Boer History1873 in Suid-Afrika: Barkly, Maqoma, Lebenya, en die Pondomise
Ichaboe van die 26ste van Junie, Maqoma van die 9de van September, en die Grahamstad-drostdy — Kolonie 1873
Sir Henry Barkly het die Kaapkolonie regeer en Haar Majesteit se hoë kommissie gehou toe die jaar oopgegaan het. Hy het die eed op die 31ste van Desember 1870 in Kaapstad afgelê. Die jaar se koloniale werk was nie ’n verandering van goewerneur nie. Dit was of rotse wat Wodehouse in 1866 koloniaal uitgeroep het, eindelik deur ’n wet bevestig sou word wat namens die Koningin goedgekeur is; of Maqoma, wat sedert November 1871 op Robbeneiland gehou is, in aanhouding sou sterf of ’n derde keer toegelaat sou word om terug te keer; en of die leë drostdy by Grahamstad, wat die Oorlogskantoor in Julie 1870 gelaat het, tot ’n burgerlike gebruik gesit sou word voordat dit in puin val. [3]
Ichaboe self is nie tot die Britse besittings ingelyf nie, behalwe deur die ongemagtigde daad van kaptein Wade, tot die 21ste van Junie 1861, toe dit vir die kroon van Engeland in besit geneem is by gesag van die regering. Die eilandjie is ’n rots van die Namakwalandse kus, minder as ’n myl in omtrek, eens met guano bedek. Op die 5de van Mei 1866 is die eilandjies genaamd Holland’s Bird, Mercury, Long Island, Seal Island, Penguin Island, Halifax, Possession, Albatross Rock, Pomona, Plumpudding, en Roastbeef of Sinclair’s Island op dieselfde wyse tot deel van die Britse besittings verklaar. Op die 16de van Julie 1866 het goewerneur Sir Philip Wodehouse hulle almal by die Kaapkolonie ingelyf uitgeroep. Daardie proklamasie het 7 jaar op ’n wet van die koloniale wetgewer gewag. Die wet is namens die Koningin op die 26ste van Junie 1873 goedgekeur. Van daardie datum is die eilandjies per veiling aan individue verhuur, met die huur na die tesourie. Die 26ste van Junie het nie nuwe rotse in die Atlantiese Oseaan geneem nie. Dit het, namens die Koningin, ’n koloniale titel bevestig wat Wodehouse uitgeroep het, sodat Kaapstad huur kon vorder van guano wat handelaars lig wanneer die voëls nie broei nie. [3]
Maqoma het nie die eiland deur die jaar gesit nie. Hy was die bekwaamste van die Rarabe-hoofmanne in die veld, ’n guerillaleier van werklike vaardigheid, en ’n seun van Ngqika. Ná die veeslagting van 1856 en 1857 het hy in die kolonie binnegedwaal en is op die 27ste van Augustus 1857 in hegtenis geneem omdat hy daar sonder ’n pas was. Hy is tot gevangenisstraf vir ’n jaar gevonnis, daarna skuldig bevind dat hy medepligtig was aan die moord op ’n klein hoofman wat geweier het om sy vee op bevel van Umhlakaza te vernietig, en tot verbanning vir 21 jaar gevonnis. Hy is na Robbeneiland verwyder en meer as ’n staatsgevangene as as ’n bandiet behandel, met die geselskap van sy gunstelingvrou en soveel ander toegewings as wat onder die omstandighede toegestaan kon word. In Mei 1869, onder ’n belofte van goeie gedrag, is hy toegelaat om na die land van sy geboorte terug te keer. Hy het begin om onrus aan te hits. In November 1871 is hy weer na die eiland verwyder. Daar is hy op gevorderde leeftyd op die 9de van September 1873 oorlede. Deur sy lewe was hy altyd ’n aandagtige luisteraar na die vermanings van sendelinge, maar hy het nooit die Christendom aangeneem nie. Die eiland wat hom van November 1871 as staatsgevangene gehou het, het hom ná die 9de van September nie langer gehou nie. [3]
