Boer History1727 aan die Kaap die Goeie Hoop: Noodt geïnstalleer, inheemse-handelplakkaat, Lethbridge-duikers en koringroes
Aankoms van Pieter Gysbert Noodt en installasie as goewerneur — Februarie 1727
Kalender 1727 het oopgegaan met die Kaap nog onder waarnemende bestuur. Die Politieke Raad het Jan de la Fontaine die oggend ná goewerneur Maurits Pasques de Chavonnes se dood op die 8ste September 1724 aan die stuur geplaas, en dié waarnemende hoofskap het geloop totdat ’n gekommissioneerde opvolger geïnstalleer kon word. Die offisier wat die Here XVII gekies het, was die direkteur van vestingswerke, Pieter Gysbert Noodt, gebore te Nijmegen op die 4de April 1681. Hy het die strand van Tafelbaai ondersoek en planne van verdedigingswerke opgestel nadat hy in April 1718 op die ironies genoemde Generale Vrede aangekom het. Berig van sy aanstelling het Suid-Afrika in Januarie 1726 bereik; op die 6de Desember van daardie jaar het hy Batavia as admiraal van ’n tuisvaartvloot van nege skepe gelaat. [3] [9]
Op die 18de Februarie 1727 het hy die Kaap bereik, en op die 25ste van dieselfde maand is hy formeel as goewerneur in die Kasteel geïnstalleer. Sy gesin was klein, bestaande uit sy vrou Johanna Drabbe—wie se familie in Nederland invloedryk was—en een seun. Die waarnemende hoofskap van De la Fontaine, wat van die oggend ná Chavonnes se dood geloop het, het op daardie installasiedag geëindig. Die Here XVII het die vestingsdirekteur gekies eerder as om die sekunde te bevorder wat die teuels sedert September 1724 bekwaam gehou het. De la Fontaine was nog jonk en eers onlangs tot senior koopman verhef; Noodt het met ’n ingenieur se kommissie en ’n verseëlde goewerneursrang gekom. [3] [9]
Die 1718-besoek het al die man gemerk wat nou die Kasteel oorgeneem het. Uitgestuur om planne en spesifikasies vir nuwe vestingswerke op te stel toe oorlogswolke oor die vaderland saamtrek, het hy in April op die Generale Vrede aangekom en met notaboek en penne in die Caabse Vlek rondgegaan. Herhaaldelik deur goewerneur Chavonnes gevra om sy tekeninge te wys, het hy geweier. Hy het toe met sekunde Abraham van Cranendonk oor ’n protokolkwestie gebots: Van Cranendonk se vrou was, as die tweede-in-bevel se dame, geregtig op ’n kerkstoel nader aan die preekstoel as Noodt s’n, en haar koets moes voorrang in Bergstraat geniet wanneer Noodt se vrou in haar koets opdaag. Albei mans het in die hof verskyn met ’n lang lys wedersydse beskuldigings; die uitspraak het Noodt gelyk gegee, en mevrou van Cranendonk moes in die Groote Kerk agteruit sit. Dié ingenieur, nie die waarnemende sekunde nie, was die Here XVII se keuse vir 1727. [9]
Byna onmiddellik ná die 25ste Februarie het hy in die roetine van die pos gedompel. Hy was voortdurend op pad, nou die Kompanjie se tuine besoek, nou die batterye inspekteer. Die kuswerke wat in die vorige kalenderjaar afgesluit is, het al as ’n voltooide lêer gestaan: die battery wat in Februarie 1715 begin en in April 1726 voltooi is, eers Mauritius genoem en later die Chavonnes-battery, het die ree in die gesig gestaar wat die nuwe goewerneur as ingenieur opgemeet het. Kalender 1727 was dus die eerste volle jaar van ’n gekommissioneerde goewerneur sedert Chavonnes se dood—nie nog ’n strek van suiwer waarnemende bestuur nie, en nie ’n Kasteeltafel wat nog op ’n verseëlde kommissie uit Nederland gewag het nie. [3] [9]
