Boer History1740 aan die Kaap die Goeie Hoop: Visch-wrak, roes en graan-hongersnood, San-leiers by die kasteel en Muller se silwereis
Swellengrebel se regering in sy tweede kalenderjaar — 1740
Kalender 1740 het begin met Hendrik Swellengrebel nog as goewerneur ná sy installasie op die 14de van April 1739, toe die direkteure se bevel die sekunde na die eerste stoel herstel het, Daniel van den Henghel na die onafhanklike fiskaalsamp teruggestuur het, en die sekretaris Ryk Tulbagh tot sekunde verhef het. Die reëling wat ná goewerneur Adriaan van Kervel se dood in September 1737 deur die lot onseker gelaat is, was dus reeds ’n gevestigde hiërargie vir ’n volle landbou- en skeepvaarjaar. Die Vergadering van Sewentien het die sekunde as die regte persoon beskou om die hoogste gesag by ’n goewerneur se dood oor te neem; kalender 1740 was die eerste volledige jaar waarin daardie oordeel ongestoord in Tafelvallei gesit het. [3] [9]
Swellengrebel was die eerste gebore Caabse Vlekker wat tot die hoogste pos geroep is. Hy is op die 29ste van September 1700 gebore, seun van Johannes Swellengrebel, wat in 1691 aangekom en in 1716 as vryburger gevestig het, en van Johanna, dogter van die verkenner-soldaat Hieronimus Cruse. Goedhartigheid, gesonde verstand en lang ervaring, eerder as buitengewone gawes of besondere skooling, het hom ’n gewilde en bekwame goewerneur gemaak. As Kompanjiebeampte is hy grootgemaak in die praktiese skool van Maurits Pasques de Chavonnes en Jan de la Fontaine. In 1727, terwyl hy nog raadssekretaris onder Noodt was, het hy met Helena Wilhelmina ten Damme, ook ’n gebore Vlekker, getrou. Tulbagh was die bruidegom se getuie. Die paar het in die ruim Swellengrebel-woning in Bergstraat gewoon; ná die April-aanstelling het die nuwe goewerneur eers ’n ruk in die ouerhuis aangebly voordat hy in die Kasteel ingetrek het, en hy het deur die tweede kalenderjaar ’n gereelde besoeker daar gebly. [3] [9]
Tulbagh, reeds sekretaris en deur huwelik met die Swellengrebel-familie verbind, het die tweede burgerlike pos deur die hele 1740 beklee. Van den Henghel het deur dieselfde twaalf maande onafhanklike fiskaal gebly. Die gewone masjinerie van politieke raad, landdroshowe en gemeente-preekstoele het dus onder dieselfde drie senior name geloop waarmee 1739 afgesluit is. Twee swaer het die eerste en tweede stoel beset: ’n Kaapsgebore goewerneur wie se wêreld Tafelvallei was, en ’n Utrecht-gebore sekretaris wie se hele Kaapse loopbaan langs dieselfde familie deurgebring is. Die fiskaal wat eers die oop stoel deur die lot ingeneem het, het nou weer in die onafhanklike amp gesit wat die Sewentien aan hom toegewys het. [3] [9]
Die enigste kerke in die kolonie was nog by die Kaap, Stellenbosch en Drakenstein. Daardie drie preekstoele was almal voorsien. Willem van Gendt, deur die direkteure uitgestuur en in Desember 1738 te Stellenbosch gestasioneer, was in sy tweede kalenderjaar in daardie gemeente. Skole het by elk van dié drie setels gestaan. Oral elders is kinders se onderwys gewoonlik aan ’n soldaat oorgelaat wat vir ’n kort termyn gehuur is. Huurplase en veeposte het al drie of vier dae van die naaste kerk gelê, sodat kerkgang dikwels lank versuim is. Daar was meer as vierhonderd sulke huurplase of veeposte. Die gemeente-kaart van 1740 het nog nie Roodezand of Zwartland bygevoeg nie; die jaar het graan, skeepvaart en ’n grensvrede onder die ou drie gemeentes getoets. [3]
