Boer History1719 aan die Kaap die Goeie Hoop: Zonder End-San-inval, stapelkundiges, wynmonsters en eerste perdesiekte
San-inval op Van der Heiden se Zonder End-vee — Januarie 1719
Tot Januarie 1719 is geen vars klagte van Boesman-rowery gemaak ná die vredesgeskenke en tydelike vriendskapsooreenkoms van 1716 nie. Die stil interval breek toe sewehonderd beeste van Jacob van der Heiden se plaas aan die rivier Zonder End afgedryf word. Die San beweer die inval is wraak vir leed wat hulle aangedoen is deur mense wat voorgee dat hulle gestuur is om vee vir die Kompanjie te ruil. Die rekords lewer nie genoeg bewyse om te beslis of hulle wel, of nie, sulke uitlokking ontvang het soos hulle kla nie. [3]
Op Van der Heiden se versoek word toestemming gegee dat ’n kommando bymekaarkom; maar die beeste kon nie herwin word nie. Die mislukking herhaal die patroon van vroeëre Bergrivier- en Waveren-agtervolgings: berede bure kon onder skriftelike verlof en Kompanjie-ammunisie uittrek, dog vee wat eers in gebroke land ingedryf is, keer selde terug. Van der Heiden staan reeds in die ekonomiese middelpunt van die nedersetting as die private vleiskontrakteur van 1718; die Zonder End-verlies tref dus sowel ’n grensveepas as die man wat die Edele Kompanjie voorsien het toe die openbare vleisveiling geen bieër gevind het nie. [3]
Die Januarie-klagte kom uit ’n ander rigting as die Bergrivier- en Waveren-plase wat in 1715–1716 getref is. Veeboerdery het na die Zonder End uitgebrei, en San-druk volg dié rand. Ou buiteposte by Waveren, Saldanhabaai, Groenekloof en Klapmuts hou nog klein partye—nooit meer as sewe man elk nie—nadat die nuutgestigte militêre poste van 1716 op burgerversoek onttrek is. Dié dun wagte kon nie elke veepas op die uitdyende pastorale rand polisieer toe ’n roof van sewehonderd stuks in een slag georganiseer is nie. [3]
Pieter Gysbert Noodt voltooi sy besoek en vertrek — 18 April 1719
Pieter Gysbert Noodt, direkteur van vestingwerke in Nederlandsch-Indië, het op die 6de Mei 1718 aangekom om planne en spesifikasies vir bykomende Tafelvallei-werke op te stel ná die Mauritius-battery se hoeksteen van 20 Februarie 1715. Hy bly tot die 18de April 1719. Deur dié hele verblyf word hy as ’n stuurse, twisgierige man beskryf wat selfs nie eens vir goewerneur Maurits Pasques de Chavonnes die planne wou wys wat hy maak nie, al is hy herhaaldelik daarom gevra. [3]
Vroeg in die besoek het ’n voorrangstwiss met sekunde Abraham Cranendonk voor die politieke raad gekom oor militêre saluute, kerksitplekke vir hulle vroue, en ryreg op die kroon van die straat. Die raad het ten gunste van Noodt beslis. Teen die tyd dat hy op 18 April 1719 seil, laat die vestingwerke-direkteur dus verseëlde ontwerpe vir Amsterdam agter, ’n rangoorwinning oor die sekunde, en onvoltooide oop samewerking met die goewerneur wat nog die nedersetting lei. [3]
Die April-vertrek sluit die plaaslike fase van ’n metropolitaanse vestingprogram af sonder om nuwe messelwerk in die grond te sit in kalenderjaar 1719. Verdere kuswerke wag op die direkteure se lesing van die ingenieur se stukke. Noodt se latere terugkeer as goewerneur in Februarie 1727 lê jare vooruit; binne dié jaar is die konkrete administratiewe feit die einde van ’n byna twaalf maande lange teenwoordigheid wat geheimsinnige planmaking met rangkonflik by die kasteel gepaar het terwyl droogte, veesiekte en San-druk dieselfde raad beset. [3]
Indigo-saad uit Batavia en sywurmeiers uit Asië — 1719
Ná die raad se Februarie 1717-antwoorde op die direkteure se vraelys van 24 Junie 1716 het die Vergadering van Sewentien op die 17de April 1718 besluit dat proewe met alle ywer herhaal moet word in tabak, sy, indigo en olywe, en dat iemand met besondere kennis van elkeen uitgestuur moet word om die werk te lei. Die kundiges en saad wat by dié besluit hoort, bereik die Kaap in sterkte gedurende 1719. [3]
