Boer History1880 in Suid-Afrika: Tafelberg, Matatiele, en Lydenburg
Rotse val van Tafelberg — 6 Junie 1880
Kaapstad het al vantevore gehoor hoe rots van Tafelberg loskom. Die laaste val van enige gevolg was op die 8ste van Desember 1801, om tien in die oggend, toe ’n enorme massa in die kloof op die voorkant van die berg afgekom het. Daardie dag is geen skade aangerig nie. Die spleet was oor ’n groot afstand met klipfragmente besaai, en sy voorkoms is aansienlik verander. Daarom was ’n gedreun in 1880 nie ’n nuwe soort geraas in Tafelvallei nie. Dit was die berg wat weer doen wat die dorp al leer noem het. [3]
Dit was nie die eerste geval in historiese tye dat swaar massas bo-aan die berg losgeraak het nie. In ’n groot storm op die 10de van Julie 1695 het klippe van enorme grootte afgerol. Op die 16de van September 1699 was daar ’n rotsval met ’n groot geraas. Op die 27ste van Mei 1700, tydens ’n geweldige storm, het baie rotse ver in Tafelvallei ingerol. Enorme klippe het in die tuine van Jacob van Reenen en die weduwee Eksteen aan die Rondebosch-kant vasgelê. Daardie drie datums is waarom ’n Kaapstadse huishouding in 1880 ’n gedreun van die berg nog as ’n bekende gevaar kon behandel, nie as ’n raaisel nie. [3]
Ná 1801 was daar geen val van enige gevolg tot die 6de van Junie 1880 nie. Daardie tussentyd is die punt van hierdie opskrif. Nege-en-sewentig jaar stilte het die kloof nie veilig gemaak nie. Dit het van die volgende val ’n kalenderfeit van vanjaar gemaak, nie ’n voetnoot by Dundas se besetting nie. [3]
Sowat ’n halfuur voor twaalf daardie dag is die mense van Kaapstad deur ’n swaar dreunende geraas geskrik. Aanvanklik is geglo dit word deur ’n aardbewing veroorsaak. Hulle het in groot alarm uit hulle huise gehardloop. Daar is toe gevind dat die geraas van die afkoms van enorme rotse van die voorkant van die berg kom. Wat op die halfuur voor twaalf gehang het, was nie ’n nuwe opmeting van die kloof nie. Dit was dat die dorp sy kamers gelaat het omdat dit gedink het die grond self beweeg, en toe geleer het dat Tafelberg weer rots laat val het, soos op die 8ste van Desember 1801. [3]
Die valle van 1695 en 1700 het in storms gekom. Die val van 1801 het op ’n Desemberoggend gekom. Vanjaar se val het op ’n Junie-oggend gekom, met dieselfde eerste lesing — aardbewing — en dieselfde tweede lesing — die voorkant van die berg. Kaapstad het nie ’n nuwe naam vir die geluid nodig gehad nie. Dit het die datum nodig gehad. Die datum is die 6de van Junie 1880. [3]
Hay as koloniale afdeling genoem — 1880
Noord van die Oranje, by Prieskadrif, het ’n strook land gelê wat die Kaap in 1805 geïnspekteer het en toe nie as ’n afdeling genoem het nie. Landdros Van de Graaff van Tulbagh en dr. Henry Lichtenstein, chirurg van die Khoikhoi-korps, het in Mei van daardie jaar van Tulbagh gelaat omdat berigte Kaapstad bereik het dat ’n gemeenskap vyandig teenoor die kolonie by die Londense sendingnedersettings oorkant die rivier groei. Die regering wou akkurate inligting hê, nie nóg ’n gerug nie. Daardie inspeksie is waarom vanjaar se feit grond het om op te sit. [3]
