Boer History1816 aan die Kaap die Goeie Hoop: die ophanging by Slagtersnek, die Eclipse, en Williams aan die Kat
Vonnisse — 22 Januarie 1816
Lord Charles Henry Somerset het die Kaap vanaf die 6de van April 1814 geregeer. Hy was ’n tory-luitenant-generaal, nie ’n man om as blote beskermheer te sit nie, en die oostelike opstand van 1815 was nog op sy tafel toe hierdie jaar oopgegaan het. Frederik Bezuidenhout is in Oktober by die Baviaansrivier geskiet; die bende het op 18 November by Slagtersnek gesweer; Jan Bezuidenhout is op die 29ste van November by die Winterberg dood. Die gevangenes — 39 — het in die Uitenhage-tronk gesit. Wat in Januarie op die spel was, was nie nog ’n landing in Tafelbaai nie, maar of ’n spesiale hof die leiers sou ophang, en of die goewerneur die tou sou laat staan. [3]
’n Spesiale kommissie van die hooggeregshof het sedert die 16de van Desember by Uitenhage gesit. Die regters was W. Hiddingh en P. Diemel; G. Beelaerts van Blokland was sekretaris, en landdros Jacob Glen Cuyler was aanklaer. Hulle het op die 14de van Desember aangekom onder ’n lasbrief van die 27ste van November om die gevangenes wat van die onlangse opstand aangekla is, te verhoor. Die gewone rondgang van F. R. Bressler en W. D. Jennings was op die plek toe die meeste van die Slagtersnek-mense gevat is, en het ’n voorlopige ondersoek begin, en is toe na George aangestuur sodat die openbare diens nie moes wag nie. Die gedrag van 47 persone is nodig geag om te ondersoek. Sommige het op bevel van die veldkornet aangesluit en weggebreek sodra hulle gesien het wat die opstand was; ander is deur bedrog en dwang ingetrek. Dié is uit die tronk gelaat, maar verbied om Uitenhage te verlaat totdat die hele ondersoek klaar was. [3] [4]
Stephanus Botma — die skrywer wie se talent vir skryf hom in 1800 na die ophangplek in Kaapstad geneem het met ’n papier met die woord Forger daarop — het tydens die verhore uit die tronk ontsnap en na die oorkant van die Vis gevlug. ’n Patrollie van Van Aardt was gou op sy spoor en het hom weer gevat. Die gevangenes het die feite erken; die getuienis onder eed was sluitend. Die spesiale kommissie het byna 6 weke gesit. Op die 22ste van Januarie is vonnis gelewer. Die twee regters wat die vonnisse oor hierdie Hollanders uitgespreek het, was self Hollanders, en die hele prosedure het Romeins-Hollandse reg gevolg — die reg van die kolonie. Dit het saakgemaak omdat die tou, as dit staan, nie die werk van ’n Engelse krygshof sou wees nie, maar ’n Kaapse vonnis wat na ’n Engelse goewerneur vir sy fiat opgestuur is. [3] [4]
Almal behalwe Martha Faber, weduwee van Jan Bezuidenhout, moes na die plek op Van Aardt se plaas geneem word waar Willem Krugel die eed in die naam van die manne onder sy bevel afgelê het, en daar moes Hendrik Prinsloo, Cornelis Faber, Stephanus Botma, Abraham Botma, Theunis de Klerk, en Willem Krugel die dood deur ophanging ondergaan. Die oorblywende 32 moes, ná hulle die teregstelling aanskou het, strawwe ondergaan wat van lewenslange verbanning tot gevangenisstraf van een maand of ’n boete van 50 riksdaalders gewissel het. Frans Marais, eers ’n soldaat van die Bataafse Republiek, moes tydens die teregstelling van die ander met ’n tou om die nek aan die galg vasgemaak word, en daarna lewenslank uit die kolonie verban word. Die lyke van die eerste vyf moes onder die galg begrawe word; Krugel se lyk, as die vonnis staan, mag in ’n kis geplaas en deur sy vriende weggeneem word. 8, onder wie P. R. Erasmus, wat by die Winterberg goeie diens gelewer het, is vrygespreek. Die ophangplek was nie Kaapstad nie: dit was die eedgrond self, sodat die rif waar die bende gesweer het, ook die rif sou wees waar die wet antwoord. [3] [4] [7]
Die vonnisse het die letter van die wet gevolg; maar daar is algemeen veronderstel dat die goewerneur sy mag van versagting sou gebruik om die dood te voorkom, omdat geen van die gevangenes werklik bloed vergiet het nie. Verbanning sou ewe doeltreffend as waarskuwing gewees het, en dit het vir die meeste mense gelyk of iets verskuldig was aan die burgers wat die regering gehelp het, en wat daarna geskrik het by die gedagte dat hulle hul verdwaalde landgenote tot die dood help agtervolg het. Van dié wat tot die dood gevonnis is, het Krugel se saak besonder hard gelyk. Hy is in sy posisie ingelok, en daar was oorvloedige getuienis dat sy dade uit gebrek aan besluitvaardigheid en middele om ontwerpende manne te weerstaan, voortgekom het. Sodra die vonnis gevel is, het Cuyler aan die goewerneur geskryf en voorspraak gedoen: uit sy vroeëre kennis