Langs hom was die Kasteeltafel al gedek. Onafhanklike fiskaal Adriaan van Kervel het die onafhanklike fiskale stoel gehou, bevestig nadat Cornelis van Beaumont op die 14de Junie 1724 gesterf het. Rijk Tulbagh het die sekretarisamp sonder ’n stem gehou, nadat hy in 1726 tot junior koopman op approbasie benoem is. Hendrik Swellengrebel, nog ’n raadssekretaris wat deur die nuwe goewerneur rondgestoot is, het in 1727 met Helena Wilhelmina ten Damme, ’n gebore Caabse Vlekker, getrou; Tulbagh was die bruidegom se getuie. Noodt het nie by die troue aangesluit nie. Die jaar se regering was dus dié van ’n geïnstalleerde goewerneur, ’n bevestigde fiskaal, en ’n sekretaristafel waarop jonger Kaapsgebore offisiere al onder ’n harde nuwe hand gewerk het. [3] [9]
Noodt se humeur en De la Fontaine se verhoogde salaris — 1727
Mnr. Noodt was ’n growwe, harde, sleggehumeurde man, vol trots en eiewaan, en daarom algemeen ongewild. Die vroeëre Kaapse besoek het die humeur al gewys: as ingenieur in 1718 het hy geweier om goewerneur Chavonnes sy tekeninge te wys, en hy het met sekunde Abraham van Cranendonk oor kerkstoele en koetsvoorrang in Bergstraat gebots totdat albei in die hof verskyn het. In 1727 het dieselfde humeur in die goewerneursstoel gesit. Hy het besondere plesier daarin gevind om die sekunde Jan de la Fontaine te irriteer, en het selfs probeer om daardie offisier se reputasie te skaad. [3] [9]
Hy het alles in sy vermoë gedoen om die sekunde in diskrediet te bring, hom valslik van malversasies beskuldig, en uiteindelik sy lewe so ondraaglik gemaak dat De la Fontaine sy bedanking ingedien het. Noodt het nie geskroom om ontevredenes met persoonlike griewe teen die sekunde te mobiliseer nie; versorg en onthaal, het daardie manne verklarings gelewer wat in ’n brief van beskuldigings na Amsterdam ingesluit is. Die veldtog was institusioneel én persoonlik: ’n nuwe goewerneur teen ’n vertroude sekunde wie se vorige loopbaan aan die Kaap self gemaak is. [3] [9]
’n Duitse sersant wat kort voor Noodt se verskyning by die Kompanjie aangeteken het, Rudolf Siegfried Allemann, het die pech gehad om in die goewerneur se slegte boek te beland toe hy geweier het om teen die sekunde te getuig. As sersant destyds is hy tot gewone soldaat gedegradeer en in ’n sel in die Kasteel opgesluit. Noodt het ’n oorgrote tent—’n Geselte—een van sy dierbaarste en trotsste besittings, na die Kaap gebring. Toe hy ’n bendetjie matrose beveel om dit op die Wapenpleyn op te slaan, was die ding onhanteerbaar. Luitenant Johannes Theophilus Rhenius, wat ongemaklik toekyk, het Allemann as ’n man wat van tente weet genoem. Die goewerneur het die eks-sersant uit sy sel laat haal; in ’n paar minute het die Geselte gestaan. Daarna het Allemann so onontbeerlik geword dat hy op Noodt se ekspedisies saamgesleep is, die tent op- en afslaan. Die Kasteel in 1727 het dus én ’n opgeslote getuie teen die sekunde én, ná die tent, ’n herstelde gunsteling op die goewerneur se pad gehou. [9]
Die direkteure het, in plaas daarvan om die bedanking te aanvaar, De la Fontaine se salaris van £6 13s. 4d. tot £10 per maand verhoog—van vyf-en-sewentig gulden tot honderd-en-twintig. Hulle het die goewerneur se klagtes geïgnoreer. Die sekunde wat die regering deur die Chavonnes-opvolging en die droogtejaar 1726 gedra het, het dus in die amp gebly onder ’n goewerneur wat persoonlike wrywing ’n werkende feit van die Kasteel gemaak het. Die verhoging was ’n treffende demonstrasie van die Here XVII se oordeel nie net oor De la Fontaine nie, maar ook oor sy beskuldigers. [3] [9]
