Boer History1740 aan die Kaap die Goeie Hoop: Visch-wrak, roes en graan-hongersnood, San-leiers by die kasteel en Muller se silwereis
Swellengrebel se regering in sy tweede kalenderjaar — 1740
Kalender 1740 het begin met Hendrik Swellengrebel nog as goewerneur ná sy installasie op die 14de van April 1739, toe die Here XVII se bevel die sekunde na die eerste stoel herstel het, Daniel van den Henghel na die onafhanklike fiskaalsamp teruggestuur het, en die sekretaris Ryk Tulbagh tot sekunde verhef het. Die reëling wat ná goewerneur Adriaan van Kervel se dood in September 1737 deur die lot onseker gelaat is, was dus reeds ’n gevestigde hiërargie vir ’n volle landbou- en skeepvaarjaar. [3]
Swellengrebel was van geboorte ’n kolonist, seun van Johannes Swellengrebel, en het lank in die politieke raad gesit vóór die kort sekunde-interval wat Van Kervel se dood voorafgegaan het. Tulbagh, reeds sekretaris en deur huwelik met die Swellengrebel-familie verbind, het die tweede burgerlike pos beklee. Van den Henghel het deur 1740 fiskaal gebly en sou dié amp hou totdat Pieter van Reede van Oudtshoorn hom op die 18de van September 1741 aflos. Die gewone masjinerie van raad, landdroshowe en gemeente-preekstoele het dus onder dieselfde drie senior name geloop waarmee 1739 afgesluit is. [3]
Buite die Kasteel het die grens nog die spoor gedra van die vorige jaar se San-invalle en kommandos op Piketberg en die Bokkeveld, terwyl roofdierpremies wat in November 1739 verlaag is die kontantbelonings vir leeu-, luiperd- en hiënavelle bly raam. Dié regulasies het sonder ’n vars herskrywing van die premiestelsel in die nuwe jaar voortgeduur. Die politieke jaar 1740 was minder ’n wisseling van mans as ’n toets van oes, skeepvaart en die eerste formele vredeskontak met San-leiers ná die herfsgevegte van 1739. [3]
Roes, broodregulering en vrees vir hongersnood — 1740
Die seisoene van die lang Swellengrebel-hoofstuk het skerp gewissel. 1738 was ’n droogtejaar, en die oes was so swak dat in 1739 slegs 340 muid koring en 85 muid rog buiteland toe gestuur kon word. Die volgende gewasse—dié wat die kolonie deur kalender 1740 moes voed—is byna deur roes vernietig. [3]
Die gevolg was dat in 1740 nie net geen graan uitgevoer kon word nie, maar hongersnood tuis gevrees is. Die regering is verplig om die uitreiking van brood baie versigtig te reguleer. Houers wat nog graan in voorraad gehad het, het natuurlik ’n hoë prys gevra, en die raad het met ’n plakkaat geantwoord wat sulke eise as afpersing verklaar en die verkoop van koring teen ’n hoër tarief as 11s. 1d. per muid verbied het. [3]
Broodregulering en ’n vaste prysplafon het dus die binnelandse gesig geword van ’n skeepvaarjaar wat geen oorskotkoring aan Batavia of besoekende vlotte kon bied nie. Dieselfde bladsy van die rekords wat later ’n rekordoes getel het, het eers dié skaarste-interval aangeteken: roes op die staande gewas, vrees vir hongersnood in die nedersetting, versigtige brooduitreiking, en ’n strafregtelike etiket op enige poging om koring bó die plakkaattarief te verkoop. [3]
Rekord-koringoes en sewentien duisend muid uitgevoer — 1740
Ná die hongersnoodskrik was die koringoes van 1740 die beste wat ooit in die land geken is. Nadat die pakhuise gevul is, is 17 000 muid uitgevoer—’n groter hoeveelheid as in enige vorige jaar. Dieselfde kalenderjaar wat onder roes en ’n broodplakkaat begin het, het dus met volle Kompanjievoorrade en ’n uitgaande graanbeweging groter as die skrale 340 en 85 muid van die droogte-nasleep in 1739 afgesluit. [3]