van hierdie man, wat die slawende pligte van die onlangse Xhosa-kommando getrou nagekom het, en wat vroeër een van Cuyler se mense was, was sy karakter dié van ’n goeie en saggeaarde man, maar van daardie maklike geaardheid wat te maklik beïnvloed word. Toe die vonnisse van die Hollandse regters voor die Engelse goewerneur vir sy fiat gekom het, is hulle in baie gevalle versag. Krugel se dood is eers tot lewenslange deportasie versag, daarna tot ’n verbod om in George, Uitenhage of Graaff-Reinet te woon. Die verbanning van Adriaan Engelbrecht en Andries Meyer en die gevangenisstrawwe van N. B. Prinsloo, David Malan, en P. W. Prinsloo op Robbeneiland is tot dieselfde verbod verander. 16 moes die teregstelling aanskou, hoewel nie op ’n onterende wyse ten toon gestel word nie, en daarna van alle verdere straf onthef word. Die goewerneur se fiat het op die ander vyf bly staan. Wat van daardie fiat afgehang het, was die verskil tussen ’n waarskuwing en vyf grafte aan die Vis. [3] [4] [7]
Van Aardt se plaas — 9 Maart 1816
Die datum vir die teregstelling — Saterdag die 9de van Maart — het nader gekom. Daar was tot nog toe geen versagting van die vyf doodvonnisse nie. Groot getalle koloniste het nog gehoop dat die owerhede ’n uitstel sou toestaan. Daardie hoop is verdryf toe die goewerneur se fiat openbaar gemaak is. Op die plek in die oop, golwende land waar Jan Bezuidenhout Krugel en ander gedwing het om die eed af te lê, is ’n galg opgerig. Op daardie plek het Saterdagoggend ’n groot skare mense bymekaargekom. 300 soldate het daar gestaan; Cuyler in bevel; Andries Stockenstrom, landdros van Graaff-Reinet, die offisiere van Van Aardt, en al die veldkornette en inwoners van die aangrensende dele wat beveel is om teenwoordig te wees. Die beul, wat in George gewoon het, het die dodelike werktuie van sy amp saamgebring. Hulle moes ontoereikend vir die huidige doel gewees het. Die ophanging is op die eedgrond gestel sodat die rif die eed in die openbaar sou beantwoord, met die oostelike landdroste wat toekyk en ’n linie soldate om die skare te hou. [3] [4] [7]
Die eerwaarde Herold van George het hulle in hul laaste oomblikke bygestaan. Nadat hy by die teregstellingplek vir hulle gebid het, het hulle gevra om saam met hul voormalige metgeselle en vriende ’n psalm te sing; toe verlof gegee is, was hul stemme helder en ferm, en die sang besonder indrukwekkend. Hierna het Stephanus Botma — wie se voorouer van dieselfde naam die eerste burger in Suid-Afrika was — dié teenwoordig toegespreek, en hulle aangeraai om versigtig in hul gedrag te wees en waarskuwing uit sy lot te neem. Na uiterlike voorkoms was hulle almal volkome berus om te sterf. Hendrik Prinsloo, Cornelis Faber, Stephanus Botma, Abraham Botma, en Theunis de Klerk het vorentoe gegaan. Om die skavot het hul vriende en familie gestaan; in ’n aparte klein kring, die 32 wat gevonnis is om toe te kyk; aan die galgpaal vasgemaak met ’n tou om die keel, Frans Marais. Die goewerneur het geweier om daardie deel van Marais se vonnis te versag, en dit is uitgevoer. [3] [4] [7]
Toe die val val, het vier van die toue gebreek — ondanks ’n voorsorg om die tou te verdubbel — en die veroordeeldes het ongedeerd van die grond opgestaan. Al vier het opgestaan; een het probeer om die plek te verlaat en na die plek te storm waar die kollege van landdros en heemrade was; al vier het gepraat. Die groot skare wat rondgestaan het, het dit as ’n ingryping van God beskou en ’n kreet om genade aangehef. Sommige van die toeskouers het na Cuyler gehardloop en om begenadiging gevra, in die waan dat dit in sy mag was om dit toe te staan. Hy was magteloos om dit toe te staan. Hy kon nie die ontstelde gelaat van die inwoners beskryf wat gevonnis is om die teregstelling aan te skou nie. Die beul het tou vir slegs een saamgebring. Cuyler is in die verleentheid gebring om koord te kry, maar niks was te koop nie; hy was verplig om van die regeringstoor te gebruik, wat hoewel dit gesond gelyk het, verrot geblyk het. 300 soldate het die skavot bewaak en verwarring voorkom totdat alles verby was. Die skavot is weer opgesit, en die vyf is gehang. Die gevangenes het een en almal volkome berus in hul lot gesterf. Wat van die gebreekte toue afgehang het, was nie ’n uitstel nie: Cuyler het geen mag gehad om ’n fiat wat al gepubliseer is, te stuit nie, en die wet is op dieselfde grond voor dieselfde skare uitgevoer. [3] [4] [7]