Oos van die Vis is die drostdygeboue by Grahamstad, leeg van troepe sedert die Oorlogskantoor hulle in Julie 1870 voorlopig gelaat het, vanjaar tot ’n burgerlike gebruik gesit. Hulle was tot 1864 in militêre besetting, toe King William’s Town die hoofkwartier geword het en al die troepe daarheen geskuif is. Hulle het tot 1866 leeg gestaan, toe militêre besetting hervat is en tot Julie 1870 voortgeduur het. Onbewoon en aan die begin van verval, is hulle vir nie-militêre doeleindes toegelaat. In 1873 het die Drostdyhuis, aangrensende barakke en hospitaal die openbare skool geword. Die verandering het saakgemaak omdat ’n setel van landdroskap wat ná 1836 as garnisoen herbou is, nou kinders in dieselfde klip geleer het, terwyl die keiserlike poste langs die Vis leeg gestaan het of in plaasgeboue, polisiekampe of bandietstasies verander het. [4]
Lebenya van Niemandsland, Griffith by Maseru, en die Basoeto-wette — Lesuto 1873
Die Lesuto is by die Kaapkolonie ingelyf deur die Wet van Augustus 1871, deur die Koningin in rade op die 3de van November bekragtig, maar is nie aan koloniale reg onderwerp nie: die plig om vir die gebied wet te gee, is by die goewerneur gelaat. C. D. Griffith het op die 2de van Augustus 1871 as hoofmagistraat en goewerneur se agent by Maseru diens aanvaar. Hy was nog die agent toe vanjaar oopgegaan het. Die Caledon het die vaste grens gebly. Koloniale reg is nog van die gebied weerhou. Die goewerneur was nog die wetgewer daar. Daardie reëling het in 1873 saakgemaak omdat ’n Basoeto-stam wat die Caledon-land in die Vrystaatse oorlog gelaat het, nou gevra het om as Britse onderdane oorkant die Drakensberge geneem te word, en omdat Kaapstad vanjaar ’n samestelling van Basoeto-wette en -gebruike gedruk het waarop só ’n administrasie moes werk. [3]
Lebenya se stam het ná die stormloop van Vechtkop in 1865 uit die Wittebergen-reservaat na Niemandsland gegaan. Makwai het ná die verlies van sy vesting in 1867 die stryd opgegee en met sy stam oor die Drakensberge na dieselfde land getrek. Hy het vrede met Adam Kok gemaak en in nominale leenmanskap aan hom in die distrik gaan sit wat nou die magistraatskap van Matatiele vorm. Lebenya het op die land tussen die Kenigha- en Tinariviere gaan sit, wat nou in die magistraatskap van Mount Fletcher ingesluit is. Van daardie datum het hulle geen verdere deel aan vyandelikhede teen die Vrystaat geneem nie. In Maart 1869 het Wodehouse Niemandsland besoek en hulle in besit van die grond waarop hulle woonagtig was, bevestig. Hulle was nie langer Vrystaatvyande nie, en hulle was nog nie Britse onderdane nie. Daarom het vanjaar se versoek bestaan. [3]
In 1873 is Lebenya en sy mense, op hulle dringende versoek, as Britse onderdane toegelaat. Makwai is nie in hierdie kalender oorgeneem nie. Die neem van Lebenya het nie die Lesuto ’n koloniale distrik gemaak nie, en dit het nie Niemandsland as geheel ingelyf nie. Griffith het nog die agentskap by Maseru gesit. Die goewerneur het nog vir die bergland wes van die Drakensberge wet gegee. Wat verander het, was die rol oos van die berg: ’n stam wat gevra het om geneem te word, op die Kenigha en die Tina, is geneem. Kimberley se opdrag van die 24ste van Januarie 1871 het Barkly nog gebind om nie ’n party tot die inlywing van enige gebied te wees wat die Kaap nie ongehulpe kon regeer en verdedig nie. Lebenya se toelating is as ’n versoek van mense wat al op die grond bevestig is, geneem, nie as ’n nuwe inlywingswetsontwerp van die soort wat die Kaapse huise in 1872 vir Griekwaland-Wes geweier het nie. [3]