Tulbagh se tweede stoel in 1740 was die vrug van ’n Kaapse loopbaan wat begin het toe hy in 1716 as ’n seun nog nie sewentien nie aan wal gekom het, seun van Dirk Tulbagh, ’n offisier van die State-Generaal, en Catharina Cattepoel, op die 21ste van Mei 1699 te Utrecht gebore. Hy het opgegaan deur die pakhuis onder De la Fontaine, die adjunk-sekretarisskap, en die senior klerkskap onder Swellengrebel, en was sedert die middel-1720’s sekretaris van die raad. Die April 1739-bevordering het hom tot senior koopman en sekunde gemaak. Kalender 1740 was dus die eerste volle jaar waarin twee swaer die eerste en tweede burgerlike stoele beset het sonder dat ’n lotery nog oor die opvolging gehang het, en waarin die fiskaal weer in die onafhanklike amp eerder as in die goewerneur s’n gesit het. [3] [9]
Buite die Kasteel het die grens nog die spoor gedra van die vorige jaar se San-invalle en kommandos op Piketberg en die Bokkeveld, terwyl roofdierpremies wat in November 1739 verlaag is die kontantbelonings vir leeu-, luiperd- en hiënavelle bly raam. Dié regulasies het sonder ’n vars herskrywing van die premiestelsel in die nuwe jaar voortgeduur. Die politieke jaar 1740 was minder ’n wisseling van mans as ’n toets van oes, skeepvaart en die eerste formele vredeskontak met San-leiers ná die herfsgevegte van 1739. Swellengrebel se vroeë jare was al gekenmerk deur moeilikhede met San-bande op afgeleë plase en veeposte; kalender 1740 sou die veldvrede van die vorige Oktober in ’n seremoniële verskyning onder die Kasteelmure omskep. [3] [9]
Roes, broodregulering en vrees vir hongersnood — 1740
Die seisoene van die lang Swellengrebel-hoofstuk het skerp gewissel. Gedurende die dertien jaar 1738–1750 was daar verskeie slegte seisoene en een uitsonderlik goeie. Die uitvoere het dus sterk gewissel. Die jaar 1738 was ’n droogtejaar, en die oes was so swak dat in 1739 slegs 340 muid koring en 85 muid rog buiteland toe gestuur kon word. Daardie dun verskeping was die uitvoerboek se lesing van leë bakke: pakhuise en skepe kon ná die droë seisoen slegs ’n paar honderd muid aflaai. Die nuwe goewerneur het daardie leë bakke saam met ’n grensoorlog geërf; kalender 1740 het oopgegaan op die gewasse wat die kolonie deur die volgende twaalf maande moes voed. [3]
Die volgende gewasse—dié wat die nedersetting deur kalender 1740 moes voed—is byna deur roes vernietig. Die gevolg was dat in 1740 nie net geen graan uitgevoer kon word nie, maar hongersnood tuis gevrees is. Die regering was verplig om die uitreiking van brood baie versigtig te reël. Houers wat nog graan in voorraad gehad het, het natuurlik ’n hoë prys daarvoor geëis. Die roes het dus twee keer getref: eers in die staande oes, en weer in die prys wat vir watter koring ook al in private solders oorgebly het, gevra is. ’n Kolonie wat van brood vir garnisoen, hospitaal en besoekende vlote geleef het, kon daardie tweede slag nie as ’n private transaksie behandel nie. [3]
