Boer History1876 in Suid-Afrika: Stockenstrom, Shepstone, Makiwane, en Chase
Regter Stockenstrom van die 16de van Maart — Griekwaland-Wes 1876
Sir Henry Barkly het die Kaapkolonie regeer en Haar Majesteit se hoë kommissie gehou toe die jaar oopgegaan het. Hy het die eed op die 31ste van Desember 1870 in Kaapstad afgelê. Die jaar se werk op die diamantvelde was nie ’n verandering van goewerneur nie, en dit was nie ’n Kaapse wet wat die kampe as ’n koloniale distrik oorgeneem het nie. Die Kaapse parlement het in 1872 geweier om die inlywingswetsontwerp wat Barkly ingedien het, aan te neem. Griekwaland-Wes het dus nog as ’n kroonkolonie gesit, onder die hoë kommissaris, op ’n titel wat teruggegaan het tot ’n sessie wat in 1871 van Nicholas Waterboer, seun van Andries, geneem is. Wat vanjaar saakgemaak het, was of ’n hof op daardie grond sou bevind dat Waterboer dit ooit besit het. [3]
’n Grondhof van Griekwaland-Wes is spesiaal saamgestel om geskille oor die eienaarskap van grond te ondersoek en te beslis. Nadat hy deurlopend etlike maande lank getuienis aangehoor het, het regter Stockenstrom op die 16de van Maart 1876 ’n omstandige uitspraak gelewer oor die verskillende klasse van eise op grond in wat toe die kroonkolonie was. Die sessie van 1871 is deur die hoë kommissaris van Nicholas Waterboer geneem van die gebied wat die diamantvelde bevat het. Die getuienis voor die hof was sluitend dat Waterboer hoegenaamd geen reg op daardie deel van die land gehad het nie. Die uitspraak het diep in die geskiedenis van die Griekwavolk ingegaan. Dit het 16 kolomme van die Diamond News and Griqualand West Government Gazette gevul. Daardie lengte het saakgemaak omdat die bevinding nie ’n kort bevel oor een plaas was nie. Dit was ’n openbare uitspraak, by die velde gedruk, oor die titel waaronder Brittanje die kampe 5 jaar lank beset het. [3]
Dieselfde uitspraak het die Griekwa-eise op die gebied noord van die Modder en suid van die Vaal bereik. Daardie gordel was die droë delwerye en die rivierdelwerye waaroor president Brand in Januarie 1871 Kaapstad toe gekom het, en waaroor Barkly op die 21ste van Oktober 1871 Britse oppergesag geproklameer het. Die hof is nie gevra om te beslis of diamante gevind is nie. Dit is gevra wie die grond besit het voordat die vlae gehys is. Stockenstrom se antwoord, ná maande van getuies, was dat Waterboer se naam dit nie gedek het nie. Wat die 16de van Maart opgeteken het, was dus nie ’n nuwe myn nie, en nie ’n nuwe goewerneur nie. Dit was ’n bevinding dat die sessie waarmee die velde oorgeneem is, van ’n kaptein geneem is wat geen reg gehad het om hulle te gee nie. [3]
Griekwaland-Wes het ná daardie dag ’n aparte regering gebly, soos dit was vandat die kommissie van die 8ste van Desember 1871 Barkly as goewerneur daarvan aangestel het. Die Kaapse huise het dit nie in 1872 oorgeneem nie. Hulle het dit sedertdien nie oorgeneem nie. Die grondhof kon Waterboer se titel wegneem sonder om die kampe ’n Kaapse distrik te maak. Daarom het die uitspraak van 1876 nog twee vrae laat staan: wat Brittanje die Vrystaat verskuldig was, wie se howe die droë delwerye voor die proklamasie beset het, en of Kaapstad die gebied ooit as sy eie sou neem. Die 16 kolomme het die eerste helfte van die titelvraag beantwoord. Hulle het die velde nie by die Kolonie ingelyf nie. [3]
Waterboer, Brand, en die 90000 pond — Diamantvelde 1876
Die Vrystaat het nooit die proklamasie van die 27ste van Oktober 1871 oor die Campbellgronde wes van die Vaal, waar ook ryk diamantmyne gevind is, aanvaar nie. Brand se regering het daardie gronde opgeëis kragtens ’n koop in 1861 van die algemene agent van die Griekwa-kaptein Adam Kok. Herhaalde onderhandelinge met Nicholas Waterboer het daardie eis nie besleg nie. Die volksraad in Bloemfontein het formeel geprotesteer teen Britse oppergesag daar, en teen die hoë kommissaris se verrigtinge, en het sy regte aan die oordeel van die Voorsienigheid toevertrou. Daardie protes het nog gestaan toe Stockenstrom gesit het. Die grondhof van 1876 was die eerste Britse tribunaal op die velde wat die eienaarskapvraag op lengte aangehoor het. [3]