Vriende en familie het om die lyke gevra, sodat hulle eerbare en Christelike begrafnis kon hê. Die vonnis was dat die lyke by die skavot moes hang en daarna by die teregstellingplek begrawe word. Dit is gedoen. Die plek waar die skavot gestaan het, was deel van die plaas van ’n ou man met die naam Van Aardt. Ná die teregstelling het hy Cuyler gevra om die galg van die grond te laat verwyder; Cuyler het geweier. Vroeg die volgende oggend het Van Aardt se seuns voortgegaan om die skavot af te kap en weg te neem. Toe hulle in die grys dagbreek van daardie Maartoggend by die graf kom, het hulle ’n hand en arm uit die grond sien steek, na die hemel opgelig. Dit was die hand van Theunis de Klerk. Slegs ’n baie dun laag los grond is gebruik om hierdie arm te bedek; toe die lykstyfheid intree, het die spiere verstyf en saamgetrek. [4] [7]
Die oorblywende gevangenes is tot genade toegelaat. 7 van hulle — Willem Krugel, Adriaan Engelbrecht, Andries Meyer, Nicholas Prinsloo seun van Marthinus, David Malan, Pieter Prinsloo seun van Nicholas, en Martha Faber — is lewenslank uit die distrikte Graaff-Reinet, Uitenhage, en George verban. 5 — Andries van Dyk, Christoffel en Abraham Botha, Pieter Delport, en Theunis Mulder — het die keuse van 4 maande of 200 riksdaalders gehad. 1 — Hendrik Liebenberg — het die keuse van 2 maande of 100 riksdaalders gehad. 4 — Adriaan en Leendert Labuschagne, Barend de Lange, en Gerrit Bezuidenhout — het die keuse van 1 maand of 50 riksdaalders gehad. 16 — Andries, Hendrik, en Jacobus Klopper, Hendrik en Cornelis van der Nest, Philip en Jan Botha, Willem Prinsloo seun van Nicholas, Jan Prinsloo seun van Marthinus, Joachim en Nicholas Prinsloo neefs van Marthinus, Jan Bronkhorst, Thomas Dreyer, Pieter Erasmus, Adriaan Nel, en Frans van Dyk — is vrygelaat sonder ander straf as om die teregstelling van dié wat gehang is, aan te skou. Omtrent 3 maande daarna het dié wat in die vroeër stadiums na die woude en berge ontsnap het, onder wie die onwillige medepligtiges Zacharias Prinsloo en Volkert Delport, uit hul skuilplek gekom en oorgegee. Hulle is na Kaapstad vir verhoor gestuur en ná ’n kort ondersoek begenadig. Dié wat van verdere straf vrygestel is buiten dat hulle die oostelike distrikte moes verlaat, het na die noordelike dele van die destydse distrik Tulbagh getrek, na die strook genaamd die Gouph onder die Nuweveldberge, waar hulle gou deur baie van hul familie en ou metgeselle aangesluit is. [3] [4]
Ou Marthinus Prinsloo, wat 16 jaar vroeër ’n leidende deel in die nasionale beweging geneem het, het nog geleef. Alhoewel sy seuns, neefs, en kleinseuns in die onrus bedrywig was, was hy nie daarin betrokke nie. Desnieteenstaande het die goewerneur beveel dat die huur van sy plaas Naude’s River, aangrensend aan die Somerset-landgoed by die Boschberg, gekanselleer moes word, en dat hy na óf Swellendam óf Tulbagh moes trek. Hy is 3000 riksdaalders vir die geboue betaal, en omdat die plaas goed van water voorsien was, is dit by die grond onder dr. Mackrill se sorg gevoeg. Daar is eers besluit om daar ’n militêre pos te stig; sommige geboue is opgerig en ’n kompanie van die 83ste is ’n tyd lank genoem. Geen onreg, in die regering se rekeningkunde, is hom aangedoen nie: die opstal is gewaardeer en die geld is betaal. Wat die kansellasie gedoen het, was om ’n Prinsloo-naam van die Boschberg af te haal en die water in die goewerneur se plaas in te vou. [3] [4]
Die Eclipse en die slaweregister — April 1816
In 1815 is ’n pospakketdiens tussen Engeland en die Kaap ingestel. Vinnigseilende vaartuie is deur die imperiale regering gebruik om maandeliks die Teems te verlaat, en pos, passasiers, en ligte vrag na die Kaapkolonie, Mauritius, en Indië te voer. Die posseël op briewe is vasgestel op 3 sjielings en 6 pennies vir elke kwart ons, en op koerante op 3 pennies ’n ons. Mense is nie verhinder om briewe deur die poskantoor van Engeland na die Kaap per ander vervoer te stuur nie, hoewel die koste slegs 1 sjieling en 2 pennies was, en van die Kaap na Engeland slegs 8 pennies die kwart ons. Die hoër tariewe van die gereelde diens moes vir reëlmaat en spoed betaal word. Die eerste pospakket wat van Londen geseil het, was die Eclipse, kaptein Burford, wat op die 20ste van Desember die Teems afgesak het, en ná aandoeninge by Madeira en Rio de Janeiro op die 13de van April in Tafelbaai aangekom het — 114 dae. Haar reis was nie bemoedigend vir dié wat vinnige verkeer tussen Engeland en Suid-Afrika verwag het nie. Wat dit wel gedoen het, was om ’n maandelikse lyn op die boeke te sit waar nuus uit Europa, sedert die verversingstasie, gekom het soos die vlote gekom het. [3]