Die politieke raad het geantwoord met ’n plakkaat wat sulke eise as afpersing verklaar het en die verkoop van koring teen ’n hoër tarief as 11s. 1d. per muid verbied het. Die plafon was nie ’n markvoorstel nie. Dit het ’n hoër eis as ’n misdaad teen die nedersetting se brood gemerk, en dit het die muid op ’n tarief vasgestel wat die raad sou afdwing. Broodregulering en ’n vaste plafonprys het dus die binnelandse gesig geword van ’n skeepvaarjaar wat geen surpluskoring aan Batavia of aan besoekende vlote kon bied nie. Dieselfde blad van die rekords wat later ’n rekordoes getel het, het eers hierdie interval van skaarste aangeteken: roes op die staande oes, vrees vir hongersnood in die nedersetting, versigtige brooduitreiking, en ’n strafregtelike etiket op enige poging om koring bo die plakkaattarief te verkoop. [3]
Vir gewone huishoudings het die plakkaat beteken dat ’n muid wat nog in voorraad was, nie vir ’n hongersnoodpremie gehou kon word nie. Vir die Kompanjie se pakhuise het dit beteken dat watter graan versamel kon word, as brood uitgereik sou word eerder as uitvoer toe verkoop. Skepe wat aangedoen het, het nog beskuit nodig gehad; ’n kolonie wat hongersnood gevrees het, kon nie koring vrylik verkoop totdat die pakhuise veilig was nie. Kalender 1740 het dus sy landbounarratief nie met ’n tiende-roetine oopgemaak nie, maar met ’n strafregtelike prysplafon, ’n gerantsoeneerde brood, en ’n uitvoerstop. Die roesjaar en die hersteljaar sou dieselfde twaalf maande blyk te wees, maar die eerste helfte van daardie siklus was skaarste. [3]
Die droogte van 1738 het die nedersetting al geleer hoe leë bakke lyk: in 1739 het slegs honderde muid buiteland toe gegaan. Roes in die volgende staande oes was ’n ander mislukking. Droogte weerhou reën; roes vat die aar nadat die plant gegroei het. Die raad se antwoord—versigtige brooduitreiking plus ’n aangeplakte plafon van elf sjielings en ’n pennie—het die oorblywende koring as ’n openbare voorraad behandel selfs terwyl dit nog in private solders gesit het. Afpersing was die woord wat die plakkaat vir ’n hoër eis gebruik het. Daardie taal, meer as die syfer self, wys hoe naby die Kasteel die nedersetting aan hongersnood geag het voordat die latere oes van dieselfde jaar die pakhuise gevul het. [3]
Rekord-koringoes en sewentien duisend muid uitgevoer — 1740
Ná die hongersnoodskrik was die koringoes van 1740 die beste wat ooit in die land bekend was. Nadat die pakhuise gevul is, is 17 000 muid uitgevoer—’n groter hoeveelheid as in enige vorige jaar. Dieselfde kalenderjaar wat onder roes en ’n broodplakkaat oopgegaan het, het dus met vol Kompanjievoorrade en ’n uitgaande graanbeweging groter as die dun 340 en 85 muid van die droogtenasleep in 1739 gesluit. Die swaai van naby hongersnood na rekordsurplus binne een landbousiklus was die uitsonderlike goeie seisoen van die dertienjarige hoofstuk. [3]
Vir die dertien jaar 1738–1750 tesame het die gedrukte opsomming later gemiddelde uitvoere na Indië van 7 539 muid koring en 116 muid rog gegee, met 289 muid ertjies en 271 muid bone. Van gewone wyn is elke jaar gemiddeld 384 legger na Batavia gestuur, uitgesonderd wat aan die skepe verskaf is. Al die Constantia-wyn wat bekom kon word, is uitgevoer, en tien keer die hoeveelheid sou ’n gereed mark gevind het. Ivoor, velde van wilde diere, volstruisvere en gedroogde vrugte was ook onder die uitvoere van die kolonie. Teen daardie middelperiode-gemiddelde het die enkele jaar 1740 uitgestaan vir die tydelike uitvoerstop tydens die roeskrisis én vir die uitsonderlike hersteloes wat daarop gevolg het. [3]