Ná lang ondersoek en verhoor van getuies het die hof beslis dat Waterboer nooit enige regte daar gehad het nie. Die Britse regering het toe 90000 pond as vergoeding aan die Vrystaat gebied. Die volksraad het die aanbod aanvaar. Die som het saakgemaak omdat dit nie ’n koop van ’n nuwe plaas was nie, en nie ’n boete op ’n hoofman nie. Dit was Londen wat Bloemfontein betaal het vir grond wat die hoë kommissaris geproklameer het, nadat ’n hof in die kroonkolonie bevind het dat die Griekwa-kaptein wat as wettige dekmantel gebruik is, dit nooit besit het nie. Brand se republiek het ’n erkende staat gebly. Wat hy prysgegee het deur die geld te neem, was die eis om self howe op die diamantgrond te sit. [3]
Inlywing van die gebied by die Kaapkolonie het nog voorgelê. Die huise wat Barkly se wetsontwerp in 1872 geweier het, het nog nie gestem om die kampe as ’n koloniale las te neem nie. Kimberley se opdrag van die 24ste van Januarie 1871 het die hoë kommissaris nog gebind om nie grond in te lyf wat die Kaap nie sonder hulp kon regeer en verdedig nie. Die 90000 pond het dus die Vrystaat se titel gesluit sonder om ’n Kaapse wet oop te maak. Wat op die aanvaarding gehang het, was die stilling van Brand se eis, op papier en in die volksraad, terwyl Griekwaland-Wes as kroonkolonie voortgegaan het onder dieselfde goewerneur wat nog in Kaapstad gesit het. Die diamantvelde van 1876 was Brits deur ’n hofbevinding en ’n betaling, nog nie deur ’n wet van die Kaapse parlement nie. [3]
Elijah Makiwane by Macfarlan — Kolonie 1876
Oos van die Keiskama was die jaar se koloniale verandering nie ’n nuwe oorlog nie. Dit was ’n sendingstasie wat van hande verander het. Macfarlan, wat aan die Vrye Kerk van Skotland behoort het, het binne ’n kort afstand van Gwali gestaan. Gwali was die oudste stasie onder die Xhosa, in 1820 deur Brownlee vir die koloniale regering gestig. Gaika het belowe dat dit as ’n toevlug beskou sou word. Dit is in vroeëre oorloë ontruim, en in die opstand wat met Kersfees 1850 oopgegaan het, het dit die vroue en kinders van Auckland gehuisves totdat hulle kon wegkom. In Februarie 1852 is die stasie noodgedwonge ontruim, en dit is sedertdien nooit weer beset nie. Macfarlan was die huis wat in daardie vallei gebly het. [3]
Macfarlan is gestig tot voordeel van die Fingo’s wat in die vallei geplaas is ná die verdrywing van die Xhosa. Jare lank is dit deur ds. Alexander McDiarmid beset. Van 1876 af was dit onder die sorg van ds. Elijah Makiwane, ’n Afrika-geordende predikant van veel talent en ywer. Die opvolging het saakgemaak omdat die stasie wat Gwali vervang het, nie meer in ’n Europese sendeling se hande was nie. Dit was in die hande van ’n geordende Afrikaan, op grond wat aan die Fingo’s gegee is nadat die Xhosa uit die vallei verdryf is. Wat 1876 by Macfarlan opgeteken het, was nie die herstigting van Gwali nie. Gwali het leeg gebly. Dit was ’n Fingo-stasie van die Vrye Kerk van Skotland wat na ’n swart predikant oorgegaan het. [3]
Daardie verandering het op leeggemaakte grond gesit. In die eerste drie dae van die 1850-opstand is 84 lewens op die Keiskama en die Tyumie opgeoffer. Auckland se vroue het Gwali byna naak bereik, in groot nood, en half uitgehonger, nadat hulle meer as 30 uur sonder kos was. Die toevlug het hulle gehou, en daarna is die toevlug self opgegee. ’n Geslag later het die Vrye Kerk nog die buurstasie bedryf, en die man wat daarvoor aangewys is, is nie uit Skotland gestuur om McDiarmid te vervang nie. Hy was ’n Afrikaan wat al georden was. Die Tyumie-vallei van 1876 het dus twee feite tegelyk gehad: Gwali nog woes, en Macfarlan onder Makiwane. [3]