Op die noordelike oewer het hulle die sendelinge Vanderlingen en Jan Kock ontmoet, op pad van die Batlapin-land na die Kaap. Dieselfde dag het hulle Lauw-waters-kloof bereik. Halfbloede en Koranas het daar gewoon. Twee verdere sendelinge, Koster en Janssen, is ontmoet op pad terug van die Batlapin-land, nadat hulle die werk laat vaar het. Lauw-waters-kloof was een van ses sendingdorpies, bewoon deur halfbloede en Koranas, met etlike Namakwas en ’n paar swartes en Khoikhoi uit die Kaapkolonie. Die ander vyf was Rietfontein, Witwater, Taaiboschfontein, Leeuwenkuil, en Ongeluksfontein. In daardie dorpies het byna 1000 mense gewoon. Baie van die halfbloede het vyftien of twintig jaar lank langs die suidelike oewer van die Oranje rondgetrek voordat die sendelinge hulle oorreed het om te vestig om onderrig te ontvang. Onder hulle was ook etlikes wat in koloniste se gesinne grootgeword het, altyd Europese klere gedra het, en gedoopte belyders van die Christendom was voordat die sendelinge gekom het. [3]
Die distrik waarin daardie dorpies gesit het, was van oudsher deur Koranas en Boesmans beset, wat in bittere vete met mekaar was. Die halfbloede, Namakwas, en koloniale Khoikhoi was onlangse immigrante, wat saam met die sendelinge ingekom het. Pokke in ’n ligte vorm was onder die mense heersend, en daar is gesê dit kom van die noorde. Dit was sedert 1769 in die Kaapkolonie onbekend, en het waarskynlik oorland van Delagoabaai versprei. By Leeuwenkuil het die sendeling Anderson toe gewoon. Hy en Kramer is later as die enigste wit manne in die distrik gevind. Anderson het homself as onderworpe aan die koloniale regering beskou. Die halfbloede het hoofsaaklik van jag gelewe, en was so afhanklik van Europeërs vir ammunisie dat vyandelikhede uit daardie nedersetting buite die kwessie was. Die kommissie van 1805 het die lêer as geen gevaar vir die kolonie gesluit. [3]
Wat 1880 gedoen het, was om ’n koloniale naam op daardie grond te sit. Die distrik waarin die ses dorpies gesit het, het van vanjaar af die koloniale afdeling Hay geword. ’n Afdeling is nie ’n sendingdorpie nie. Dit is ’n eenheid op die Kaapse rol. Lauw-waters-kloof, Rietfontein, Witwater, Taaiboschfontein, Leeuwenkuil, en Ongeluksfontein was ses plekke onder onderwysers. Hay was die naam waaronder daardie strook as koloniale grond gesit het. [3]
Die Oranje by Prieskadrif het nie geskuif nie. Die Korana- en Boesmanvete van die ou besetting is nie die werk van hierdie opskrif nie. Wat verander het, was die titel. Grond wat ’n kommissie van 1805 as sendingnedersettings geloop het, en as geen gevaar beoordeel het, het van vanjaar af as ’n afdeling van die kolonie gesit. Daarom hoort Hay by 1880 en nie by Van de Graaff se Mei nie. ’n Gedreun van Tafelberg op die 6de van Junie was die dorp se gedateerde skok. Hay was vanjaar se stil administratiewe feit oorkant die rivier. [3]
Die Pondomise sluit by die Basoeto aan — 1880
Die Pondomise was nie in 1880 ’n nuwe volk op die koloniale kaart nie. Hulle was die binnelandse bure van die Pondos, oos van die Umtata, sowat 40 of 50 myl van die see. Vyf geslagte vroeër het die stam in twee afdelings verdeel. Van daardie datum af was daardie afdelings byna deurentyd in oorlog met mekaar en met al hulle bure. Daardie verdeling is waarom twee oorblyfsel-kapteins in 1873 na die Kaap gekom het, en waarom Tsolo en Qumbu in 1879 ingelyf is. Vanjaar se feit is nie nóg ’n versoekskrif nie, en dit is nie nóg ’n inlywing nie. Dit is dat die oorblyfsels, nadat hulle ’n bietjie krag herwin het, probeer het om die Kolonie se gesag af te werp. [3] [3]