Die papier-riksdaalder, wat van 1806 tot 1810 gemiddeld 3 sjielings en 6 pennies werd was, en van 1811 tot 1815 2 sjielings en 6 pennies, het in die jare wat nou oopgegaan het op omtrent 1 sjieling en 10 pennies gestaan. Offisiere wie se salarisse in sterling in Engeland vasgestel is — die goewerneur 10000 pond, die koloniale sekretaris 3500, en die res van daardie kort lys — is teen die wisselkoers betaal en het die val nie gevoel nie. Elke ander staatsamptenaar is in riksdaalders betaal en het dieselfde getal ontvang of die wisselkoers hoog of laag was. Vrede in Europa ná die Napoleontiese oorloë het die kolonie se boeke nie verlig nie: die oorlogsvraag het weggeval, en die papier wat ingevoerde goedere moes koop, het minder gekoop. Die sinkende noot het saakgemaak op die oostelike grens, wie se geld byna geheel papier was, omdat ’n boete van 50 riksdaalders en ’n salaris in riksdaalders nie meer dieselfde silwer was as in 1806 nie. [4]
Op die 26ste van April het ’n proklamasie ’n volledige stelsel van registrasie van alle slawe afgedwing. Elke eienaar was verplig om noukeurige inligting te gee oor name, geslagte, ouderdomme, beroepe, geboortes en sterftes, en alle besonderhede oor verkope, oordragte, en erflatings. Niemand tensy só geregistreer kon as slaaf beskou word nie, en enige versuim om te voldoen is as vrylating beskou. ’n Registrasiekantoor, met ’n beampte genaamd die Beskermer van Slawe, is in elke distrik oopgemaak, met ’n hoofkantoor in Kaapstad. Die doel was dat dit onmoontlik moes wees vir die getal om anders as deur geboortes te vermeerder, vir dié wat vrygelaat is om weer tot slawerny gebring te word, of vir prysnegers om in ’n staat van slawerny te verval, en dat daar geen twyfel moes wees wie slawe was en wie nie. In hierdie jaar is 35 slawe in die kolonie vrygelaat. Vrylating was lank al aan die Kaap bekend: sommige eienaars het uit goedhartigheid bevry; in baie ander gevalle is slawe toegelaat om deur ywer en goeie gedrag eiendom op te gaar en dan hul vryheid te koop. Dit was nie altyd ’n guns nie, want soms was dit gerieflik om van ’n ou slaaf ontslae te raak wat nie meer nuttig was nie; vandaar regulasies wat die meester verplig het om te waarborg dat ’n slaaf by vrylating nie behoeftig of ’n las vir die publiek sou word nie. Wat 1816 op die boeke gesit het, was nie afskaffing nie maar ’n register: ’n naam, ’n geslag, ’n ouderdom, en ’n distrikskantoor wat kon sê of ’n persoon eiendom was of nie. [4]
In Kaapstad en ander dorpe het ’n vereniging fondse onder die koloniste sowel as in Europa ingesamel, en met daardie fondse die vryheid van jong meisies gekoop. Die stadige werking van sulke metodes het nie dié in Engeland tevrede gestel wat jaar ná jaar verdere maatreëls voorberei het nie. Die register van die 26ste van April en die 35 vrylatings van die jaar was Kaapse werk, geplaas terwyl die Eclipse se sakke nog op die steiger uitgepak is. [4] [7]
Williams aan die Kat — Junie 1816
In Junie is ’n sendingstasie aan die Katrivier gestig, omtrent 2 myl bo die latere dorp Fort Beaufort en omtrent 15 myl van waar Gaika destyds gewoon het, deur ’n geselskap mense van Bethelsdorp. Die eerwaarde Read het, ná hy verskeie hoofmanne besoek het, die terrein gekies, wat toe beset is deur ’n evangelis met die naam Joseph Williams, met sy vrou en kind, Jan Tshatshu, seun van die Amantinde-kaptein, met sy vrou, en 6 Khoikhoi-gesinne. Williams was ’n ongeletterde, maar welmenende en ywerige man. Op die 11de van Junie het grensbevele hom gemagtig om met die kolonie deur die offisier in bevel by Van Aardt se pos te verkeer en passe aan Xhosa te gee wat na die kolonie vir proviand of ander wettige doeleindes moes gaan. Die stasie het in Xhosa-land gestaan, nie in die kolonie nie; sy mense sou van Gaika se beskerming moes lewe en van wat die passe van Van Aardt sou dra. Dit het saakgemaak omdat ’n sendeling aan die Kat ook ’n pos oorkant die Vis was, in die land van die hoofman wat die regering as sy gespreksgenoot behandel het. [3] [4]
By die terugkeer van Read se ekspedisie na die kolonie het twee van die Khoikhoi inligting aan majoor Fraser gegee oor sake wat Read se waarneming blykbaar heeltemal ontgaan het. Hulle het verklaar dat hulle by die krale van Gaika, Kassa, Kratta, Foonah, Habana, Nqeno, en Makana baie gesteelde beeste en perde gesien het. By Kratta se plek het hulle twee gewere gesien wat van twee soldate geneem is wat kort tevore by De Bruin se Drif deur Xhosa vermoor is. By dieselfde plek het hulle ’n twis aanskou tussen David Stuurman en Antonie, een van Kratta se kopmanne. Hulle het Stuurman aan Antonie hoor sê: as ek Stockenstrom vermoor het soos jy gedoen het, en sy knope gedra het soos jy doen — met verwysing na die knope op Antonie se karos — sou ek so ’n groot man soos jy wees en dit in my mag hê om stilte of andersins te beveel soos jy. Daar was min wonder dat hulle so ’n groothandel in koloniale beeste en perde gesien het. Die roofopgawes vir die laaste kwartaal van 1815 het gewys dat 676 beeste en 54 perde weggedryf is en een boer gedood is; teen die einde van die eerste kwartaal van 1816 is nog meer beeste, tot die getal van 278, gesteel. [4]