Vir die dertien jaar 1738–1750 saam het die gedrukte opsomming later gemiddelde uitvoere na Indië van 7 539 muid koring en 116 muid rog gegee, met ander stapels in kleiner syfers. Teen dié middelperiode-gemiddelde het die enkele jaar 1740 uitgestaan vir die tydelike stilstand van uitvoer tydens die roeskrisis én vir die buitengewone herstel-oes wat daarop gevolg het. Graanbeleid in dié jaar was nie ’n bestendige tienderoutine nie, maar ’n swaai van naby-hongersnood na rekordoorskot binne een landbousiklus. [3]
Die herstel het ook vir die gewone verversingsbesigheid van Tafelbaai getel. Skepe wat aangedoen het, het steeds brood en beskuit nodig gehad; ’n kolonie wat hongersnood gevrees het, kon nie koring vryelik verkoop voordat die pakhuise veilig was nie. Sodra dié voorrade vol was, het die oorskot van 17 000 muid die Kaap se rol as leweraar van graan eerder as gerantsoeneerde verbruiker herstel, selfs terwyl ander seisoene in dieselfde lang hoofstuk later sprinkane en hernieude druk op vleis- en tuintjiesgewasse sou bring. [3]
Wrak van die Visch in Tafelbaai — 5–6 Mei 1740
In die nag tussen die 5de en 6de van Mei 1740 het die Kompanjie se uitgaande skip Visch, toe hy in ’n stywe storm in Tafelbaai probeer anker gooi, bo die kasteel aan die strand geloop en ’n volledige wrak geword. Die ramp het behoort tot dieselfde blootgestelde ankerplek wat die Kompanjie reeds in vroeëre winterstorme swaar verliese gekos het. [3]
Haar siek mans, wat tussen die dekke was, is verdrink. Die ander, met een uitsondering, het veilig die strand bereik met behulp van ’n tros. Die wrak het dus die skeepsgemeenskap volgens plek aan boord verdeel: dié wat reeds te siek was om die onderste dekke te verlaat, is saam met die romp dood, terwyl die mans wat ’n tou na die strand kon werk die nag van die storm oorleef het. [3]
Kalender 1740 het sy skeepvaartverhaal dus nie met ’n geslaagde verversingsvloot begin nie, maar met ’n uitgaande Indiëvaarder wat bo die kasteel gebreek is voordat hy selfs sy ankers kon vaslê. Die Visch-wrak het in ’n kort lys kusrampe van die Swellengrebel-jare gesit, later by ander genoemde verliese aangesluit, maar sy datum en plek het dit as ’n Tafelbaai-gebeurtenis van juis dié jaar vasgelê eerder as ’n verre stranding aan die buitekus. [3]
San-leiers besoek die kasteel — September 1740
In September 1740 het die leiers van die San-bendes met wie vrede ná die kommandos van 1739 gesluit is—mans aan wie die Nederlanders die name Waterboer, Anthonie, Dragonder en Klein Jantje gegee het—die kasteel met ’n klein gevolg besoek. Die besoek het gevolg op die herfs- en lentegevegte waarin sterker kolonnes baie San doodgeskiet en gewond en vee herwin het, waarna die rowers vredesvoorwaardes aanvaar het. [3]
By die kasteel is hulle goed behandel, en aanvaarbare geskenke is aan hulle gemaak toe hulle vertrek het. Die September-gesantskap het dus die veldvrede van die vorige jaar omgesit in ’n seremoniële verskyning onder die mure van die Kompanjie se hoofvesting, met genoemde leiers eerder as anonieme grensberigte. [3]