In 1873 het die kapteins Umhlonhlo en Umditshwa, toe die hoofde van die oorblyfsels van die twee afdelings, gevra om onder die beskerming van die Kaapkolonie geneem te word. Hulle was in gevaar om deur die Pondos vernietig te word. Die versoek is toegestaan. Landdroste is by hulle gestasioneer. Hulle eie wette en gebruike is nie herskryf nie. Hulle is verplig om slegs ’n baie ligte hutbelasting te betaal. Beskerming van daardie aard is ’n landdros wat by ’n oorblyfsel sit, die hutbelasting lig, die gebruik onaangeraak, en die Kolonie se naam tussen daardie oorblyfsels en die Pondo-huis wat vyf geslagte lank hulle gewone vyand was. [3]
Wat 1879 gedoen het, was om daardie beskerming in koloniale grond te verander. Tsolo en Qumbu is by die Kaapkolonie ingelyf. Die meerderheid van die Pondomise het daarna in daardie twee distrikte gewoon. ’n Paar was oor ander koloniale gebied versprei. Sommige stamme het in Pondoland gebly. ’n Landdros en ’n ligte hutbelasting het die oorblyfsels onder hulle eie wet gelaat. ’n Distriksnaam het hulle op die Kaapse rol gesit. Pondoland self is nie geneem nie. Die Pondos het die enigste onafhanklike stam suid van Natal gebly. [3]
In 1880, nadat hulle ’n bietjie krag herwin het, het die Pondomise by die Basoeto en sommige ander aangesluit in ’n poging om die gesag van die wit man af te werp. Hulle is in die stryd verslaan. Daardie sin is vanjaar se Pondomise-feit. Herstel is waarom die opskrif nie 1873 of 1879 weer geskryf is nie. ’n Oorblyfsel wat beskerming teen die Pondos gevra het, het nou saam met die Basoeto teen die Kolonie gestaan wie se landdroste sewe jaar by hulle gesit het, en wie se distriksname een jaar op Tsolo en Qumbu gesit het. [3]
Die twee afdelings het nie vrede met mekaar gemaak deur saam in 1873 te vra nie, en hulle het nie een volk geword deur in 1879 as twee distrikte gekarteer te word nie. Hulle het ook nie onafhanklik geword deur in 1880 by die Basoeto aan te sluit nie. Hulle is verslaan. Wat op die nederlaag gehang het, was die titel waaronder hulle ná die poging gesit het. Die meerderheid het nog in Tsolo en Qumbu gesit. ’n Paar het nog in ander koloniale gebied gesit. Sommige stamme het nog in Pondoland gesit, binne-in ’n onafhanklike buurman, nie as mense van daardie twee Kaapse distrikte nie. Die binnelandse oorblyfsels het die Kaapse naam teen die Pondos gevra. Vanjaar het hulle probeer om daardie naam af te werp, saam met die Basoeto, en het misluk. [3]
Makwai en Lebenya terug in die Lesuto gedryf — 1880
Makwai was nie ’n Pondomise-kaptein nie, en Matatiele was nie Tsolo nie. Hy was ’n Basoeto-kaptein, die individu hoogste in oorerflike rang van die huis van Moshesh. Ná die verlies van sy vesting het hy die stryd laat vaar en met sy stam oor die Drakensberge in Nomansland in beweeg. Hy het vrede met Adam Kok gemaak en in nominale leenheerskappy van hom in die distrik gevestig wat later die magistraatskap Matatiele gevorm het. Daardie oorgang is waarom vanjaar se rebellie ’n Nomansland-adres het, nie ’n Caledon-een nie. [3]