’n Verslag en getuienis van die kommissie oor inheemse wette en gebruike van die Basoeto, 68 bladsye, is vanjaar in Kaapstad gedruk. Dit het onder die blouboeke gesit waarop die administrasie van sulke onderwerpe moes werk, langs ’n Grahamstad-kommissie van 1865 van 500 bladsye. Griffith het nog die hutbelasting en die handelslisensies ingevorder. Die Koningin se bekragtiging van die 3de van November 1871 het nog gestaan. Wat die Lesuto by vanjaar se drukwerk gehad het, was nie ’n nuwe wet van koloniale reg nie, maar ’n kort boek van Basoeto-gebruik vir beamptes wat nog by die goewerneur se regulasies regeer het, en, oorkant die Drakensberge, Lebenya se mense op die koloniale rol as Britse onderdane terwyl Makwai se stam nog in nominale leenmanskap aan Kok gesit het. [3] [3]
Umhlonhlo, Umditshwa, en die Pondomise-versoek — Pondomise 1873
Vyf geslagte vroeër het die Pondomise — Amampondomsi in die ouer spelling, Pondomisis soos Europeërs hulle in onlangse tye genoem het — in twee afdelings verdeel, wat van daardie datum byna voortdurend met mekaar en met al hulle bure in oorlog was. Hulle het land tussen Natal en die Kaapse grens beset, langs die Pondos. Teen 1873 was daardie afdelings oorblyfsels. Die hoofmanne Umhlonhlo en Umditshwa, toe die hoofde van die oorblyfsels van die twee afdelings, het gevra om onder die beskerming van die Kaapkolonie geneem te word, omdat hulle in gevaar was om deur die Pondos vernietig te word. Hulle versoek is toegestaan. Wat vanjaar aan die Pondomise-kant oopgegaan het, was nie ’n koloniale oorlog nie. Dit was ’n petisie van twee oorblywende hoofmanne wat hulle grond nie langer teen die Pondos sonder die Kolonie se naam kon hou nie. [3]
Landdroste is by hulle gestasioneer, hoewel hulle eie wette en gebruike nie ingemeng is nie, en hulle is net ’n baie ligte hutbelasting gevra. Die twee afdelings het nie vrede met mekaar gemaak deur saam te vra nie. Hulle was vyf geslagte met mekaar en met hulle bure in oorlog; die gevaar van die Pondos is wat albei oorblyfsels tot dieselfde petisie gebring het. Die Kolonie wat die Lesuto in 1871 as ’n las geneem het en Griekwaland-Wes in 1872 geweier het, het nou, op die hoofmanne se versoek, ’n beskerming geneem wat magistraat gestasioneer het sonder om Pondomise-reg te herskryf. Wat nie van hulle geneem is nie, was hulle eie gebruik. Wat geneem is, was die plig om oorblyfsels te beskerm wat die Pondos in ’n posisie was om te vernietig. [3]
Die versoek het langs Lebenya s’n op dieselfde koloniale rol van volke gesit wat gevra het om geneem te word. Lebenya het van die Kenigha en die Tina gevra ná Wodehouse se bevestiging van Maart 1869. Umhlonhlo en Umditshwa het van oorblywende grond gevra wat die Pondos bedreig het. Albei versoeke is in hierdie kalender toegestaan. Landdroste by die Pondomise, ’n toelating van Lebenya as Britse onderdane, en Griffith nog by Maseru, was drie verskillende houdings van dieselfde hoë kommissaris wat nog die kasteel gesit het en nog Griekwaland-Wes as ’n aparte regering gesit het. Kimberley se opdrag van die 24ste van Januarie 1871 het hom nog gebind om nie ’n party tot die inlywing van enige gebied te wees wat die Kaap nie ongehulpe kon regeer en verdedig nie. Die Pondomise-beskerming is as ’n ligte hutbelastinglas met wette wat staan gelaat is, geneem, nie as ’n nuwe inlywingswetsontwerp nie. [3] [3]
