die 21ste Mei bereik. Die Europa het om ’n punt gevaar wat die ankerplek verberg het en onverwags binne die bereik van Munden se oorlogskepe se kanonne gekom. Ná ’n nuttelose poging om te ontsnap en daarna om ’n fregat wat haar agtervolg het te weerstaan, het sy ’n prys van die Assistance geword. Van Breitenbach en die besetting is as krygsgevangenes na Engeland geneem en daar uitgeruil vir sommige Engelse wat in die Nederlande aangehou is. Die luitenant het daarna ’n militêre oortreding begaan waarvoor hy ontslaan is; hy het toe as vrykolonis na Indië gegaan, onderweg by die Kaap aangedoen, en—toe die Kompanjie teen sommige inheemse magte oorlog gevoer het—is versoek om weer in diens te tree, waar hy gou sy vorige rang herwin het. [3]
Binne ’n halfjaar is die Kaap se Atlantiese sy-onderneming dus omgekeer: Engelse Sint Helena was weer Engels, ’n Nederlandse versterkingskip was ’n prys, en die nedersetting se senior landmagoffisier van die Desembervloot was ’n gevangene eerder as ’n koloniale goewerneur oorsee. Goewerneur Isbrand Goske en die raad aan die Kaap het die berig ontvang as nog een gevolg van die Europese oorlog wat alreeds Dasseneiland van skape leeggemaak het en werk aan die klipkasteel aangedryf het. [3]
Kaptein Klaas (Dorha) en die Veehandel
Vir ’n aansienlike tyd is geen handelsekspedisies binneland toe gestuur nie, omdat die bewindhebbers gemeen het die Khoikhoi sou vee na die Kaap bring om te verkoop as hulle nie tabak, koper en krale by hul eie kraale kon kry nie. In hierdie verwagting is hulle teleurgestel. Die ryk stamme wat ver weg gewoon het, kon nie kom nie weens die voortdurende vetes waarin hulle met ander naderby betrokke was. Dié in die omgewing van die Kaap het by geleentheid ’n maer koei of ’n paar skape gebring, maar hulle was deur plundering verarm en kon nie soveel lewer as wat nodig was nie. Daar is dus besluit om ’n handelsgeselskap van twaalf man na die kraal van die Chainouqua-kaptein Dorha te stuur, wat te kenne gegee het dat hy tabak en koper vir vee wou ruil. [3]
Hierdie kaptein Dorha, of Klaas soos die Europeërs hom genoem het, wat nou vir die eerste keer as ’n vaste bondgenoot verskyn, was vir baie jare daarna innig met die kolonie verbind. Die stamregering van die Khoikhoi was so swak dat die geringste oorsaak skynbaar genoeg was om hulle in klein clans te verdeel wat feitlik onafhanklik van mekaar was. Daar was nog in naam ’n hoof van die Chainouquas, maar in der waarheid was dié stam nou in twee clans verdeel onder die kapteins Klaas en Koopman. Elk is deur die Kaapse regering as heerser erken, tot bewys waarvan stafwe met koperkoppe, waarop die Kompanjie se wapen gegraveer was, aan hulle oorhandig is, net soos sulke simbole vroeër aan ses of agt kapteins nader by die nedersetting gegee is. Hierdie stawe is gou deur die Khoikhoi beskou nie net as erkenning nie, maar as die verlening van gesag, en sedertdien het dit ’n ambisie geword vir elke hoof van ’n paar gesinne om een te bekom. [3]
Klaas het hom by die Europeërs aangesluit. Agtereenvolgende goewerneurs het volgehou dat hy ’n toonbeeld van deug en trou was; die bewyse wat hulle gee is nie altyd oortuigend nie—soos toe hy eers ’n klein Khoikhoi-seuntjie wat hy in oorlog gevange geneem het as geskenk aan die goewerneur aangebied het om ’n slaaf te wees, en geprys is omdat hy ’n vyand se lewe gespaar het. Wat sy doel ook al was, hy het ’n vaste steun van die Europese regering geblyk, altyd bereid om saam met dit teen sy eie landgenote op te tree. By hierdie geleentheid het hy tweehonderd ses-en-vyftig horingsvee en driehonderd sewentig skape verruil, ’n baie welkome voorraad vir die goewerneur, wie se slagvee byna uitgeput was. Klaas is toe gevra om vyftig jong osse te lewer om klip na die kasteel te trek, en binne minder as ’n veertien dae het hy dit onder sy mense bymekaargemaak en boodskap gestuur dat hulle gereed is. [3]