Omtrent hierdie tyd was daar ook onmiskenbare tekens dat Xhosa, baie versigtig, weer op die Zuurveld probeer indring het. Baie krale is naby die oewers van die Vis aan hulle eie kant gevorm. Van daar het hulle die rivier oorgesteek, en gehelp deur die digte, verwarde bos, byna ondeurdringbaar vir enigiemand behalwe hulself, het hulle uitgespring en vee gegryp soos geleentheid hom voorgedoen het. Een party het so ver wes as die Boesmansrivier gekom en 91 beeste gevat; hulle is dadelik deur ’n patrollie gevolg, toe 83 herower is en twee van die diewe geskiet is. Hierdie pogings het weer algemeen geraak oor die hele lengte van die grens. Gaika se hoofvertolker, ’n man met die naam Nootka (of Nooka), het dikwels Grahamstad en ander militêre poste op sake van Gaika besoek, miskien met ’n paar beeste of perde wat Gaika van die diewe gekry en teruggestuur het as getuienis van sy goeie trou. Daar is egter opgemerk dat ná hierdie besoeke beeste en perde baie gou van die plekke wat hy besoek of deurgegaan het, verdwyn het. Die vermoede het ontstaan dat Nootka se, en miskien ook Gaika se, hoofdoel by hierdie togte waarneming was. Van hierdie jaar af, hoewel daar nominaal vrede was, was kommandos dikwels in die veld om gesteelde vee te herower. Die hele Zuurveld was nou byna geheel onbewoon deur blanke koloniste, wie se vee in hierdie streek nie veilig was nie. [4] [7]
In hierdie jaar was Makana, seun van Balala, so magtig dat die sendelinge van die Londense genootskap ’n tyd lank getwyfel het of dit nie voordeliger sou wees om met hom te onderhandel as met die hoofmanne van die groot huis nie. Hy is nie tot hoë rang gebore nie. Sy moeder is as ’n wyse vrou gehou, bekend met geheimsinnige gebruike van plante; haar seun het haar vermoë geërf, en by die kennis van sy landgenote ’n goeie deel gevoeg wat hy van blankes verkry het, veral van dr. Vanderkemp, van wie een toespraak oor die opstanding van die dode, by Bethelsdorp gehoor, ’n lewenslange indruk gelaat het. Hy het aangekondig dat hy in gemeenskap met die geesteswêreld was. Voor sy tyd is die lyke van gewone mense nie deur die Xhosa begrawe nie; dié wat sterwend gesien is, is gewoonlik na die rand van ’n bos of ’n eensaam kloof weggeneem. Makana het opdrag gegee dat die dode in die grond begrawe moes word, en aangekondig dat die ontevredenheid van die geesteswêreld oor dié wat nie gehoorsaam nie, sou kom. Sy aanhangers het dit nagekom; hul voorbeeld is deur ander gevolg. Om bygelowige redes wou baie persone nie sy naam uitspreek nie, en onder sulke persone is hy Nxele genoem, die linkshandige; in verkeer met koloniste het hulle die Hollandse ekwivalent Linksch gebruik, wat Engelse amptenare op die grens tot Lynx verdraai het, en onder hierdie naam is hy in die koloniale rekords bekend. Williams se stasie aan die Kat het dus oopgegaan in ’n jaar toe ’n profeet tussen die hoofmanne en die geesteswêreld gestaan het, en toe gesteelde vee by die krale ewe sigbaar was as die 6 Khoikhoi-gesinne aan die rivier. [3]
Grahamstad en Uitenhage — 1816
Die openbare verkoping van erwe aan albei kante van Grahamstad se hoofstraat — nou Hoogstraat — is op die 8ste van Mei 1815 gehou. Die hoofvoorwaarde was dat ’n goeie huis op die regte lyn vir die straat binne 18 maande gebou moes word: nie minder as 30 voet lank, 13 voet diep, en 8 voet hoog, mure van klip, baksteen, of modder, by versuim verbeur die koper alle reg. Die pryse wat behaal is, was ver bo dié wat eers bedoel is. Erf 10, Carel Giese, 80 riksdaalders; 20, Pieter Retief, 195; 21, E. Enslin, 181; 22, luitenant Ledingham, 195; 23, luitenant-kolonel Prentice, 300; 24, majoor Fraser, 170; 26, vaandrig van der Riet, 120; 27, Prentice weer, 100; 28, Gert Brockhuisen, 95; 29, Fred. Mocke, 61; 31, Piet Retief, 50. Die titelaktes hiervoor is op die 7de van Junie van hierdie jaar uitgereik. Die nommers van die erwe was dié wat nog op die munisipale plan gebruik word: aan die regterkant van Hoogstraat, kykende na die Drostdypoort, en beginnende by die katedraalkant, onewe nommers van 15 tot 33; aan die linkerkant, ewe nommers van 14 tot 32. Die paar klein huise wat ter voldoening aan die voorwaardes opgerig is, het ’n skyn van ’n straat gegee. Die aktes het saakgemaak omdat die 18 maande vanaf die Mei-verkoping in hierdie kalender geloop het, en ’n erf sonder ’n huis op die lyn verbeur was. [4]