Die Natalse hutbelasting van 14 sjielings — Natal 1876
Natal se swart administrasie is op ’n ander reël as die Kaap s’n gebou. In die Kaap was die regering se doel om die mag van die hoofmanne te verminder. In Natal was die doel om hulle te steun. Elke hoofman het sy eie volgelinge volgens Bantoereg regeer, en die luitenant-goewerneur van die dag was die opper- of paramount-hoofman oor die hele gemeenskap, beskou as ’n enkele stam uit talle klans. Hy kon nie die toewyding eis wat die oorgeërfde opperhoof van elke Bantoestam geniet nie, maar sy gesag is deur almal gerespekteer. Daarom kon ’n belasting deur die hoofmanne ingevorder word sonder ’n Kaapse landdroskap oor elke kraal. Theophilus Shepstone het daardie amp beklee. [3]
Onder hierdie stelsel kon hy die geringe hutbelasting van 7 sjielings ’n jaar invorder — eers in 1876 tot 14 sjielings verhoog — net soos die opperhoof van ’n stam periodiek ’n bydrae vir sy onderhoud van sy mense kan vra, al is die bedrag nie vas nie. Daar was geen beswaar van hulle kant om dit te betaal nie; dit het hulle heeltemal redelik gelyk. Die verdubbeling in 1876 was dus nie ’n nuwe soort heffing nie. Dit was dieselfde hutbelasting, nog as ’n hoofman se invordering geneem, van 7 sjielings tot 14 verhoog. Wat op die nuwe syfer gehang het, was die onderhoud van die Natalse regering uit die lokasies, teen dubbel die ou tarief, sonder om die fiksie te laat vaar dat die luitenant-goewerneur as opperhoof invorder. [3]
Hy kon ook manne vir openbare werk oproep, net soos ’n Bantoehoofman sy onderdane kan laat tuine bewerk. Dit het ook met hulle opvatting van plig ooreengekom, hoewel dit later aanstootlik geword het omdat manne net van die lokasies en die sendingreservate opgeroep is, en dié wat op plase van private persone gewoon het, vrygespring het. In Natal het dit nie swaar gedruk nie, behalwe dat die hoofman van ’n klan deur wie die opvordering gegaan het, soms net manne gekies het wat nie in sy guns was nie. Daar was ’n reël dat een man vir elke 11 hutte gestuur moes word, sodat ’n groot deel van die manne wat vir arbeid geskik was, nooit terselfdertyd paaie gemaak het nie, en vergeleke met dieselfde stelsel soos die Bantoehoofmanne in Basoetoland dit afgedwing het, was dit glad nie onderdrukkend nie. Die belasting van 14 sjielings het op daardie selfde masjien gesit: hoofmanne, lokasies, en ’n arbeidsopvordering van een man uit 11 hutte. [3]
Die mense van wie die verdubbelde belasting geneem is, was nie ’n klein oorblyfsel nie. In 1857 is geskat dat daar in Natal, in ronde syfers, 150000 Bantoe-inwoners was. Die getal het voortdurend toegeneem deur die instroming van vlugtelinge uit Zoeloeland en Pondoland, én deur die baie groot oorskot van geboortes bo sterftes. Die ryksowerhede was nog uiters onwillig om daardie deel van Suid-Afrika te koloniseer, en wou die koste van ’n sterk garnisoen vermy. Sonder mag om enige wet af te dwing wat die massa van die mense in die land miskien nie sou goedkeur nie, het die administrasie sy oppergesag verseker deur op die jaloesie tussen die verskillende klans te werk, en het met hulle deur die hoofmanne gehandel. Die 14 sjielings van 1876 was daardie beleid teen ’n hoër prys. Dit was nie ’n Kaapse sensus nie, en dit was nie ’n nuwe wetboek nie. Dit was die ou Natalse hutbelasting, verdubbel, op ’n bevolking wat gegroei het sedert die skatting van 150000. [3]
Shepstone vertrek na Pretoria — Suid-Afrikaanse Republiek 1876