Graanbeleid in hierdie jaar was nie ’n bestendige tiende-roetine nie, maar ’n swaai van naby hongersnood na rekordsurplus binne een landbousiklus. Die herstel het ook vir die gewone verversingsbesigheid van Tafelbaai getel. Skepe wat aangedoen het, het nog brood en beskuit nodig gehad; ’n kolonie wat hongersnood gevrees het, kon nie koring vrylik verkoop totdat die pakhuise veilig was nie. Sodra daardie voorrade vol was, het die surplus van 17 000 muid die Kaap se rol as graanverskaffer eerder as gerantsoeneerde verbruiker herstel. Die plakkaatplafon van 11s. 1d. het die private solder deur die skrik gehou; die rekordoes het daarna die Kompanjie se eie bakke gevul en ’n groter uitgaande muid-telling as enige vroeëre oes uitgestuur. [3]
Ander seisoene in dieselfde lang hoofstuk sou later sprinkane en hernude druk op vleis- en tuingewasse bring, maar daardie plae het buite kalender 1740 gelê. Hierdie jaar se aangetekende graanbesigheid was die roes, die broodplakkaat, die vrees vir hongersnood, en daarna die beste koringoes tot nog toe bekend. Die nedersetting wat die brood in die eerste helfte van die jaar gereguleer het, kon ná die pakhuise vol was sewentien duisend muid buiteland toe stuur. Daardie syfer, teen die 340 en 85 van 1739 en teen die dertienjarige koringgemiddelde van 7 539, is die oesrekenkunde van Swellengrebel se tweede kalenderjaar. [3]
Wyn het nie op dieselfde wyse met die roes geswaai nie. Gewone wyn het nog teen die periodesgemiddelde van honderde legger per jaar na Batavia beweeg, uitgesonderd wat aan die skepe verskaf is, en elke druppel Constantia wat bekom kon word, het uitgegaan, met tien keer die hoeveelheid nog gevra. Ivoor, velde van wilde diere, volstruisvere en gedroogde vrugte het in dieselfde uitvoerlys gesit. Die jaar se drama in die pakhuise was koring: geen muid buiteland toe terwyl roes en hongersnoodvrees geduur het nie, daarna 17 000 muid sodra die pakhuise vol was. Die ander stapels het voortgegaan; graan was die item wat gestop het en daarna elke vorige uitgaande telling gebreek het. [3]
Wrak van die Visch in Tafelbaai — 5–6 Mei 1740
In die nag tussen die 5de en 6de van Mei 1740 het die Kompanjie se uitgaande skip Visch, toe sy in ’n stywe stormwind in Tafelbaai probeer anker gooi het, bo die kasteel aan die strand geloop en ’n volledige wrak geword. Die ramp het tot dieselfde oop rede behoort wat die Kompanjie al swaar verliese in vroeëre winterstorms gekos het. Sy ankers was nog nie vas nie. Die nag se werk was ’n Indiëvaarder op die strand bo die Kasteel gebreek voordat sy water, brood of vleis vir die res van die uitgaande vaart ingeneem het. [3]
Haar siek mans, wat tussen dekke was, het verdrink. Die ander, op een na, het die strand veilig met ’n tros bereik. Die wrak het dus die skip se geselskap volgens plek aan boord verdeel: dié wat al te siek was om die onderste dekke te verlaat, het saam met die romp gesterf, terwyl die mans wat ’n tou na die strand kon werk, die nag van die storm oorleef het. Een man onder die gesondes het daardie tou misgeloop. Die tros was die verskil tussen die dooies tussen dekke en die strandparty wat die oggend op na die Kasteel geloop het. [3]
Kalender 1740 het dus sy skeepvaartnarratief nie met ’n geslaagde verversingsvloot oopgemaak nie, maar met ’n uitgaande Indiëvaarder bo die kasteel gebreek voordat sy eers haar ankers vasgemaak het. Die Visch-wrak het in ’n kort lys kusrampen van die Swellengrebel-jare gesit, maar sy datum en plek het dit as ’n Tafelbaai-gebeurtenis van hierdie spesifieke jaar vasgelê eerder as ’n verre stranding aan die buitekus. Die Kasteel self was die baken van die wrak: die skip het bo hom aan die strand geloop, in dieselfde rede wie se winter-noordwesters die nedersetting al geleer het wat ’n oop baai aan ’n romp kan doen wat die grond mis. [3]