Alle vordering met die openbare geboue het heeltemal opgehou. Buchenroder het ook die kontrak vir die openbare geboue in Uitenhage verkry en al sy tyd en aandag daaraan bestee. Grahamstad is dus verwaarloos. In April het majoor Fraser gerapporteer dat die tronk en die boodskapper se huis nog nie verder as die buitemure was nie. Die militêre hutte van Junie 1812, opgesit met die oog op slegs ’n jaar se besetting, het in 1815 nog gestaan en in gebruik gewees, maar so vervalle geraak dat hulle buite herstel was. Daar is besluit om die kamp te verskuif en meer permanente kwartiere omtrent 1.5 myl van die ou een op te rig; op daardie plek is stewige baksteen-en-mortelbarakke gebou, later bekend as Fort England-barakke. Die meent van Grahamstad is op 2000 morgen vasgestel. Wat hierdie jaar by Grahamstad gehad het, was onvoltooide mure, ’n straat van klein huise, en ’n nuwe kamp ’n myl en ’n half verder. [4]
Die dorp Uitenhage was gelukkiger. Die tronk, die gebou wat die eerste noodsaaklikheid in hierdie oostelike dorpe skyn te gewees het, is in Oktober 1812 voltooi. Tenders vir die openbare kantore — die hofsaal en huise vir die sekretaris en boodskappers — is terselfdertyd as dié vir Grahamstad gevra. Buchenroder se aanbod is aanvaar: die hofsaal 8000 riksdaalders, die sekretaris se huis 6000, die boodskapper se huis 5000, ’n totaal van 21000 — omtrent 1570 pond. Hierdie som was deel van 500000 riksdaalders wat die Britse regering vir die oprigting van openbare geboue dwarsoor die kolonie toegeken het, en is deur die Lombardbank uitgereik. Om die geld vir betaling van die rente op die deel aan Uitenhage toegewys in te samel, is ’n belasting van 1 sjieling per muid op die sout uit die natuurlike soutpan naby Bethelsdorp geplaas, en ook 1 riksdaalder op elke wawrag hout wat in die distrik gekap is. Buchenroder, miskien weens die groter som op die spel, het al die kragte van homself en van die paar beskikbare werksmense aan die Uitenhage-geboue bestee, en hulle bevredigend in die vasgestelde tyd voltooi, naamlik teen Oktober van hierdie jaar. [4]
’n Gebied van 3000 morgen, in die vorm van ’n vierkant gemeet en die openbare geboue insluitend, moes as die meent van Uitenhage beskou word. Niks daarvan, behalwe klein boupersele naby die drostdy, moes aan individue wat daarvoor aansoek doen, toegestaan word nie. Daar is gehoop om daardeur meer plekke te stig en die inwoners tot werklike bewerking binne ’n redelike kring om die drostdy aan te spoor. Aan die buiterand van die meent moes grondtoekennings op so verminderde skaal as moontlik gemaak word. Cradock, by die vasstelling van hierdie hoeveelhede, het gesê dat die omvang van hierdie meente te groot mag lyk, maar dit was werklik nodig vir die onderhoud van die osse en allerlei ander vee wat by hierdie plekke tot samekoms gebring mag word; sonder sulke geriewe, en as die grond van die hand gesit word, sou al die gewenste verkeer en toeloop verydel word. Die inwoners van Uitenhage het lank die gebrek aan ’n kerk en inwonende predikant gevoel. Hulle het vrywillig 4000 riksdaalders ingeteken en ’n gebou opgerig wat as tydelike kerk moes dien totdat die regering iets meer toereikends kon voorsien; hierdie gebou het as kerk en ook as skoolkamer gefunksioneer. So het die jaar wat vyf manne by Van Aardt gehang het, ook titelaktes in Grahamstad-hande op die 7de van Junie gesit en Uitenhage se kantore in Oktober voltooi — een dorp met ’n straat van klein huise en onvoltooide mure, die ander met ’n hofsaal betaal uit sout en hout. [4]
Somerset-plaas — 1816
By die Boschberg het die inrigting wat die vorige jaar gestig en die Somerset-plaas genoem is, die tabakproef laat vaar. Mackrill se aandag is geheel aan die voorsiening van proviand vir die troepe op die grens bestee. Al die voorrade wat nodig was, kon nie, of liewer is nie, op die plaas self geproduseer nie; daarom is tot aankoop by die boere in albei distrikte oorgegaan. Hierdie aankope is só gedoen dat die plaas ’n wins daaruit kon maak. Die regeringsplaas het inderdaad ’n tussenganger geword tussen die produsent, die boer, en die verbruiker, die militêre. Dit het baie gou aansienlike ontevredenheid onder die boere geskep, wat, omdat hulle geen rede gesien het waarom hulle nie soos vantevore