’n Groot hoeveelheid indigo-saad word in 1719 saam met ’n kundige uit Batavia gestuur, en jare lank word proewe daarmee gedoen. Daar is geen moeite om die plant goed te laat groei in beskutte posisies en in ryk grond nie; maar dit blyk dat dit nie as algemene oes sou deug nie. Die eerste seisoen se werk bevestig dus die plaaslike raad se vroeëre twyfel dat eksotiese stapels ’n groter Europese bevolking sonder spesialiste kon dra—en toon dat selfs met ’n Bataafse kundige die plant ’n tuin- en beskuttingsnuuskierigheid bly eerder as ’n veldstapel vir die kolonie se gewone plase. [3]
Sywurmeiers uit Persië en Bengale word terselfdertyd gestuur, maar blyk sleg by aankoms. Die wit moerbeibome wat geplant word, floreer so goed as wat verlang kan word. Die hoofproef in syproduksie word egter eers ’n paar jaar later gedoen. Kalenderjaar 1719 open die syprogram dus met gesonde gasheerbome en waardelose eiers—’n onvolledige metropolitaanse pakket wat moerbeikultuur laat staan terwyl die wurms self misluk voordat enige spinproef kan begin. [3]
Cors Hendriks en die tabakproewe by Rustenburg — 1719
’n Kundige in die verbouing en verwerking van tabak, Cors Hendriks met name, word in 1719 uit Amsterdam gestuur. Hy maak ’n toer deur die kolonie, en by sy terugkeer na die kasteel spreek hy hom baie ongunstig uit oor die voorkoms van die grond. Die mees geskikte plek vir ’n proef wat hy vind, is ’n stuk grond van omtrent twee morg, aangrensend aan Rustenburg by Rondebosch. [3]
Daar en in die Kompanjie se tuin in Tafelvallei word ’n groot aantal tabakplante deur slawe onder leiding van die kundige uitgeplant. Eers floreer hulle goed, maar ná ’n tyd word sommige deur heilige winde vernietig, en ander deur die hitte van die son. Die saad is sorgvuldig gekies, maar die blare wat ryp word, is so sleg van smaak dat Hendriks, wat die gehalte aan die grond toeskryf, aan sukses wanhoop en aanraai dat die proef gestaak word. Die lede van die politieke raad is van dieselfde mening. [3]
Die tabakproef loop dus die volle boog van die direkteure se 1718-stapelmetode binne ’n enkele kundige se eerste Kaapse seisoen: metropolitaanse spesialis, geselekteerde saad, slawe-arbeid op Kompanjiegrond, aanvanklike groei, klimaatskade, en ’n gesamentlike kundige–raadsoordeel teen voortsetting. Hendriks se latere besluit om in 1722 burger te word, lê vooruit; binne 1719 is die opgetekende resultaat die veroordeling van Kaapse gronde vir bemarkbare blaar en die staking van die program by die hoogste plaaslike raad. [3]
Olyfmislukkings en direkteure se wynmonsters — 27 Junie 1719
Die proewe met die olyf het dieselfde resultaat as by elke vorige geleentheid. Die bome groei uiters weelderig, maar baie sterf skielik sonder enige verklaarbare oorsaak. By ander val die vrug af terwyl dit nog jonk is, en die paar olywe wat in uitsonderlik goeie seisoene ryp word, is van baie minderwaardige gehalte. Olyfkultuur sluit dus by indigo se beperkte nis- sukses en tabak se smaakmislukking aan as ’n derde stapelteleurstelling onder die hernude 1718–1719-stoot. [3]
Die direkteure is van mening dat as die smaak van Kaapse wyn verbeter word, ’n groot mark in Europa én in Indië gevind kan word, tot voordeel van die koloniste sowel as van die Kompanjie. Hulle betaal toe £6 per legger vir gewone wyn vir die vlote, en £8 vir ou wyn vir gebruik in die hospitaal. Op die 27ste Junie 1719 skryf hulle om geselekteerde monsters, en met die volgende retouvloot word ses half-aams gestuur. Toe die versending Amsterdam bereik, word dit onbruikbaar bevind. Dieselfde geld vir ses half-aams wat na Batavia gestuur is. [3]