Die twee hoofmanne het nog as hoofde van twee afdelings gesit. Die Pondos was nog die gevaar wat in die versoek genoem is. Die oorblyfsels het nie die sterkte van die onverdeelde stam van vyf geslagte vroeër herwin nie. Beskerming onder die Kolonie se naam, magistraat by albei oorblyfsels gestasioneer, hulle eie wette nog sittend, en ’n ligte hutbelasting: dit was die ooreenkoms van 1873. Of daardie beskerming sou hou, en of die oorblyfsels, met ’n koloniale magistraat byderhand, die vrede sou hou wat hulle nie met mekaar gehou het nie, is nie deur die versoek self beslis nie. [3]
Jan Bloem by Klipdrift, en Griekwaland-Wes nog afsonderlik — Diamantvelde 1873
Griekwaland-Wes het van die 8ste van Desember 1871 ’n aparte regering gebly, toe ’n kommissie Barkly tot sy goewerneur aangestel het. Die Kaapse parlement het in 1872 geweier om die inlywingswetsontwerp wat hy ingebring het, aan te neem. Die hoë kommissaris het nog die diamantgebied regeer. Die Kaap wou dit nog nie as ’n koloniale las neem nie. Mynbedrywighede op die afgesnyde velde het voortgegaan. Wat nog nie gehou is nie, was enige hof vir die beslegting van betwiste grondeise. Wat nog nie aangebied is nie, was enige vergoeding aan die Vrystaat. Wat nog nie gedoen is nie, was enige inlywing van die gebied by die Kaapkolonie. Daardie weiering het nog gestaan toe vanjaar oopgegaan het, en daarom het ’n vrederegter by ou Klipdrift onder Barkly se kommissie gesit en nie onder ’n Kaapse wet en nie onder Bloemfontein nie. [3]
Twee myne het ’n lang ent oos van die lyn van Ramah tot Platberg, binne die Vrystaat, gebly: Jagersfontein en Koffyfontein. Die vernaamste velde, Kimberley onder hulle, het onder Barkly se aparte kommissie gebly. Die Campbell-gronde wes van die Vaal, deur die Oranje-Vrystaat geëis uit hoofde van ’n koop in 1861 van die algemene agent van die Griekwa-hoofman Adam Kok, het nog onder die proklamasie van die 27ste van Oktober 1871 gesit. Die Volksraad se protes van Desember 1871 het nog teen die vestiging van Britse oppergesag oor daardie gebied en teen al die verrigtinge van die hoë kommissaris gestaan. Brand het nog Bloemfontein gesit. Die geskil is nie deur nog ’n jaar van aparte regering gesluit nie. [3]
By Klipdrift is vanjaar ’n verklaring afgeneem wat agter die kampe terugreik. Jan Bloem, voorheen kaptein van die Korannas, het in 1873 ’n verklaring voor J. Thompson, vrederegter vir Klipdrift, gemaak. Hy het op die plaas Nooitgedacht naby ou Klipdrift gewoon. Hy was die seun van kaptein Jan Bloem, na wie Bloemfontein waarskynlik genoem is, en is omstreeks 1790 in die Onderveld gebore. Hy het as seun van omtrent 8 saam met sy vader in die land aangekom. Hy het met sy merk geteken. Die verklaring het in dieselfde jaar gesit waarin die velde nog onder Barkly se aparte regering gesit het, op grond waar Koranna-kapteins, Griekwa-kapteins en diamantkampe agtereenvolgens aangespraak het om te praat. [4]