Sulke optrede het natuurlik ’n teenprestasie geverg. Die Chainouquas en die Cochoquas was in dié tyd in oorlog, en wanneer Klaas die Kaap wou besoek is ’n eskort na Hottentots-Holland gestuur om hom op die reis te beskerm. Geskenke is dikwels met komplimentêre boodskappe na hom gestuur, en hy is van ’n pronkerige Europese klerepak voorsien sodat hy by die fort met die waardigheid kon verskyn wat ’n getroue bondgenoot van die Edele Kompanjie betaam. Die aandag wat aan hom bestee is, mag deels die vyandige optrede van Gonnema, hoof van die grootste afdeling van die Cochoquas, verklaar. [3]
Gonnema en Cochoqua-druk
Gonnema, by die eerste setlaars bekend as die Swart Kaptein, het gewoonlik sy kraale in die omgewing van Riebeek-Kasteel en Vier-en-twintig Riviere gehad, maar by geleentheid het hy na die oewers van Saldanhabaai of ooswaarts na Hottentots-Holland geswerf. Al sy bure was bevrees vir hom, want wanneer daar ’n geleentheid was, het hy die gewoonte gehad om hulle te plunder. Dit is van hom dat die hele Khoikhoi in die omgewing van die Kaap vyftig jaar later deur die Nederlanders Gunjemans genoem is. Die mense van sy eie clan is selfs in dié tyd Gonnemas genoem, en die woord het geleidelik Gonnemans, Gonjemans en Gunjemans geword. Namate die Goringhaiquas en ander gou hul onderskeidende stamname verloor het, is hulle almal saamgevoeg onder hierdie een naam waarmee alleen Europeërs hulle geken het. [3]
Die onbetaalde rekening van November 1672—toe drie burgers wat seekoeie naby Riebeek-Kasteel geskiet het, wa, osse en voorrade aan Gonnema se volgelinge verloor het—het nog gestaan toe 1673 oopgegaan het. Daar was toe geen mag beskikbaar om die oortreder te straf nie. Deur die eerste helfte van die nuwe jaar het dieselfde hoof die onbestendige mag op die Bergrivier-toegange gebly, terwyl Klaas se alliansie en die Hottentots-Holland-buitepos Kompanjie-invloed ooswaarts langs ’n ander pad uitgebrei het. [3]
Moordkuil — Junie 1673
In Junie 1673 het agt burgers en ’n slaaf met die goewerneur se toestemming uitgegaan om grootwild te skiet. Hulle het twee waens saamgehad, wat hulle van plan was om met velle en gedroogde vleis te laai vir die onderhoud van hul gesinne en vir verkoop. Toe hulle geen antilope aan hierdie kant van die Bergrivier vind nie, het hulle by ’n drif naby Riebeek-Kasteel oorgesteek en die berge anderkant Vier-en-twintig Riviere ingegaan. Daar, by ’n plek wat lank daarna die naam Moordkuil gedra het, is hulle deur Gonnema se mense omsingel, wat hulle etlike dae aangehou en daarna almal vermoor het. [3]
Op die 11de Julie het ’n gerug die fort bereik dat die burgers ingesluit is, en die raad het dadelik besluit om ’n ontsettingsending uit te stuur. Die vrymanne is gevra om ’n kontingent van ses-en-dertig man te lewer, wat saam met ’n gelyke getal soldate onder bevel van vaandrig Hieronymus Cruse geplaas is. Die volgende oggend het die ekspedisie die fort verlaat, vir agt dae voorsien, en met opdrag dat as hulle vind dat geweld teen die burgers gebruik is, hulle Gonnema en sy mense op so ’n wyse moet tref dat hul nageslag te bang sou wees om ooit weer Nederlanders te beledig. By kaptein Kuiper se kraal oorkant die Kaapse Vlakte het hulle een van Gonnema se mense gevind, wat hulle onder doodsbedreiging as gids laat dien het. Verby Paardeberg en Riebeek-Kasteel het hulle die Bergrivier bereik, wat te diep was om te deurwaad, sodat hulle opgehou is totdat ’n vlot gemaak kon word. Hulle het aan die anderkant gerus toe hulle aangesluit is deur ’n groep van agtien ruiters van die fort, onder bevel van die burgeroffisier Elbert Diemer. [3]
Aanval op die Saldanha-pos — 6 Julie 1673