Vir die nedersetting het die besoek ’n siklus afgesluit wat van die Piketberg- en Bokkeveld-moorde en veerowerye, deur Jan Kruywagen se eerste swak kommando en die latere twee-afdeling mag, tot ’n stil ontvangs in Tafelvallei geloop het. Die Nederlandse etikette op die vier leiers—Waterboer, Anthonie, Dragonder, Klein Jantje—het die jaarblad binnegekom as die name waaronder die Kaap dié vredeskontak aangeteken het, nie as ’n vars uitbarsting van rowery nie. [3]
Muller se silwerberig by Groot-Drakenstein — November 1740
In November 1740 is heelwat opgewondenheid aan die Kaap veroorsaak deur ’n berig van ’n man met die naam Frans Diederik Muller, wat beweer het hy is ’n ervare mineraloog, dat hy ’n ryk silwermyn by Groot-Drakenstein, digby Simonsberg, ontdek het. Die eis het in ’n wyn- en graanvallei gelê wat reeds dig was met vryeiendom- en huurplase, nie in ’n verre onverkende bergreeks nie. [3]
Die goewerneur het dadelik vertrek om die plek te inspekteer, en is deur Muller oortuig dat erts in enorme hoeveelhede te kry was, wat slegs kapitaal vereis om te ontgin. Swellengrebel se persoonlike inspeksie het dus amptelike gewig aan ’n private mineraaleis gegee voordat enige Here XVII-handves geskryf is. [3]
Omdat die Kaapse regering die beraamde koste nie sonder magtiging van die direkteure kon aangaan nie, is ’n vereniging deur sommige burgers gevorm om die myn te bewerk. Die November-berig, die goewerneur se besoek en die burgervereniging saam het van 1740 die openingsjaar van die Drakenstein-silwer-episode gemaak, selfs al sou die formele eksklusiewe handves aan Olof de Wet en sy vennote eers vroeg in 1743 verleen word en die lang, vrugtelose uitgrawings onder Muller as meester-mynwerker daarna meer as vyf jaar duur. [3]
Burger-mynvereniging en Europese nuus — 1740
Die vereniging wat ná Muller se berig gestig is, het later die goedkeuring van die Vergadering van Sewentien gekry. Vroeg in 1743 het ’n handves aan De Wet en sy vennote die eksklusiewe reg verleen om metale te soek en te ontgin binne die gebied begrens deur die Paarl, Franschhoek en Hottentots-Holland-berge, op voorwaarde dat vyftien persent van alles waardevols aan die Kompanjie betaal word en die oorskot teen vasgestelde pryse gelewer word. Dié handves het buite kalender 1740 gelê, maar die besluit om burgerkapitaal te organiseer eerder as die Kaapse kas te belas is in die opgewondenheid van Muller se November-eis geneem. [3]
Dieselfde breë Europese jaar wat met Muller se silwerverhaal afgesluit het, het ook die dood van keiser Karel VI op die 20ste van Oktober 1740 ingesluit, ’n gebeurtenis wie se oorloë later die Nederlandse Oos-Indiese Kompanjie sou druk en teen September 1744 despatsjes oor vestingwerke en garnisoensterkte na die Kaap bring. In 1740 self het dié gevolge nog nie as plaaslike bevele aangekom nie; die Kaap se aangetekende besigheid het roes en brood, die Visch-wrak, die San-leiers se besoek en die Drakenstein-mineraaleis gebly. [3]
Deur dit alles het die gewone buiteposte—onder meer Saldanhabaai, Klapmuts, Groenkloof, die Zonderend-rivierstasie en Rietvlei aan die Buffeljagts—soos tevore voortbestaan, terwyl die drie dorps- en distrikskerke aan die Kaap, Stellenbosch en Drakenstein nog die gemeentelike lewe omraam het vir ’n Europese bevolking wat die volgende goewerneur-generaal se ondersoek in duisende eerder as tienduisende sou tel. Kalender 1740 het dus graansekerheid en mineraalhoop onder ’n gevestigde Swellengrebel-administrasie getoets sonder om die kaart van landdrostdye of hawens al te herteken. [3]