Bloem het onthou hoe die Korannas sy vader by Letaklow tot kaptein verkies het, en Taaibosch tot kaptein oor ’n gedeelte naby Tauns. Ná sy vader se dood is hy terug na die Onderveld geneem, het as jong man teruggekeer, in die kerk by Griekwastad getrou, en is deur kaptein Barends tot veldkornet aangestel. Hy het vertel hoe Andreas Waterboer tot kaptein verkies is in Barends se afwesigheid, hoe hy self met omtrent 200 man na Goeymansberg gegaan het, en hoe hy later Waterboer by Griekwastad beveg het, vee en waens buitgemaak het, en die dorp verbrand het. Hy het albei kante van die Vaal tot 1857 beset, toe hy sy seun Barend Bloem tot voorlopige kaptein van die Korannas aangestel het. Gedurende sy trek, het hy gesê, is die land deur Korannas beset; hy het geen van die binnelandse stamme gesien nie behalwe Motheko naby Tauns. Die merk op daardie papier het saakgemaak omdat die kampe van 1873 nog op grond gesit het wie se ouer besetting presies was wat Waterboer, Kok, Brand en Barkly betwis het, en omdat die vrederegter wat dit afgeneem het, by ou Klipdrift onder ’n regering gesit het wat die Kaap nie wou inlyf nie. [4]
Burgers en die Volksraad van vier jaar — Suid-Afrikaanse Republiek 1873
Thomas François Burgers het van die 1ste van Julie 1872 nog Pretoria gesit. Hy was ’n Nederduits Gereformeerde predikant van Hanover in die Kaapkolonie. 3352 stemme is uitgebring, 2964 vir hom; W. Robinson was die enigste ander kandidaat wat vorentoe gesit is. Die grondwet soos in November 1871 gewysig, het daardie eed moontlik gemaak: die president 5 jaar, Protestant, bo 30, 100 kiesers; dit was nie nodig dat hy by verkiesing ’n burger is nie. Sy belydenis was nie in eendrag met 19 twintigstes van die volk nie, en is oor die hoof gesien in die angs vir ’n slim president wat die Britse owerhede op ’n gelyke voet in geskil kon ontmoet. Vanjaar het nie ’n nuwe ontmoeting op daardie voet opgeteken nie. Wat dit opgeteken het, was die verlenging van die Volksraad se sitplek terwyl Burgers nog Pretoria gesit het. [3]
Die Volksraad was die oppergesag van die staat. Dit het bestaan uit drie lede vir elk van die distrikte Potchefstroom, Lydenburg, Rustenburg, Zoutpansberg, Pretoria, Wakkerstroom, Utrecht, Middelburg, Heidelberg, Waterberg, Marico en Bloemhof, en een lid vir elk van die dorpe Potchefstroom, Lydenburg, Rustenburg en Pretoria. Die lede moes van Europese bloed wees, oor 30 jaar oud, in besit van grondbesit, lede van ’n Protestantse kerk, nooit aan misdaad skuldig bevind nie, en kiesers in die Republiek van minstens 3 jaar se standing. Geen lid kon met minder as 40 stemme tot sy guns verkies word nie. Vader en seun kon nie terselfdertyd sitplekke in die Volksraad hê nie. 12 lede het ’n kworum gevorm. Die president en lede van die uitvoerende raad het die reg gehad om te debatteer, maar nie om te stem nie, in die Volksraad. Die raad het een keer per jaar in gewone sitting byeengekom, maar kon in buitengewone sitting deur die uitvoerende gesag byeengeroep word as die nood dit vereis. [3]
Voor 1873 is die lede vir 2 jaar verkies, maar sedertdien vir 4 jaar. Die helfte van die lede tree elke tweede jaar uit. Die verandering van termyn was die jaar se wysiging noord van die Vaal. Burgers het nog die eed van die 1ste van Julie gesit. Die uitvoerende gesag het nog sonder stemme gedebatteer. 12 het nog ’n kworum gemaak. Vader en seun kon nog nie saam sit nie. Wat verander het, was die lengte van die sitplek: 2 jaar voor hierdie kalender, 4 jaar daarvan, met die helfte van die lede elke tweede jaar uit sodat die raad nie alles tegelyk sou omdraai nie. Dit het saakgemaak omdat ’n huis wat 2-jaartermynne deur Pretorius se bedanking en Erasmus se waarnemende presidentskap gesit het, nou die helfte van sy lede vir ’n 4-jaarstuk onder ’n predikant-president wie se eie termyn tot 5 geloop het, vasgesluit het. [3]