Die direkteure vermoed later dat die rede die klein grootte van die vate kan wees, en beveel daarom ’n verdere proef met half-leggers in plaas van half-aams—werk wat in latere jare val, soos bottelproewe. Binne die korrespondensie- en skeepvaart-ritme van 1719 is die bindende feite die monsterbevel van 27 Junie, die versending van ses half-aams op die retouvloot, en die dubbele verwerping in Amsterdam en Batavia. Gewone vloot- en hospitaalwyn gaan voort onder die ou pryse terwyl die soeke na ’n verbeterde uitvoersmaak sy eerste beheerde toets druip. [3]
Teenoor dié mislukking staan die gevestigde reputasie van Constantia. Johannes Colyn, die eienaar van die plaas in dié tyd, produseer jaarliks tien tot twaalf leggers rooiwyn, waarvoor hy £16 13s. 4d. per legger ontvang, en omtrent twintig leggers witwyn, wat hy geredelik teen £10 8s. 4d. verkoop. Spesialiteit- Constantia beveel dus reeds pryse ver bo die Kompanjie se gewone en hospitaaltariewe af, selfs terwyl grootmaat- monstervate die direkteure se smaaktoets druip. [3]
Tweede swak oes van die droë reeks — 1719
Reëlings is skaars getref vir die lewering van koring na Indië, en van bone, ertjies en gepelde gars aan die retourskepe, toe ’n reeks droë seisoene intree. In 1718 is die oes swak, maar ’n klein hoeveelheid koring is nog uitgevoer. Dit is dieselfde in 1719. Die tweede droë jaar herhaal dus die eerste patroon: genoeg graan beweeg om die naam van uitvoer lewendig te hou, dog ver onder die oplewing wat vyftienduisend vierhonderd muids na Batavia gestuur het oor die goeie seisoene van 1714–1716. [3]
Later seisoene sou verder knyp—minder as honderd muids uit die land in 1720, en in 1721 rys aan die Kompanjie se manne in plaas van brood terwyl een-en-vyftig muids die naam van uitvoer ophou—maar kalenderjaar 1719 hoort nog by die middel van die reeks eerder as by die vloer. Burgers wat beswaar gemaak het teen vryhandel na Indiese hawens omdat hulle nie lank ná die oes sonder opbrengs kon wag nie, staan nou voor dun oeste onder die verlaagde Kompanjie-koringprys van tien sjielings en agt pennies per muid en ’n verbod op nuwe koring- en wyngrond sonder die direkteure se goedkeuring in elke geval. [3]
Dieselfde droë jare druk die vleisvoorsiening wat Van der Heiden privaat in 1718 oorgeneem het. Veesiekte sedert 1714 het reeds burger-skape met byna ses-en-vyftigduisend verminder en die openbare vleisveiling leeggemaak. ’n Swak graanoes bo-op dié pastorale verlies laat die nedersetting groter na-oorlogse Indiëvaarder- verkeer—gemiddeld omtrent sewe-en-tagtig skepe per jaar oor 1715–1724—voed uit ’n platteland wat minder broodkoring en minder slagvee lewer as die vroeë jare van Chavonnes se regering. [3]
Eerste opgetekende perdesiekte — 1719
Die gemeenskap se moeilikhede word vergroot toe die perdesiekte in 1719 in baie ernstige vorm verskyn. Daar is geen melding daarvan in die rekords voor dié datum nie, en dit word as ’n nuwe plaag beskryf. Dit het Suid-Afrika sedertdien nooit verlaat nie. Die uitbraak merk dus ’n blywende toevoeging tot die nedersetting se veelas, onderskeie van die beeste- en skapesiekte wat kraal sedert 1714 leeggemaak het en van die tong- en pootsiekte wat skaarste later in die 1720’s sou vererger. [3]
Perde is noodsaaklik vir kommandos, boodskapverkeer, ploegspanne op groter plase, en die gerangskikte koetslewe van Kompanjie-amptenare wat oor die kroon van die straat twis. ’n Ernstige eerste besoeking in dieselfde jaar as die Zonder End-beeste-inval en ’n tweede swak oes vererger mobiliteits- en verdedigingsprobleme net wanneer San-druk op die pastorale rand hervat en wanneer vlugteling-slawebendes boere reeds meer pla as Boesmans wat moeiliker is om te vind, dog steeds duur is om te onderdruk. [3]