By aankoms in die Kasteel in Februarie 1727 het Noodt die Kompanjie se chirurg beveel om ’n pleister op sy regteroog te plak. Die dokter het eers wou kyk; die goewerneur het hom gesê om sy mond te hou en te doen wat hom gesê word. Drie dae lank het die goewerneur so rondbeweeg; toe is die pleister na die linkeroog verskuif vir nog drie dae. Gedurende albei tydperke het hy met ongewone vriendelikheid en hoflikheid opgetree. Ná die ses dae is die pleister heeltemal verwyder. “Nou kan ek goed sien,” het hy aangekondig—en daarna het hy meer gesien en opgemerk as wat baie mense wou hê, en was hy nie meer aangenaam nie. Die sesdae-hoflikheid was die openingsvertoning van die geïnstalleerde jaar; die Kasteel het toe in die harde gewone ingeval. [9]
Noodt het, in die oorblywende administratiewe prentjie van hierdie jaar, nie ’n breë aanslag op vryburgerregte van die soort wat die jonger Van der Stel-krisis gekenmerk het, van stapel gestuur nie. Hy het nie met die burgers as liggaam ingemeng nie. Die wrywing wat die rekords gevul het, was Kasteelwrywing: ’n growwe nuwe goewerneur teen ’n vertroude sekunde, uit Nederland beantwoord nie deur De la Fontaine te verwyder nie, maar deur hom meer te betaal om te bly. De la Fontaine, gebore in Amsterdam op die 23ste April 1684 as Jan de la Fontaine dit Wicart, seun van die sykoopman Jacques de la Fontaine, het die eerste Kaapse hoof-in-wag gebly wie se vorige loopbaan aan die nedersetting self gemaak is—nog sekunde, nog Jan genoem in die Caabse Vlek, en nou beter betaal onder ’n man wat hom weg wou hê. [3] [9]
Streng plakkaat teen private inheemse handel — 9 April 1727
In November 1726 is ’n korporaal en ses manne oor die Hottentots-Holland-berge gestuur om ’n buitepos by die Ziekenhuis aan die rivier Zonder End te stig, nadat die paar Khoikhoi wat in daardie deel van die land oorgebly het, gekla het dat hulle nie teen die San staande kon bly nie en ook blootgestel was aan strooptogte van swerwende Europeërs wat voorgegee het om hulle vir handel te besoek, maar in werklikheid vee van hulle geroof het. Die buitepos is gestig sodat geweldpleging voorkom kon word. Kalender 1727 het daardie dun Kompanjie-teenwoordigheid oorkant die berge as ’n staande grensfeit geërf, nie as ’n nuwe pos wat in hierdie jaar gestig moes word nie. [3]
Die direkteure was so ontevrede dat die Europeërs van Van der Heiden se party, van wie die Drakenstein-kerkraad gekla het, nie vir hul optrede teenoor die Khoikhoi voor die gereg gebring is nie, dat hulle opdrag gegee het om alle handel deur private persone met inheemses onder swaarder strawwe as vroeër te verbied. Gevolglik is op die 9de April 1727 ’n baie streng plakkaat daartoe uitgevaardig. Vrye ruil onder die dekmantel van handel, alreeds ’n staande grensprobleem, is in hierdie kalenderjaar met ’n gepubliseerde verbod met swaarder strawwe as die ouer veeruilverbod beantwoord. [3]
Veeruil deur burgers by die Khoikhoi is van 1658 tot 1697 verbied, onder swaarder strawwe deur die plakkaat van Oktober 1697 verbied, in Februarie 1700 oopgemaak, en herhaaldelik weer verskerp wanneer private partye handel as dekmantel vir roof gebruik het. Die April-plakkaat van 1727 het ’n ketting gesluit wat van binnelandse klagte en die November-pos tot die direkteure se toorn oor ongestrafte private wangedrag geloop het. Die Zonder End-buitepos het die dun Kompanjie-teenwoordigheid oorkant die berge gebly; die gepubliseerde verbod was die regsantwoord uit die Kasteel. [3]