Die ruiters het berig gebring dat op die 6de Julie sommige van Gonnema se mense onder die klein kaptein Kees by die Kompanjie se pos by Saldanhabaai verskyn het, oënskynlik met die doel om skape te verkoop. Die pos is destyds deur slegs ’n korporaal en twee soldate beset, maar daar was ’n vissersboot van ’n vryman naby aan die dryf, en twee van haar bemanning was aan wal. Skielik en sonder enige waarskuwing het die Khoikhoi teen die Europeërs opgestaan en vier van hulle vermoor; slegs een soldaat het daarin geslaag om na die boot te ontsnap. Die aanvallers het toe die pos geplunder. Die boot het na Tafelbaai geseil, maar weens teëwind by Jutten- en Dasseneiland opgehou en eers op die 14de haar bestemming bereik. By ontvangs van hierdie berig het die raad dadelik die ruiters na vaandrig Cruse se bystand gestuur, en hulle het opdrag gebring om Gonnema se mense aan te val en ernstig te straf, sonder om enige van die mans te spaar. [3]
Die dubbele slag—Moordkuil binneland en Saldanha aan die weskus—het die November 1672-wildbeslaglegging van ’n onbetaalde grief in oop oorlog verander. Cruse se kolonne was nie meer ’n soekparty vir vermiste jagters nie; dit was ’n gekombineerde strafmag met opdrag om geen van die mans van Gonnema se gevolg te spaar as kontak afgedwing kon word nie. [3]
Cruse se Ekspedisie — Julie 1673
Die gekombineerde magte het oor die distrik van Vier-en-twintig Riviere gemarsjeer, en op die 18de rook op ’n afstand tussen die berge gesien. Hulle het toe gestop en verkenners uitgestuur, wat in die aand teruggekeer het met inligting dat hulle die posisie van ’n kraal ontdek en ’n aantal vroue bolle sien grawe het. Die volgende oggend voor dagbreek het vaandrig Cruse op die kraal gemarsjeer in die hoop om die inwoners te verras, maar by aankoms het hy gevind dat hulle met hul vee gevlug het. Die hutte het nog gestaan en die vure was nog aan, wat getoon het dat die plek nie lank verlate was nie. In die hutte is die kookgerei, klere en ander eiendom van die vermoorde burgers gevind. [3]
Met dagbreek het die ruiters die vlugtelinge agtervolg en hulle gou ingehaal, toe die Khoikhoi hul vee agtergelaat en met hul vroue en kinders die berge in gevlug het. Die vee is toe in besit geneem, en sonder verdere poging om die vyand te bereik het die ekspedisie sy tuismars begin. Maar hulle het nie ver gegaan voordat hulle ontdek het dat die Khoikhoi hulle volg nie. By hul eerste rusplek is ’n poging aangewend om die vee te herwin, en hoewel dit misluk het, het die vyand nog ’n ruk lank om hulle gehang. Die ongevalle tydens die mars was een burger gewond en twee perde dood, terwyl tien of twaalf Khoikhoi geskiet is. Die ekspedisie het die fort weer op die 25ste bereik en aan die goewerneur agthonderd horingsvee en negehonderd skape afgelewer. [3]
Kapteins Klaas, Schacher en Kuiper het nou hul dienste teen Gonnema aangebied, Klaas veral verheug oor die vooruitsig van sy vyand se ondergang. Die ander het die land begin deursoek na swerwers. Die Julie-ekspedisie het Gonnema se gevolg nie vernietig nie, maar dit het ’n groot deel van hul vee beslag gelê, tekens van die Moordkuil-moorde herwin, en die skiereilandclans openlik in die Kompanjie se oorlog getrek. [3]
Gevangenes by die Fort Tereggestel — Augustus 1673
Op die 20ste Augustus het Schacher en Kuiper met meer as honderd van hul mense weer by die fort verskyn en vier van Gonnema se volgelinge saamgebring wat hulle gevange geneem het. Hulle het hierdie gevangenes aan die goewerneur oorgegee, wat dadelik beveel het dat hulle deur ’n komitee van die raad as krygsraad verhoor word. Hulle is skuldig bevind aan deelname aan die moord op die burgers, en is toe aan hul vangers oorgegee om na hul eie wyse van teregstelling doodgemaak te word. [3]
Die toneel wat gevolg het, soos in die dokumente van die tyd beskryf, was skril. Op die oop grond voor die fort het die Goringhaiqua- en Gorachouqua-krygers saamgekom, elkeen met ’n knuppelstok in die hand. Hulle het toe ’n oorlogsdans begin, waarin hulle in die lug gespring en rondgespring het, gesing en gestamp, totdat hulle hulleself in ’n toestand van waansin gewerk het. Dan sou een vorentoe spring en met sy stok ’n slag toedien op ’n gevangene wat gebind en hulpeloos lê, waarop ’n algemene juigkreet sou opgaan. Nog een sou volg, en nog een, totdat die verminkte lyke uiteindelik van die teregstellingsplek gesleep is en, te midde van ’n oorverdowende lawaai van skreeu en juig en stamp, in die see gegooi is. Ná hierdie toneel het die goewerneur ’n hoeveelheid arak en tabak onder die krygers laat uitdeel as beloning vir hul trou. [3]