Middelburg, op die 24ste van Februarie 1872 deur waarnemende president Daniel Jacobus Erasmus tot distrik uitgeroep, het al drie lede onder daardie reël gestuur. Dit was voorheen deel van Lydenburg. Marico, met Zeerust as setel, het al drie gestuur, hoewel een van sy ou veldkornetskappe nog byna geheel deur die toekenning afgesny gelê het wat Keate op die 17de van Oktober 1871 by Maritzburg geteken het. Bloemhof het nog drie gestuur terwyl ’n landdros nog daar ’n hof gehou het op grond wat die toekenning nie afgedwing het nie. Die Keate-lyn het nog op papier wes van Bloemhof gesit. Die twee Republieke het nog onder twee presidente gesit. Brand het oor ’n duisend handtekeninge vir die Pretoria-stoel van die hand gewys; Burgers het dit in sy plek geneem. [3]
Makana se matte begrawe — 1873
Op Robbeneiland is Maqoma op die 9de van September oorlede. Dieselfde eiland het Makana as gevangene gehou ná die oorlog waarin hy vir Ndlambe gepraat het. Makana is ook Nxele genoem, die linkshandige. Hy is as gevangene na Robbeneiland gestuur, waar politieke oortreders sowel as persone wat aan misdaad skuldig bevind is, destyds in aanhouding gehou is. Ná ’n aanhouding van minder as ’n jaar het hy probeer ontsnap. Daar was ’n walvisvangsinstelling van mnr. Murray op die eiland. In die nag van die 9de van Augustus 1820 het hy, aan die hoof van 30 gevangenes, die wag oormeester, die walvisbote gegryp, en probeer om die vasteland te haal. Sy metgeselle het die strand bereik. Hy is in die branding verdrink. [3] [3]
Die geslag waartoe hy behoort het, het verbygegaan voordat sy landgenote wou erken dat hy dood is, want baie van hulle het vas geglo dat hy onsterflik is. Deur die drie daaropvolgende oorloë het hulle vol vertroue na sy verskyning uitgesien om hulle tot oorwinning te lei. Daardie hoop is waarom sy persoonlike besittings nie in die grond gesit is toe die branding hom geneem het nie. Sy matte en versiersels is deurentyd versigtig bewaar. Umjuza, sy seun, het hulle nog gehou toe hy in 1858 Umhala vir die koloniale regering opgespoor en in hegtenis geneem het — ’n feit wat langs die geloof gesit het, nie daarteen nie. Die eiland wat Makana in 1820 verdrink het, het nog Xhosa-hoofmanne as staatsgevangenes gehou toe Maqoma in 1873 daarop gesterf het. [3] [3]
Dit was eers in 1873 dat daardie matte en versiersels begrawe is, en elke verwagting dat hy na sy eie land sou terugkeer, verlore gegaan het. Die lank uitgestelde en eindelik laatvaarde hoop op sy herverskyning het tot ’n spreekwoord gelei: kukuza kuka Nxele — die koms van Nxele. Die begrafnis het saakgemaak omdat dit, in dieselfde kalender as Maqoma se dood op dieselfde eiland, ’n hoop gesluit het wat drie oorloë en die geslag wat Makana vir Ndlambe sien praat het, oorleef het. Wat in die grond gesit is, was nie ’n nuwe gevangene nie. Dit was die laaste openbare vorm van ’n terugkeer waarna uitgesien is sedert die 9de van Augustus 1820. [3]