Die binnelandse Drakenstein het in dieselfde jaar ’n heemraad verloor. Jean Durand, gebore omstreeks 1669, deken van La Motte Chalangen in Dauphiné, chirurg en boer te Drakenstein, lid van die Hof van Landdros en Heemrade, en erfgenaam van Jean Parisel, is in Maart 1727 oorlede. Hy het op die 29ste Februarie 1702 in Kaapstad met Anna Vermeulen van die Kaap, gebore 1686, getrou, en later met Wilhelmina van Zijl van Haarlem. Op die 31ste Julie 1727 is André Huibaux (ook Hucebos, Hucibos, Wiebeaux) oorlede: hy het in 1706 in die Blois uit Middelburg gekom en in 1715 vryburger geword. Die plakkaatjaar was dus ook ’n jaar waarin Franse vlugtelingname van die Drakenstein-rol verdwyn het terwyl die kerkraad se vroeëre klag teen Van der Heiden se party nog in die direkteure se swaarder strawwe nageklink het. [8]
John Lethbridge en die Engelse duikers in Tafelbaai — 1727
In 1727 het ’n party van vyf Engelse duikers onder ’n voorman genaamd John Lethbridge, wat in Europa in diens geneem en deur die direkteure uitgestuur is, probeer om die skat wat in wrakke in Tafelbaai begrawe lê, te herwin. Die toestel wat hulle saamgebring het, word nie beskryf nie, maar wat dit ook al was, het dit hulle in staat gestel om ’n aansienlike tyd onder water te bly. Die huur was ’n Europese tegniese antwoord op Nederlandse wrakgoed in ’n ree wie se winterrampe ’n staande fiskale en menslike koste was. [3]
Hulle het ’n bietjie munt en ’n hoeveelheid goedere herwin, maar gevind dat die meeste wrakgoed diep onder sand bedek was. Die projek was dus ’n gedeeltelike berging eerder as ’n volle opruiming van die baaibodem: genoeg metaal en vrag om die direkteure se huur te regverdig, nie genoeg om die sand ongedaan te maak wat winterstorme en die reebodem oor ouer verliese gelê het nie. Tafelbaai ná die Junie 1722-rampe, toe verskeie skepe vergaan het en nie minder nie as seshonderd-en-sestig man verdink het, het nog vrag onder daardie sand gehou. [3] [9]
Buitelandse vlae het skaars in dieselfde ree gebly. Omdat buitelandse skepe in die vroeëre skaarstetyd verhinder is om voorrade aan die Kaap te kry, het baie min vaartuie nie onder die Nederlandse vlag nou ingestuur nie. Die burgers het die verlies swaar gevoel, want vreemdelinge het kontant die land ingebring; die hoop dat hulle met beter tye sou terugkeer, is nie verwesenlik nie. Gedurende die dertien jaar 1725–1737 wat in dieselfde administratiewe hoofstuk val, het eenduisend-en-sewe skepe Tafelbaai aangedoen, of gemiddeld sewe-en-sewentig per jaar. Daarvan het 868 aan die Kompanjie behoort, 91 was Engels, 27 Deens, 19 Frans, 1 Portugees, en 1 Vlaams. Lethbridge se vyf Engelse duikers was ’n direkteure-party, nie ’n terugkeer van die buitelandse koopmansvlae wat eens met kontant die strand oorgesteek het nie. [3]
Die direkteure se vrees dat Tafelbaai self toeslik, het al elke winter sedert 1724 slawe en bandiete op die vlaktes aan die werk gesit. Lethbridge se manne, wat dieselfde baai van onder af bewerk het, het sand oor wrakgoed gerapporteer eerder as ’n skoon vloer. Die twee sandverhale het in 1727 ontmoet: skippers se berigte van somer-suidoostewinde wat die ree vul, en duikers se berigte van ouer rompe te diep om te lig. Munt en goedere het opgekom; die meeste wrakgoed het onder gebly. [3]