Dieselfde rede het nog, as bestaande vestingwerke, die kasteel en ’n battery aan die strand gehad wat in Februarie 1715 begin en in April 1726 voltooi is, eers Mauritius genoem en later as die Chavonnes-battery bekend. Daardie werke het die strand dopgehou waarop die Visch gebreek het. Hulle kon nie ’n skip in ’n stywe stormwind hou sodra haar kabels gefaal het nie. Die Mei-wrak was dus ’n herinnering, in Swellengrebel se tweede jaar, dat Tafelbaai ’n oop winterankerplek gebly het: nuttig in rustige weer, fataal vir ’n uitgaande romp wat in ’n noordweswind bo die Kasteel probeer anker gooi het. [3]
’n Uitgaande Indiëvaarder het haar siekes tussen dekke as ’n saak van kursus op die lang vaart uit die Nederlande gedra. Toe die Visch in ’n stywe stormwind Tafelbaai probeer haak het, kon daardie mans nie die tros bereik nie. Die strandparty wat oorleef het, het dit gedoen omdat hulle ’n tou kon werk; die verdrinkes was al te siek om die onderste dekke te verlaat. Die wrak is dus én ’n rededramp én ’n hospitaaldramp: die Kasteel het die gesondes per tros gekry, en die siekes saam met die romp verloor. Een uitsondering onder dié wat aan wal moes kon kom, het die nag verhinder om ’n skoon skeiding te wees tussen die sterwendes onder en die lewendes op die strand. [3]
San-leiers besoek die kasteel — September 1740
In September 1740 het die leiers van die San-bande met wie vrede ná die kommandos van 1739 gemaak is—mans aan wie die Hollanders die name Waterboer, Anthonie, Dragonder en Klein Jantje gegee het—die kasteel met ’n klein gevolg besoek. Die besoek het gevolg op die herfs- en lentgevegte waarin sterker kolonnes baie San gedood en gewond en vee herwin het, waarna die rowers tot vredesvoorwaardes ingestem het. Die Hollandse etikette op die vier leiers het die jaarblad as die name betree waaronder die Kaap daardie vredeskontak aangeteken het, nie as ’n vars uitbraak van rooftogte nie. [3] [9]
By die kasteel is hulle goed behandel, en aanvaarbare geskenke is aan hulle gemaak toe hulle vertrek het. Hulle het beloof om beter te gedra, en hulle is gepas onthaal deur ’n welwillende Swellengrebel. Die September-gesantskap het dus die veldvrede van die vorige jaar in ’n seremoniële verskyning onder die mure van die Kompanjie se hoofort omgesit, met genoemde leiers eerder as anonieme grensberigte. Die goewerneur wat in 1739 die boere opgeroep het, en wat Barbier se volgelinge kwytskelding gebied het as hulle by die kommando sou aansluit, het nou die San-grotes as gaste eerder as as rowers ontvang. [3] [9]
Die vorige jaar se veldtog was die nodige agtergrond. Ná die Piketberg- en Bokkeveld-moorde en veerooftogte het die meeste van die verspreide boere hul plase verlaat en na die Kaap teruggeval, uit vrees dat die regering weer sou probeer versoen eerder as straf. Jan Kruywagen se eerste kommando was te swak; ’n sterker mag in twee afdelings het die veld ingetrek, met soldate op tydelike stasies om die gesinne van mans wat nog uit was, te beskerm. In Augustus 1739 is een rowersbende verslaan; in Oktober is meer as sestig San gedood en meer as dertig gewond. ’n Kusparty wat na ’n veronderstelde wrak gesoek het, het van dertig tot veertig meer geskiet. Aan die Europese kant is Jan Engelbrecht en Philip Meyer verras en vermoor. Die San het toe tot vredesvoorwaardes ingestem. September 1740 was die Kasteel se ontvangs van daardie veldverdrag. [3]