Lebenya se stam was eerste daar. Hulle het die Wittebergen-reservaat gelaat nadat Vechtkop in 1865 bestorm is, en het op die land tussen die Kenigha- en Tinariviere gevestig, later ingesluit in die magistraatskap Mount Fletcher. Van daardie datum af het hulle geen verdere deel aan vyandelikhede teen die Vrystaat geneem nie. In Maart 1869 het sir Philip Wodehouse Nomansland besoek en hulle in besit van die grond waarop hulle gewoon het, bevestig. Hulle was nie meer Vrystaatse vyande nie, en hulle was nog nie Britse onderdane nie. In 1873 is Lebenya en sy mense, op hulle dringende versoek, as Britse onderdane toegelaat. Die volgende jaar — 1874 — is Makwai ook oorgeneem. Twee stamme het die koloniale rol oos van die berg gesit, op grond wat Wodehouse bevestig het, nie wes van die Caledon onder ’n hutbelasting in die Lesuto nie. [3]
Die berg wat Makwai verloor het, was nie ’n Nomansland-heuwel nie. Op die 25ste van September in die Vrystaatse oorlog is dit deur hoofkommandant Pansegrouw se afdeling geneem. Sestig Europese vrywilligers en 100 Mfengu onder kommandant Ward het na die oostekant gegaan, tweehonderd burgers onder kommandant Jooste na die noorde, tweehonderd onder Pansegrouw self na die suide. Jooste se manne het die skanse op die noordelike rotse bestorm. Die Basoeto het gevlug. Groot voorrade koring en gierst, driehonderd-en-vyftig horingsbeeste, meer as vyfduisend skape, en agt-en-sestig perde het in die veroweraars se hande geval. Minstens sewe-en-sestig Basoeto is doodgemaak. Een lewe is onder die veroweraars verloor, hoewel ’n aansienlike getal gewond is. Ná daardie verlies het Makwai die stryd laat vaar en die berg oorgesteek. Die inname het na alle waarskynlikheid ook Molapo daarvan weerhou om by sy vader teen die Vrystaat aan te sluit. Daarom het Matatiele hoegenaamd as ’n houing bestaan. [3]
In 1880 het die hele stam van Makwai en deel van Lebenya s’n in rebellie gegaan. Hulle is deur die koloniale magte van Matatiele en Mount Fletcher terug in die Lesuto gedryf. Daardie sin is vanjaar se feit aan die Nomansland-kant van die berg. Toelating as Britse onderdane in 1873 en 1874 het van daardie stamme nie koloniale troepe gemaak nie. Bevestiging van die grond in 1869 het die grond nie onvervreembaar gemaak sodra hulle opgestaan het nie. Die koloniale magte het hulle van die houings wat Wodehouse bevestig het, afgedryf, en hulle terug in die bergland gestuur wat hulle ná die Vrystaatse oorlog gelaat het. [3]
Die Pondomise-opstand van vanjaar en hierdie Nomansland-opstand sit op dieselfde kalender, en hulle sit nie op dieselfde grond nie. Umhlonhlo se afdeling en Umditshwa se afdeling het Kaapse beskerming teen die Pondos gevra, en toe by die Basoeto aangesluit. Makwai se stam en deel van Lebenya s’n was Basoeto wat die bergland gelaat het, Matatiele en Mount Fletcher onder die Kolonie se naam gesit het, en toe in rebellie gegaan het. Wat op die drywing gehang het, was die adres. Matatiele en Mount Fletcher is nie as rebel-magistraatskappe gelaat nie. Die stamme is terug in die Lesuto gesit. Lebenya se hele volk het nie gegaan nie. ’n Deel van hulle het, saam met die hele stam van Makwai. Die res van Lebenya se houing is nie vanjaar se sin nie. Die sin is die drywing van Nomansland terug oor die berg. [3]
Die vryheidsoorlog — Lydenburg en Potchefstroom 1880
Op die 12de van April 1877 is die Suid-Afrikaanse Republiek as Britse gebied afgekondig. Daardie proklamasie is waarom vanjaar se oorlog Britse forte het om teen te sit. Dit het die staat wie se hoofstad Pretoria was, geneem en dit Britse grond genoem. Drie jaar later is die vryheidsoorlog van 1880–1881 geveg om daardie naam af te haal. Hierdie opskrif is nie die hele oorlog nie. Dit is die genoemde manne en die genoemde kanon wat die gedrukte rekord van hierdie boeke aan hierdie kalender vasmaak. [7]