Vir ’n nedersetting wie se winterrampe in Tafelbaai ’n staande koste was, was die Lethbridge-party gemeette werk binne 1727: munt en goedere opgehaal, en ’n nugter verslag dat sand nog die meeste gehou het van wat die Kompanjie gehoop het om te herwin. Geen volle inventaris van herwinde rompe oorleef in die jaar se verhaal nie; die werkende resultaat was gedeeltelike berging onder ’n nuwe goewerneur wat eens planne van dieselfde strand geteken het. [3]
Noodt ondersoek die Zonder End-woude — 1727
Gedurende die somer is die woude langs die rivier Zonder End deur die goewerneur persoonlik ondersoek, met die oog daarop om vas te stel of hulle nie tot groter nut van die Kompanjie gemaak kon word nie. Maar die bergreeks wat hulle van die Kaap skei, is te formidabel ’n hindernis bevind om die vervoer van hout met wins toe te laat. Dieselfde riviervallei wat in November 1726 ’n korporaalspos ontvang het, het dus in 1727 die nuwe goewerneur se eie inspeksie getrek. [3]
Hy het na daardie woude langs die rivier-sonder-einde gereis om te sien watter nut daarvan gemaak kon word, wat nie veel was nie, aangesien vervoerprobleme onoorkomelik gelyk het. Hy het Houtbaai en Valsbaai verken, na Stellenbosch, Drakenstein en die Land van Waveren gery, en selfs tot by die Groot-Bergrivier en die Piketberge deurgedring. Waar hy ook al aangekom het, is hy goed ontvang en onthaal. Op versoeke en klagtes van die boere het hy met ’n standvastige Veremus geantwoord—ons sal sien. Daardie reise het soms vyf of ses weke geduur. Slegs ’n geringe verbetering van die paaie en die oprigting van een brug was die werkende resultaat. [9]
Noodt se vestingsopleiding en sy belangstelling in materiaalvoorsiening het die Hottentots-Holland-versperring as ’n vervoerprobleem ontmoet, nie net as ’n polisiëringslyn teen San-druk en swerwende Europese roof nie. Geen winsgewende houtroete het uit die someropname gevolg nie. Die Zonder End-woude het geografies naby genoeg gebly om te inspekteer en te duur, oor die berge, om die Kaap se bou- en skeepsvraag op Kompanjierekening te voed. [3] [9]
Die inspeksiejaar het dus ’n goewerneur se reikwydte gekarteer eerder as ’n nuwe houtstapul. Tuine en batterye by die Kasteel, Houtbaai en Valsbaai op die skiereiland, die ou boerderydistrikte Stellenbosch en Drakenstein, die Land van Waveren daaragter, en die Piketberge noordwaarts het almal die kort, sleggehumeurde ingenieur op die pad gesien. Allemann, eenmaal herstel, het saamgegaan, die Geselte op en af op daardie vyf- of sesweekse kringlope. Die korporaalspos by die Ziekenhuis het ’n korporaal en ses manne gebly. Die woude langs die Zonder End het aan die oorkant van ’n reeks gebly wat nie vir ’n houtwa sou betaal nie. ’n Geringe verbetering van die paaie en een brug was wat die binnelandse distrikte vir die nuwe goewerneur se somer kon wys; hout vir die Kompanjie moes nog van woude kom wat die waens werklik kon bereik. [3] [9]
Koringroes — nie genoeg vir eie verbruik — 1727
Die oeste gedurende die breër De la Fontaine–Noodt-tydperk het aansienlik gewissel. Die direkteure, wat ervaring van die onsekerheid van die seisoene in Suid-Afrika opgedoen het, het beveel dat ’n jaar se voorraad koring altyd as reserwe weggelê moes word voordat iets na Indië gestuur word. In 1724 en weer in 1725 is oor vyfduisend muids uitgevoer. In 1726 kon niks gespaar word nie, weens droogte. In 1727 was daar nie genoeg vir eie verbruik nie, weens roes, wat rog vroeër getref het, maar nie koring nie. [3]