Nie al die skuld vir die moeilikheid het by die rowers gelê nie. Blanke setlaars het geleidelik oor die agterland uitgekring, stadig ingedring op grond wat die San altyd as hul eksklusiewe jagvelde beskou het. Soos gewoonlik het die mag van die sterkste die dag gewen. Die September-besoek het daardie indringing nie omgekeer nie. Dit het aangeteken dat, ná ’n strawwe kommandostraf, genoemde leiers ingekom het, geskenke geneem het, en beter gedrag beloof het. Vir die nedersetting het die besoek ’n siklus afgesluit wat van die Piketberg- en Bokkeveld-moorde, deur Kruywagen se eerste swak heffing en die later twee-afdeling-mag, tot ’n stil ontvangs in Tafelvallei geloop het. [3] [9]
Die November 1739-premiesnitte het nog roofdierkontant in 1740 geraam. Die beloning vir die doodmaak van ’n leeu het op £2 1s. 8d. gestaan, vir ’n luiperd op £1 5s. 0d., en vir ’n hiëna op 8s. 4d. Die helfte van hierdie premies is deur die Kompanjie betaal, die ander helfte deur die burgerrraad as die dier in die Kaapse distrik vernietig is, en deur die hof van landdros en heemrade as dit in die distrik Stellenbosch en Drakenstein vernietig is. Die olifant het byna uit die bewoonde distrikte verdwyn, weens die vraag wat altyd na ivoor bestaan het. Harmlose wild moes bewaar word, roofdiere teen die verlaagde tarief betaal word, en die San-vrede van September met geskenke eerder as met ’n nuwe kommando gehou word. Dit was die grensgesig van Swellengrebel se tweede jaar. [3] [9]
Muller se silwerberig by Groot-Drakenstein — November 1740
In November 1740 is heelwat opwinding by die Kaap veroorsaak deur ’n berig van ’n man met die naam Frans Diederik Muller, wat voorgegee het om ’n ervare mineraloog te wees, dat hy ’n ryk silwermyn by Groot-Drakenstein, naby Simonsberg, ontdek het. Die eis het in ’n wyn- en graanvallei gesit wat al dik was met vryeiendom- en huurplase, nie in ’n verre onverkende reeks nie. Drakenstein was ’n gemeente met ’n preekstoel, ’n meulhuur en burgerhuishoudings; ’n silwermyn daar sou ’n mineraalvonds binne die bewoonde distrik gewees het, byna in sig van die Paarl- en Franse Hoek-berge. [3]
Die goewerneur het dadelik vertrek om die terrein te inspekteer, en is deur Muller oortuig dat erts in enorme hoeveelhede te kry was, wat slegs kapitaal nodig gehad het om dit te onttrek. Swellengrebel se persoonlike inspeksie het dus amptelike gewig aan ’n private mineraaleis gegee voordat enige direkteure-handves geskryf is. Die eerste Kaapsgebore goewerneur het nie ’n ondergeskikte gestuur nie. Hy het self na Groot-Drakenstein gery, op die grond gestaan wat Muller aangedui het, en oortuig teruggekom dat die erts daar in grootmaat was en dat geld, nie verdere prospektering nie, die ontbrekende stuk was. [3]
Omdat die Kaapse regering die beraamde uitgawe nie sonder gesag van die direkteure kon aangaan nie, is ’n vereniging deur sommige burgers gevorm om die myn te werk. Die November-berig, die goewerneur se besoek, en die burgervereniging tesame het van 1740 die openingsjaar van die Drakenstein-silwerepisode gemaak. Die Kasteel sou nie die Kaapse kas vir ’n spekulatiewe uitgrawing belas nie; burgerkapitaal sou die risiko dra totdat die Sewentien kon praat. Daardie plaaslike besluit—private vereniging eerder as Kompanjie-uitgawe—was die mineraalpolitiek van November, nie ’n handves wat al in Amsterdam verseël was nie. [3]