Jeremia Trichard was ’n seun van Carel Trichard, en kleinseun van die ou Voortrekker van Delagoa. Daardie huis is waarom ’n wond by Lydenburg op hierdie blad hoort en nie net op ’n slagofferlys nie. Louis Trichard het sy lewe gegee om vir sy mense ’n pad na die Indiese Oseaan te vind. Sy graf het by daardie strand gesit. Carel, die seun, het by daardie grafte gestaan, Zoutpansberg ontdek, en een van die stigters van die Republiek gewees. Die oorlewende seuns — Carel, Louis, en Pieter — het in Natal gebly tot ná die oorlog met Engeland in 1842, toe die berge met Pretorius oorgesteek, en gebrek met die ander gedeel wat vasbeslote was om vry te wees en ’n nuwe republiek met ’n vlag en ’n regering van sy eie op te bou. In later jare, in menige oorlog op die grens, was daardie Trichards en hulle seuns onder dié wat die bergvestings bestorm het. [7]
In die vryheidsoorlog 1880–1881 het Jeremia deelgeneem aan die beleëring van die Britse fort op Lydenburg, en is gewond. ’n Ander seun van Carel, Stefanus, het met die stormparty op Majuba geveg, en só ’n prominente deel geneem om die Republiek weer tot stand te bring. Die wond by Lydenburg is vanjaar se genoemde koste in daardie huis. Majuba is dieselfde oorlog se later veld, en die herstel van die republiek is waarvoor die bestorming was. ’n Britse fort op Lydenburg het bestaan omdat die proklamasie van die 12de van April 1877 Pretoria se staat Britse grond gemaak het. Die beleëring het bestaan omdat daardie huis, en ander soos dit, die vlag nie daar sou laat sit nie. [7]
Die oorlog het ’n ou kanon gehad, nie net ’n jong Trichard nie. In Desember 1838 het die Wenkommando onder Andries Pretorius 407 wit manne en 59 gekleurde dienaars, wadrywers, en veewagters saamgetrek, met voorrade in 57 waens. Die boere was met olifantgewere gewapen. Die kommando het ook drie klein stukke geskut saamgeneem: ’n klein koperkanon wat aan Pretorius behoort het, en twee drieponders wat al diens gesien het in die verdediging van die laer aan die Boesmansrivier. Een van daardie drieponders was, ten tyde van die vryheidsoorlog in 1880–1881, bekend as ou Grietjie. Dit is met uitwerking teen die Britse kamp by Potchefstroom gebruik deur die Vrystaatse artilleris Pelser. [7]
’n Drieponder van die Boesmansrivier-laer van 1838 wat op ’n Britse kamp by Potchefstroom vuur, is nie ’n rariteit wat by ’n ou geskutlys gevoeg is nie. Dit is waarom die kanon by hierdie kalender hoort. Die Wenkommando het Dingaan met daardie metaal in die waens gebreek. Twee-en-veertig jaar later het dieselfde stuk teen ’n Britse kamp gesit in ’n dorp van die republiek wat Shepstone se proklamasie Britse grond genoem het. ’n Vrystaatse artilleris het dit bedien. Wat op ou Grietjie, en op Jeremia se wond by Lydenburg, gehang het, was dieselfde vraag wat die 12de van April 1877 oopgemaak het: of Pretoria se staat Britse gebied sou bly, of of die huis wat van Natal met Pretorius oorgesteek het, en die kanon wat van die Boesmansrivier opgekom het, die republiek sou terugsit. Lydenburg was die beleëring. Potchefstroom was die kamp wat die ou kanon bereik het. Majuba was die bestorming wat gehelp het om die staat weer tot stand te bring. [7] [7]