Dieselfde Theophilus Shepstone wat lank Natal se naturellekantoor beklee het, het in 1876 op ’n sending na Pretoria vertrek. Die sending is vriendelik genoem. Hy het nie aangekondig dat hy lord Carnarvon se fiat vir die inlywing van die waardevolle gebiede van die Suid-Afrikaanse Republiek by die Britse Ryk in sy sak gedra nie. Pretoria was die setel van daardie republiek. Thomas François Burgers het daar op die 1ste van Julie 1872 die eed afgelê. Wat op Shepstone se vertrek gehang het, was nie ’n grensroof nie, en nie ’n Natalse hutbelastingordonnansie nie. Dit was of die republiek wie se president nog in Pretoria gesit het, deur ’n sending wat as ’n vriend gereis het, by die Ryk ingeneem sou word. [7]
Die vergelyking wat destyds getrek is, was met ander Britse stappe wat nie vooraf bekend gemaak is nie. Die voorgenome inbesitneming en inlywing van die diamantvelde in 1871 is nie vooraf aan die wêreld aangekondig nie. Shepstone se reis het tot daardie wyse van optree behoort: ’n openbare taal van vriendskap, en ’n geskrewe magtiging in die sak vir inlywing. Carnarvon was die minister van kolonies wie se naam op daardie magtiging gestaan het. Shepstone was die Natalse beampte wat jare lank met hoofmanne gepraat het as die luitenant-goewerneur se man, en wat nou noord gegaan het met ’n koloniale-kantooropdrag. Die jaar teken nie die inlywing self aan nie. Dit teken die vertrek aan. [7]
Natal en die republiek was nie dieselfde regering nie. Natal het 14 sjielings per hut deur hoofmanne onder ’n Britse luitenant-goewerneur ingevorder. Pretoria het ’n volksraad en ’n verkose president gehad. Shepstone se nut op die pad noord was dat hy al geweet het hoe om uit Natal met Afrika-politieke om te gaan, en dat Londen hom kon stuur sonder om oorlog te verklaar. Barkly het nog die hoë kommissie in Kaapstad gehou. Carnarvon se fiat het nie ’n Kaapse wet nodig gehad nie, en nie Stockenstrom se grondhof nie. Dit het ’n man op die pad na Pretoria nodig gehad, in 1876, met die inlywing van die republiek al as die doel van die reis geskryf. [3] [7]
John Centlivres Chase van 1876 — Kolonie 1876
Die Kolonie het vanjaar ook ’n settler van 1820 begrawe. John Centlivres Chase het as boer of landbouer misluk. Hy was nie lank om sy plek in die openbare lewe van die land te vind nie, waarvoor sy opleiding, bekwaamheid en opregtheid hom gekwalifiseer het. Hy het as notaris gepraktiseer. Lank voor die ondersoeke wat later sy naam gebruik het, het hy begin om getuienis en inligting oor alle sake van die Oostelike Provinsie te versamel. Hy was een van die allerlaaste manne wat hulleself met iets oneerliks sou vereenselwig, nog minder met ’n sameswering teen iemand se lewe en eer. Daardie karakter is waarom sy dood in 1876 die sluiting van ’n openbare loopbaan was, nie van ’n stil plaas nie. [4]
In 1847 het hy sekretaris van die regering geword en daarna siviele kommissaris van die nuutgestigte distrik Albert, waarin hy die huidige dorp Aliwal-Noord gestig het. Daarna is hy bevorder tot siviele kommissaris van Uitenhage. In 1864 is hy tot die parlement teruggestuur as lid vir Port Elizabeth. In 1869 is hy tot die Wetgewende Raad verkies, met die welverdiende titel van Honourable. Hy is in 1876 oorlede, op 70. Die ampte verklaar die naam: Albert, Aliwal-Noord, Uitenhage, Port Elizabeth en die Raad was die poste waardeur ’n settler van 1820 wat nie kon boer nie, die oostelike distrikte 29 jaar ná 1847 gedien het. [4]
Aliwal-Noord het nog aan die Oranje gestaan, die dorp wat hy uit Albert se drostdy uitgelê het. Port Elizabeth het nog ’n lid gestuur. Die Wetgewende Raad het nog die styl Honourable vir ’n man wat daartoe verkies is, gebruik. Wat 1876 weggeneem het, was nie daardie plekke nie. Dit was die settler wat van ’n mislukte plaas na die notaris se kantoor gegaan het, en van die notaris se kantoor na die siviele kommissarisskappe en die huise. Hy was 70. Die oostelike distrikte wat hy sedert 1847 gedien het, het nie ’n hoofman verloor nie, en nie ’n goewerneur nie. Hulle het die Honourable verloor wat Aliwal-Noord gestig het en wat tot vanjaar vir Port Elizabeth en die Raad gesit het. [4]