Die opwinding self is die jaar se feit. ’n Voorgegewe mineraloog het ’n ryk silwermyn by Groot-Drakenstein naby Simonsberg genoem; die goewerneur het geïnspekteer en is oortuig; burgers het georganiseer om die kapitaal te vind wat die Kaapse regering nie kon spandeer nie. Wynplase en graanlande om die berg het skielik langs ’n veronderstelde silwerader gesit. Die Paarl, Franse Hoek en Hottentots-Holland-berge het daardie wyn-en-graanland al begrens; Muller se eis het ’n silwernaam binne dieselfde heuwels gesit. Kalender 1740 het dus ’n mineraalhoop bygevoeg by ’n jaar wat al van roes na rekordkoring geswaai het, en van ’n Tafelbaai-wrak na ’n San-gesantskap by die Kasteel. [3]
Burger-mynvereniging en Europese nuus — 1740
Die vereniging wat ná Muller se berig gevorm is, was die Kaap se antwoord op ’n beurs wat hy nie beheer het nie. Die beraamde uitgawe om erts “in enorme hoeveelhede” te onttrek, kon nie sonder die direkteure se gesag teen die plaaslike kas aangeteken word nie. Burgers het dus georganiseer om die myn self te werk. Daardie organisasie, en nie ’n later eksklusiewe handves nie, is die aangetekende mineraaldaad van kalender 1740. Die Sewentien sou mettertyd moes goedkeur of weier; tot dan was die November-opwinding en die goewerneur se inspeksie wat Tafelvallei geken het. [3]
Dieselfde breë Europese jaar wat met Muller se silwerverhaal gesluit het, het ook die dood van keiser Karel VI op die 20ste van Oktober 1740 ingesluit, ’n gebeurtenis wie se omwentelinge begin het toe die koning van Pruise Silesië binnegeval het en die Nederlandse Oos-Indiese Kompanjie grootliks geraak het. In 1740 self het daardie gevolge nog nie as plaaslike bevele aangekom om Tafelbaai te versterk of die garnisoen te vergroot nie. Die Kaap se aangetekende besigheid het roes en brood, die Visch-wrak, die San-leiers se besoek, en die Drakenstein-mineraaleis gebly. Die keiser se dood was nuus van die jaar; die oorloë wat daarop gevolg het, was nog nie ’n Kaapse plakkaat nie. [3]
Die ander militêre buiteposte— Saldanhabaai, Klapmuts, Groenkloof, Ziekenhuis aan die rivier Zonderend, en Rietvlei—het soos tevore gebly. Die Waveren-pos, sedert 1700 in stand gehou, het nog gestaan. Geen nuwe magistratuur is in 1740 opgerig nie. Die kaart van poste wat die later 1730’s geraam het, het nog Swellengrebel se tweede jaar geraam: ’n vee- en robbebaai noordwaarts, ’n graan- en wyngordel binnelands, ’n riviierstasie na die Breede, en Rietvlei aan die Buffeljagts. Die Kasteel se jaar van roes, wrak, San-gesantskap en silwerberig het daardie lyn van buiteposte nie herteken nie. [3]
Europeërs en Khoikhoi het op vriendelike terme saamgeleef, maar af en toe is die vrede deur San-rowers versteur. Die September-kasteelbesoek was hierdie jaar se antwoord op daardie versteuring aan die Piketberg- en Bokkeveld-kant. Die drie dorps- en distrikskerke by die Kaap, Stellenbosch en Drakenstein het nog gemeentelike lewe geraam vir ’n Europese bevolking wat ’n later goewerneur-generaal se ondersoek op ongeveer vierduisend koloniste en vyftienhonderd dienaars van die Kompanjie met hul gesinne sou tel. Kalender 1740 het dus graansekuriteit en mineraalhoop onder ’n gevestigde Swellengrebel-administrasie getoets sonder om nog die kaart van magistrature, preekstoele of hawens te herteken. [3]