die troepe direk teen die beter pryse kon voorsien nie, geweier het om aan die plaas te verkoop. Gevolglik is op die 3de van Oktober aangekondig dat die regering die voorsiening van die troepe in die grensdistrikte van sy eie plaas oorgeneem het, sover sy middele sou toelaat, en verklaar dat Sy Eksellensie vasbeslote was om die strengste strawwe toe te pas op enige persoon wat sou durf om hindernisse in die pad van die regeringsagent by die verskaffing van die voorrade te lê, of wat nie bereid gevind sou word om die doeltreffendste hulp tot ’n maatreël van só ’n belang vir die troepe en die kolonie te verleen nie. Die bevel het saakgemaak omdat ’n plaas onder die goewerneur se naam nou nie net ’n kommissariaatdepot was nie, maar ’n gedwonge koper, en ’n boer wat nie daaraan sou verkoop nie, die strengste strawwe in die gesig gestaar het. [3] [4]
Mackrill het nie lank geneem om te ontdek dat die grootskepe van sy visioene hoegenaamd nie waarskynlik sou verwesenlik word nie, en verder dat hy self minder bekwaam was om die goewerneur se oogmerke tot ’n suksesvolle einde te voer as ’n man van meer gewone vermoë en redelike aspirasies. Hy was geheel onbekwaam om die heterogene versameling mense wat sy werksgemeenskap gevorm het, te bestuur of enige persoonlike invloed daaroor uit te oefen. Tweedrag, wat tot openlike muitery gelei het, het gou ontstaan en gedreig om die onderneming byna by sy geboorte dood te maak. Die smid, ’n ontevrede en woelige kerel, was die leidende gees. Hy het baie gou ontevrede geraak, geweier om te werk, en die dokter openlik getart. Die bakker, wat met die smid saamgevoel het en homself ook sleg behandel geglo het, het geweier om te bak. Broodtekort het op die Khoikhoi-soldate teruggewerk. Hul sersant, waarskynlik redeneerend dat geen brood geen werk beteken nie, het sy manne gesê om geen bevele van Mackrill te neem en geen werk te doen nie. Die dokter het hierdie manne by kaptein Andrews by Van Aardt se pos aangegee, maar die antwoord ontvang dat Andrews manne nie vir wangedrag in ’n burgerlike hoedanigheid kon straf nie, en dat die manne na Somerset afgesonder is nie om as plaasarbeiders gebruik te word nie, maar vir die beskerming daarvan. [4]
Hierdie muitende gedrag het geleidelik tot almal uitgebrei, totdat, soos Mackrill in sy verslag aan die regering gesê het: al die invloed wat ek vroeër oor die soldate gehad het, is geheel verdwyn en elke man doen soos hy wil, wel wetende dat hulle geen straf hoef te vrees nie. Teen April het die opeenhoping van moeilikhede hom byna oorweldig. In daardie maand het hy aan lord Charles Somerset geskryf: ek word, my lord, baie vinnig oud en besit nie daardie bedrywigheid wat so onontbeerlik is vir die bevordering van U Eksellensie se oogmerke nie. Hy het gevra om van sy las onthef te word en Robert Hart as ’n geskikte en behoorlike persoon om hom op te volg, aanbeveel. Die versoek is aangeteken; die plaas het Mackrill s’n gebly deur die res van hierdie kalender, met Naude’s River se water nou by die grond onder sy sorg gevoeg, en met die Oktober-proklamasie wat oor enige boer gehang het wat nie aan die tussenganger sou verkoop nie. Wat van die muitery afgehang het, was die kommissariaat van die Visposte: ’n regeringsplaas wat nie sy eie brood kon bak nie, het nog die reg geëis om, tot sy eie wins, te koop wat die naburige boere produseer. [4]
Tristan da Cunha en Griekwastad — 1816
Op die 19de van Januarie, drie dae voor die vonnisse by Uitenhage, is die twee seuns van Pieter Brits, ’n boer wat naby die Baviaansrivier gewoon het, deur Xhosa vermoor, en kort daarna is ’n Khoikhoi-vrou met haar baba op die rug moedswillig doodgesteek. Die toenemende getal van hierdie gruweldade, en die algemene onrus so gebruiklik in die distrikte Uitenhage en Graaff-Reinet, tesame met ’n begeerte om die oorsake sowel as die redes van die voorafgaande mislukkings om orde te handhaaf, te ondersoek, het die goewerneur besluit om die Ooste te besoek — ’n reis wat tot die volgende kalender behoort. Ander dele van die grens het nie veel meer sekuriteit vir vee gebied nie. Groot getalle plase was óf onbewoon óf in besit van Xhosa-indringers. Wat hierdie jaar aan die Vis gehad het, buiten die ophanging en die Kat-stasie, was ’n linie poste wat nog nie ’n vrou en ’n kind op die Baviaans lewend kon hou nie. [4] [7]