Vir etlike maande ná hierdie gebeurtenis is niks van Gonnema of sy mense gehoor nie. Die plaaswerk by Hottentots-Holland is vorentoe gestoot, en ’n wag van twee-en-twintig man is daar gehou om die inrigting te beskerm. Daar was geen ander buitepos om na om te sien nie, behalwe dié op Robbeneiland, waar altyd ’n boot gereed was om die mense weg te bring as ’n vyand sou verskyn. Op Leeukop is ’n goeie uitkyk gehou om betyds kennis te gee wanneer ’n skip naderkom. Elke man wat van ander werk gespaar kon word, was besig op die kasteelmure, of om boumateriaal daarheen te vervoer. [3]
Wrakke van die Grundel en Zoetendal
In die jaar 1673 het twee wrakke aan die suidkus plaasgevind. Op die 20ste Februarie is die Grundel ’n entjie oos van Kaap Hangklip verloor. Sy is van Batavia na Mauritius met voorrade gestuur, maar haar skipper kon daardie eiland nie vind nie, en het dus probeer om Tafelbaai te bereik. Al haar bemanning het veilig aan wal gekom en is aan boord van ’n klein vaartuig geneem wat toevallig in Valsbaai voor anker gelê het. [3]
Op die 23ste September is die tuiswaartse skip Zoetendal ’n kort entjie noordoos van Kaap Agulhas verloor. Vier van haar bemanning is verdrink; die res het hul weg na Hottentots-Holland gemaak, en van daar na die Kaap. Die naam van die skip word nog bewaar in Zoetendalsvlei, naby die toneel van die wrak. Die twee verliese het die vegsomer omraam: een vroeë vragskip wat nooit Mauritius gevind het nie, en een laat retuurskip wat haar reis op die Agulhas-kus eerder as in Tafelbaai beëindig het. [3]
Verpachting van Voorregte — Inkomstemonopolië
In dié tyd is ’n stelsel ingestel om inkomste te werf deur sekere voorregte te verpag, ’n stelsel wat van krag gebly het solank die Oos-Indiese Kompanjie die regerende mag in Suid-Afrika was. In beginsel was dit die verhuur per openbare veiling aan die hoogste bieër van ’n eksklusiewe reg—vergelykbaar met ’n tol of ’n guano-konsessie in latere praktyk. Deur die Kompanjie is die stelsel tot so ’n uiterste gevoer dat elke tak van besigheid wat in die kolonie bedryf kon word as ’n monopolie bedryf is. Dit was die eenvoudigste plan om inkomste te werf wat aangeneem kon word. Dat dit nie ondraaglik vir die koloniste was nie, was slegs te danke aan die feit dat daar ’n maksimumprys by wet vir alles wat verkoop word, vasgestel is. Die koper van ’n monopolie om sout te verkoop, byvoorbeeld, kon die mense nie na willekeur onderdruk nie, omdat hy verplig was om teen ’n vaste prys te verkoop. [3]
Die koloniste het nie teen die stelsel beswaar gemaak nie, wat vir hulle billik en redelik gelyk het. Dit is ingelei deur die verkoop van die voorreg om geesdrank te verkoop, met die prys waarteen alle sulke drank kontant by die Kompanjie se winkels gekoop moes word sowel as die prys waarteen dit kleinhandelsgewys verkoop moes word, vasgestel in die voorwaardes waaronder die monopolie op openbare veiling opgeveil is. Mettertyd is die alleenreg om wyn, bier, tabak, sout, brood, vleis en ander stapels te verkoop op dieselfde wyse verpag. Die 1673-invoering het dus plaaslike kleinhandel aan geveilde uitsluitlikheid onder vaste plafonne gekoppel, terwyl kasteelarbeid en oorlogsskaarsheid nog die daaglikse lewe by die fort bepaal het. [3]
Die kalenderjaar het dus onder Goske afgesluit met Engelse Sint Helena deur Munden herstel, Van Breitenbach ’n krygsgevangene, Klaas as die Kompanjie se voorkeur-Chainouqua-vennoot gevestig, Gonnema ná Moordkuil en die Saldanha-moorde uit kontak gedryf, agthonderd beeste en negehonderd skape deur Cruse se kolonne ingebring, vier Cochoqua-gevangenes in Augustus voor die fort tereggestel, twee Kompanjieskepe aan die suidkus vergaan, Hottentots-Holland deur ’n wag van twee-en-twintig gehou, en ’n nuwe fiskale gewoonte om kleinhandelsvoorregte te verpag wat begin het om koloniale handel te vorm. [3]