Langa wes van die Kei en Pruvost se dood — 1740
Ver oos van die bewoonde distrikte, buite enige Kaapse magistratuur van 1740, het die Xhosa (Kosa)-stam al ’n geruime tyd lote oor die Kei gewerp. Die gelaatseun van Tshiwo is Tiso genoem. Hy is sonder nageslag oorlede, waarna Palo sy seun Langa aan die hoof van die klan geplaas het. Hierdie klein hoofman en sy mense het die Kei ’n ruk voor die jaar 1740 oorgesteek, en nooit teruggekeer nie. Hulle skyn ’n konflik met die Khoikhoi vermy te het, wat nog die groter deel van die land op die regteroewer van daardie rivier beset het, en selfs buiteposte so ver oos as die Tsomo gehad het. [3]
Daar was dus teen hierdie jaar ’n weswaartse beweging van Xhosa-klans wat die Kaap nog nie gepolisieer het nie. Gwali, Tshiwo se regterhandseun, het die Kei so vroeg as 1702 met die Tinde-klan oorgesteek en toevlug by ’n Khoikhoi-hoofman met die naam Hintsati naby die later terrein van Somerset-Oos geneem; die Imidange en Kosini het oorgesteek en wes van die rivier gebly. Langa se oorgang ’n ruk voor 1740 het nog ’n klein hoofman by daardie westelike verspreiding gevoeg. Die Kasteel se jaar van roes, die Visch, San-geskenke en Muller se silwer het nie ’n Xhosa-oorlog ingesluit nie. Dit het, as oostelike agtergrond, die feit ingesluit dat Langa se mense al wes van die Kei was en nie teruggegaan het nie. [3]
Nader aan die preekstoele het ’n vlugtelinghuishouding omstreeks hierdie jaar sy Kaapse rol gesluit. Anne Pruvost (ook Prévot, Provo, Provost), wat met Schalk Willem van der Merwe getrou het en op hul plaas Wittenberg by die Paarl gewoon het, is omstreeks 1740 oorlede. Hulle het ’n baie groot gesin nagelaat, waaruit ’n groot aantal van die van der Merwe-familie stam. Haar susters van dieselfde vlugtelinghuis het Elizabeth ingesluit, wat met Philippe des Pres van Kortrijk getrou het en by hom ’n groot gesin gehad het, en die vroeëre Anne-lyn wat in dieselfde vallei ingetrou het. Wittenberg by die Paarl het dus sy Pruvost-meesteres in dieselfde kalenderjaar verloor waarin roes en ’n rekord-koringoes, ’n Tafelbaai-wrak, ’n San-gesantskap en ’n silwerberig die Kasteel se joernaal gevul het. [8]
Kalender 1740 het dus ’n gevestigde Swellengrebel-regering in sy tweede jaar gehou, met Tulbagh as sekunde en Van den Henghel nog fiskaal; roes wat die graangewasse byna vernietig het, ’n broodplakkaat teen 11s. 1d. per muid, vrees vir hongersnood, en daarna die beste koringoes tot nog toe bekend, met 17 000 muid uitgevoer nadat die pakhuise gevul is; die wrak van die uitgaande Indiëvaarder Visch bo die kasteel in die nag van 5–6 Mei, haar siekes tussen dekke verdrink, die res—op een na—aan wal per tros; die September-besoek van Waterboer, Anthonie, Dragonder en Klein Jantje aan die Kasteel, goed behandel, beskenk en onthaal ná die 1739-vrede; Muller se November-silwerberig by Groot-Drakenstein naby Simonsberg, die goewerneur se inspeksie, en ’n burger-mynvereniging; die dood van keiser Karel VI op die 20ste van Oktober; Langa se klan al wes van die Kei; en Anne Pruvost se dood omstreeks hierdie jaar by Wittenberg. Die jaar het onder roes en ’n wrak oopgegaan en met vol pakhuise, ’n onthoude San-gesantskap, en ’n mineraalhoop in ’n wynvallei gesluit. [3] [8] [9]