Noord van die Oranje het Griekwastad as ’n openbare gevaar in die oë van die koloniale regering gestaan. Die vryheid van die plek van alle regeringsbeheer, en die lewe so aangenaam vir Khoikhoi en slawe, het dit ’n trekpleister gemaak, sodat deserties uit diens in alle dele van die kolonie algemeen was en só sy bevolking vermeerder het. Die onwettige handel in gewere en ammunisie het toegeneem terwyl die vooruitsigte om as sendingstasie iets goeds te doen, verminder het. Anderson, wat in Januarie aan Stockenstrom geskryf het, het gerapporteer dat baie van sy mense hul van die stasie afwesig hou, die grens besoek en met gewere terugkeer, en hy het gevrees dat hul voornemens sleg was. Klagtes van die boere oor die verlies van hul dienaars is voor Stockenstrom gebring, en deur hom tot die regering. In antwoord het Anderson erken dat hy elke skaduwee van gesag oor die mense verloor het, en sy onrus oor hul ordelose gedrag uitgespreek. Hy het gesê daar was 1500 manne in staat om wapens te dra, van wie 300 gewere besit het. Aangehits deur Coenraad Buys, het hulle aanvalle op verre stamme gemaak en met groot troppe beeste teruggekeer. Die plek, soos dit gestel is, het direk in die oog van elke sleggesinde persoon geval as ’n geskikte instrument om in ’n bose ontwerp gebruik te word. Dit het saakgemaak omdat ’n stasie oorkant die Oranje, vry van Kaapse beheer, dienaars en gewere uit die kolonie getrek het terwyl die Vis nog gesteelde vee by die honderd getel het. [4]
Ver van die Vis het die sekretaris van staat in September 1815 Somerset beveel om ’n garnisoen op die hoofeiland van Tristan da Cunha te plaas, wat hy verklaar het nog altyd as ’n afhanklikheid van die Kaapse regering beskou is. Daardie veronderstelling was onjuis. In 1696 is ’n klein vaartuig met die naam die Geelvink uit Holland gestuur om die eilande te ondersoek; sy het na die Kaap ’n verslag gebring dat hulle drie in getal was, moeilik om te bereik en kaal van voorkoms, hoewel gras, bome, en groot getalle seevoëls so tam dat hulle met die hand gevang kon word, daarop gevind is. Hulle was buite die handelsroete, en daarom nie deur die Hollanders beset nie. Gedurende die oorlog van 1812–1814 tussen Groot-Brittanje en die Verenigde State het kaperbote wat teen Britse handel by die Kaap gekruis het, by Tristan herstel, hoewel dit eers by die sluiting van vrede vermoed is. In Desember 1810 het ’n Amerikaner met die naam Lambert met twee metgeselle op die hoofeiland gaan woon; in Mei 1812 is Lambert en een metgesel verdrink, en Thomas Currie is agtergelaat. Voordat die opdragte Somerset bereik het, het die owerhede by Sint Helena ’n geselskap matrose gestuur om die Britse vlag te hys en die eiland te beset. Hierdie geselskap het niemand daar gevind nie behalwe Currie. In Oktober van hierdie jaar het kaptein Josias Cloete, vroeër van die 21ste ligte dragonders, met ’n kompanie infanterie die Kaap vir Tristan da Cunha verlaat. Hy het sulke artikels saamgeneem as wat nodig sou wees om ’n inrigting te vorm, en ’n voorraad perde, horingsvee, en skape, vir teeldoeleindes bedoel. Ná ’n baie stormagtige reis, waartydens hy al sy lewendige hawe verloor het, het hy op die 28ste van November sy bestemming bereik. Wat 1816 geplaas het, was ’n Kaapse kompanie op Tristan, gestuur sodat die eilande nie as basis vir die redding van Napoleon van Sint Helena gebruik sou word nie. Wat die imperiale regering later oor die eilande sou besluit, is ’n ander jaar se werk. [3]
Op die 16de van Desember is die dubbele amp waardeur die sekretaris van ’n drostdy as die enigste notaris publiek en as vendumeester opgetree het — verantwoordelik teenoor die regering vir die vendubelasting, met aftrekking vir homself van 2 persent op onroerende en ’n half persent op roerende eiendom — afgeskaf. Die oostelike distrikte, wie se geld byna geheel papier was, het sowel die sinkende noot as die verandering in hoe ’n verkoping geplaas is, gevoel. Die afskaffing het saakgemaak omdat ’n drostdysekretaris die man was wat sowel die akte geskryf as die regering se sny op die veiling geneem het; vanaf hierdie Desember het daardie twee funksies nie meer in een stoel gesit nie. [4]
In Nederland is Jan Willem Janssens, wat die vorige jaar sy laaste burgerlike pos neergelê en die Grootkruis van die Militêre Willemsorde ontvang het, in hierdie jaar met insluiting van al sy nasate verhef, en só jonkheer Jan Willem Janssens geword. Hy was die laaste Hollandse goewerneur van die Kaap: hy het die kolonie ná Papendorp in 1806 afgestaan en op die 6de van Maart in die Bellona geseil. Die titel van 1816 was ’n Nederlandse eer, nie ’n Kaapse gebeurtenis nie; dit het sy openbare naam gesluit in dieselfde kalender waarin ’n Britse goewerneur aan die Kaap vyf sterftes aan die Vis bevestig en ’n kompanie na Tristan gestuur het. [9]