Magasyne wat in 1726 ’n droogtetekort in die gesig gestaar het—niks vir Indië oor ná die reserwe—het nou ’n skerper mislukking in die gesig gestaar: nie genoeg koring vir die nedersetting self nie. Roes op koring is as ’n nuwe hou in die graanreeks aangeteken. Rog het die siekte geken; koring nie, totdat 1727 eie voorraad die onmiddellike probleem onder Noodt se eerste oesjaar as geïnstalleerde goewerneur gemaak het. Bestendige uitvoer sou later in volgende seisoene hervat, soms tot soveel as seweduisend muids, hoewel die oeste nie eenvormig goed was nie—besigheid buite hierdie kalenderjaar. Daarbinne het die Kasteel tekort gemeet, nie surplus nie. [3]
Veepes, wat van 1714 geloop het, het ná ’n paar jaar in hewigheid afgeneem, en beesvleis en skaapvleis was teen ’n pennie-en-’n-halwe tot twee pennies per pond verkrygbaar; maar die Kaap het sy reputasie van goedkoop vars voorrade verloor, en dit het lank geduur om dit terug te wen. Graanmislukking in 1727 het dus bo-op ’n vleismark gesit wat nie meer goedkoop genoeg was om buitelandse skippers te trek nie, en bo-op ’n ree wie se buitelandse vlae al uitgedun het. Burgers wat die verlies van kontant van buitelandse skepe gevoel het, het nou ook roes in die koringlande in die gesig gestaar. [3]
Nog ’n Kompanjie-stapulproef het nog van Februarie 1725 op die boeke gestaan, toe agt Persiese Kirman-bokke Suid-Afrika bereik het uit vier-en-twintig wat in Persië verkry en via Ceylon gestuur is, die ander op pad dood. Van die agt was slegs een ’n ooi, en dié is kort ná landing dood. Uit gewone ooie is kruisings verkry, en uit dié en die ras-suiwer diere, deur sterfte tot twee verminder, is bokke met taamlik lang en fyn haar geteel. Sommige burgers is oorreed om met die diere te eksperimenteer. Kalender 1727 het binne daardie vroeë teel geval, vóór die later eis van veertig pennies per pond en die later onverkoopbare monster—besigheid buite hierdie jaar. Koringroes, nie Kirman-haar nie, was die magasynfeit van Noodt se eerste oes. [3]
Die landengte wat die Kaapse skiereiland met die vasteland verbind, het ’n dorre sandwoestyn gebly. Met moeite het belaaide waens dit oorgesteek, want daar was geen pad nie, en niks as ’n lyn pale het die beste koers aangedui nie. Uit skippers se berigte is die direkteure gelei om te glo dat Tafelbaai binne afsienbare tyd gevul sou word met die sand wat geweldige suidoostewinde in die somermaande daarin ingevee het. In die winter van 1724 het sewentig slawe en ’n bende bandiete begin om knopgras en saad van die wilde olyf te plant; toe dié misluk, het daaropvolgende reënseisoene die proef met stroke sooie herhaal. Vir elf jaar, met een kort tussenpose, het die poging elke winter voortgegaan. Kalender 1727 het binne daardie arbeid geval: nog ’n reënseisoen van planting op die vlaktes, terwyl roes, nie sand nie, die jaar se hou teen die magasyne was. [3]
Sykultuur gaan voort onder Guillaumet — 1727
François Guillaumet en sy gesin het in Oktober 1726 aangekom om syproewe te lei. Wurms wat in goeie toestand uit Europa ontvang en in die huise van Jan de la Fontaine en Nicholas Heyning grootgemaak is, is aan hom oorgehandig; gesonde moerbeibome en die gevraagde slawe-arbeid is verskaf. In die eerste jaar is agt pond goeie sy verkry en na Nederland gestuur, waar dit belangstelling in Amsterdam en Middelburg getrek het. Guillaumet, sy vrou Claudine Cloy of Cloi, en gesin is op die 25ste November 1726 as lidmate van die Hollandse Kerk in Kaapstad ingeskryf op ’n sertifikaat van die Franse kerk in Amsterdam; Matthieu is in 1711 in Berlyn gebore. [3] [8]