Geen tydgenootlike genesing of kwarantynstelsel word vir die 1719-aanvang opgeteken nie. Die plaag tree die geskrewe geheue van die kolonie binne as ’n nuwigheid wat daarna herhaal. Saam met droogte-graantekorte en die voortgesette nagevolge van die 1714-veesiekte vasmaak 1719 as ’n jaar waarin drie afsonderlike biologiese drukkings—op koring, op slagvee, en nou op perde—te gelyk onder Chavonnes se regering werk. [3]
Vlugteling-slawebendes en binnelandse kerkwerke — 1719
Op dié tydstip gee vlugteling-slawe die koloniste baie moeilikheid. Hierdie mense vorm hulleself in bendes en plunder die boere wanneer nood dryf en geleentheid bied. Al kies hulle gewoonlik ’n toevlug wat moeilik is om te ontdek en te bereik, word hulle veel makliker gevind as Boesmans. Die arbeidsmeerderheid van Februarie 1717 wat slawe-invoer bo Europese werkers verkies het, sit dus voort langs ’n sekuriteitsprobleem wat deur dieselfde stelsel geskep is, deur ’n jaar wanneer San-invalle by die Zonder End hervat en weglopersbendes nie ophou nie. [3]
Binnelandse kerkfabriek wat in 1717 begin is, styg nog. By Drakenstein sou die gebou wat uit Henning Huising se nalatenskap, liefdadigheidsgeld uit Van Hoorn se vloot, ’n Kaapse kerksraadlening, kolleksies en armefonds- gebruik gefinansier is, in 1720 voltooi word. By Stellenbosch gaan werk voort om die brandvernielde kerk te vervang uit die armefonds, kolleksies, ’n groot Kaapse kerksraadlening en ’n direkteure-lotery. Landdrosadministrasie en kerksraadfinansies loop dus deur 1719 terwyl stapelkundiges, perdesiekte en die Zonder End-inval die kasteel se aandag beset. [3]
Relatiewe rang in kerk en straat bly ’n staande bekommernis van Kompanjie-dienaars selfs ná Noodt se vertrek. Die burgerorde van landdros, predikant, heemrade, ouderlinge, diakens en militêre offisiere—met vroue se stoele wat die koster reg hou—bly die sigbare hiërargie van plattelandse gemeentes terwyl Drakenstein- en Stellenbosch-mure opgaan. Kalenderjaar 1719 paar dus onvoltooide binnelandse heiligdomme met hernude grensgeweld en ’n tweede jaar van dun oeste. [3]
Sluiting van 1719 aan die Kaap
Teen die einde van 1719 het die Kaap die San-stilte sedert 1716 sien breek deur die Januarie-verlies van sewehonderd beeste van Jacob van der Heiden se Zonder End-plaas, ’n kommando sonder herwinning van die vee, en San-bewerings van wraak teen voorgewende Kompanjie-ruilers wat die rekords nie kon bewys of weerlê nie. Pieter Gysbert Noodt het op 18 April geseil ná byna ’n jaar van geheimsinnige vestingbeplanning en ’n voorrangsoorwinning oor sekunde Abraham Cranendonk. Indigo-saad en ’n Bataafse kundige, slegte sywurmeiers langs florerende moerbeie, Cors Hendriks se mislukte tabakproewe by Rustenburg en die Kompanjiestuin, en nog ’n steriele olyfseisoen beantwoord die direkteure se April 1718-stapelbevel met gemengde botaniese resultate en ’n duidelike plaaslike oordeel teen tabak. Op 27 Junie vra die Sewentien geselekteerde wynmonsters; ses half-aams op die retouvloot druip in Amsterdam en Batavia terwyl Constantia onder Johannes Colyn nog rooi en wit teen premietariewe verkoop. Die oes is weer swak maar lewer nog ’n klein koringuitvoer in die middel van die droë reeks. Perdesiekte verskyn die eerste keer in ernstige vorm en bly daarna. Vlugteling-slawebendes bly meer toeganklik plunder as San-rowers; Drakenstein- en Stellenbosch-kerkwerke vorder onder Chavonnes se nog stil, kostebewuste regering. Die jaar voeg dus ’n hervatte grensinval, die vertrek van die vestingingenieur, die eerste volle seisoen van metropolitaanse stapelkundiges, ’n mislukte wynmonstertoets, en ’n blywende nuwe veeplaag saam. [3]