Die Politieke Raad was entoesiasties: ’n groot gebou het digby die Kompanjie se tuin vir die wurms gerys; kinders in die slawelosie daarlangs moes buite skoolure sy afwin; duisende jong moerbeibome is geplant; en burgers wat wou meedoen, het eiers en instruksies ontvang. Van 1723 het die Kompanjie se jaarlikse dividende begin daal, in een dekade van sewe-en-dertig persent tot een-en-twintig; Kaapse sake het ’n ekonomiese stoot nodig gehad, en die syproef was ’n deeglik beplande nywerheidsproef onder ’n Franse kenner, met ’n fabriek naby die Slawelosie. De la Fontaine, seun van ’n sykoopman, het as waarnemende hoof al pogings aangewend om nywerheid te kweek; 1727 het daardie proef onder Noodt voortgesit. [3] [9]
Tog het die produksie in geen daaropvolgende jaar tien pond in gewig oorskry nie. Die oorgrote meerderheid van die wurms is altyd dood voordat hulle kokonse gemaak het. Dit is gou vasgestel dat die opbrengs so gering was dat die nywerheid nie aantreklik was vir mense wat op ’n ander manier ’n bestaan kon maak nie. Kalender 1727 het binne daardie vroeë lopie van hoop en dun opbrengs geval—ná die eerste agtpond-monster, met die tuinkant-syhuis en moerbeianplantings in plek. Vir agt jaar sou die proef deur die regering voortgaan; die later staking op direkteure se bevel lê buite hierdie jaar. Sy het ’n Kompanjie-gerigte stapulproef onder Noodt gebly, nog nie ’n bewese burgernywerheid nie. [3] [9]
Verwagtinge het ontstaan van nog ’n vervaardigingsnywerheid in die moederland, met ’n artikel in ’n Nederlandse kolonie geproduseer. Die lede van die Politieke Raad aan die Kaap was ewe entoesiasties. Alles was ten gunste van die proef: gesonde moerbeie, slawe-arbeid soos gevra, Europese voorraad wat uitgebroei en in die huise van De la Fontaine en Heyning versorg is. Die groot gebou by die tuin, die losiekinders, en die duisende jong bome was die raad se antwoord op daardie eerste agtpond-monster. Kalender 1727 was die jaar waarin daardie geboue en aanplantings al onder Noodt in gebruik was, en waarin die wurms nog voor kokonse gesterf het. [3]
Die syhuis het in ’n nedersetting gestaan wie se Franse name al uitgedun het. Guillaumet het die pos etlike jare gehou; die wurms het nie die gebou, die losiekinders of die duisende moerbeie terugbetaal nie. Burgers wat eiers ontvang het, het dieselfde les as die Kompanjie geleer: die meeste wurms is dood voor kokonse. Binne 1727 was die proef nog amptelike beleid, nog by die tuin gehuisves, nog in ponde getel eerder as as ’n vervaardigingstapul vir Amsterdam. [3] [8]
Delagoabaai ná De Koning — versterkings, desertie, sameswering — 1727
In Desember 1726 het koors die stasie by Delagoabaai aangeval, soos elke vorige somer, en binne ’n paar maande is agt-en-dertig man dood, onder hulle kommandant Jan de Koning. Die sekunde Jan de la Capelle het toe weer waarnemende hoof van die stasie geword. De Koning het einde Mei 1726 Fort Lagoa bereik, De la Capelle met suikerriet en indigo besig gevind, ’n groter gebied met grondwalle genaamd Lydzaamheid omhein, en bote die riviere op gestuur sonder om die kopermyne of die goudvelde te vind. Die goudstof wat die inheemses te koop gebring het, was so met ander stowwe gemeng dat die assayers in Batavia beweer het elke stuwer se werd kos die Kompanjie ’n florin. [3]
Rondom die baai was die magtigste van die hoofde Maphumbo genoem, maar ’n ander, Manisa, was byna so sterk. Manisa het sy krale aan die oewers van die rivier Dos Reys van die Portugese gehad, waar Vasco da Gama geland het; die Hollanders het die stroom na hom die Manisa genoem. Die inheemses is ’n geloof toegedig dat die Europeërs slawe koop om hulle vet te voer en te eet, en dit is veronderstel dat dié geloof die oorsaak was dat hulle so min te koop gebring het. De Koning het drie manne van rang met hul gevolg op ’n besoek aan die Kaap gestuur; een was ’n neef van Maphumbo wat in Engeland was, by die doop die naam John ontvang het, in 1723 na Delagoabaai teruggestuur is, en vlot Engels gepraat het. Die besoekers het voorgegee dat hulle tevrede was met die wyse waarop hulle gesien het die slawe behandel word; die verkeer het ná hul terugkeer nie toegeneem nie. Daardie geërfde diplomasie, nie ’n nuwe binnelandse kaart nie, was wat Noodt se raad in 1727 nog op die Delagoa-lêer gehad het. [3]
Versterkings is van die Kaap gestuur, en pogings om die binneland te verken is hernu, maar met geen groter sukses as vroeër nie. Die vroeë rampe by die baai het die Kompanjie nie ontmoedig nie, en lank is hoop gekoester op ’n winsgewende handel daar. In 1725 is ’n bietjie ambergris, ’n bietjie aloe, driehonderd pond koper, meer as twee ton ivoor, vier-en-dertig slawe, en ’n paar onse goudstof van daardie stasie ontvang. Kalender 1727 het daardie dun opbrengste en ’n garnisoen wat ná koors herbou is, geërf, nie ’n nuwe ontdekking van Monomotapa nie. [3]
Aan die begin van die volgende somer het ’n party van sestien soldate gedeserteer en oorland na Inhambane gegaan, waar die meeste van hulle omgekom het. ’n Ruk later het twee-en-sestig man by die stasie ’n sameswering tot rebellie en desertie aangegaan, maar die komplot is betyds ontdek om te verhinder dat dit uitgevoer word. Die garnisoen was toe honderd ses-en-tagtig sterk. Kaapse versterkings het getalle herbou; sestien man het nog na Inhambane geloop en meestal gesterf; twee-en-sestig meer is gevang vóór ’n massadesertie. [3]
Vir Noodt se Kaapse raad wat in 1727 Delagoa-briewe gelees het, was die baai ná De Koning koste sonder kaart: die grondwal-Lydzaamheid en rivierbote het nie die goudvelde gevind nie; koors het die bevel afgesny; Kaapse versterkings het die pos tot honderd ses-en-tagtig herbou; desertie en sameswering het toe aan daardie sterkte geknaag. Die direkteure sou later die staking of behoud van Fort Lydzaamheid aan Kaapse oordeel oorgelaat het—besigheid buite hierdie jaar. Daarbinne het Delagoa ’n versterkte, koorsgeskende, rustelose stasie aan die suidoostelike kus gebly, nog gehoop om te betaal, en nog nie betalend nie. [3]
Kalender 1727 het dus as Noodt se eerste geïnstalleerde jaar gesluit: ’n verseëlde goewerneur in die Kasteel, ’n sekunde gehou en beter betaal teen die goewerneur se sin, ’n streng plakkaat op private inheemse handel gedateer die 9de April, Engelse duikers wat munt en goedere uit versande wrakke lig, ’n somerinspeksie wat geen winsgewende houtroete van die Zonder End gevind het nie, koringroes wat die magasyne te kort vir eie behoefte gelaat het, sy nog in ponde beproef, en Delagoa ná De Koning nog gehou teen honderd ses-en-tagtig man. Die volgende jaar se winterstorme en later binnelandse lêers lê buite hierdie bladsy. [3]