Boer History1877 in Suid-Afrika: Shepstone, Kreli, Sandile, en Oba
Die 12de van April — Suid-Afrikaanse Republiek 1877
Die Suid-Afrikaanse Republiek het nog Pretoria beset toe die jaar oopgegaan het. Thomas François Burgers het die presidenteed daar op die 1ste van Julie 1872 afgelê. Die jaar se werk by Pretoria was nie ’n verdere verkiesing nie, en dit was nie ’n Volksraadtermyn nie. Dit was of daardie republiek teen die winter nog ’n erkende staat sou wees. Theophilus Shepstone het in 1876 op ’n sending vertrek wat vriendelik genoem is, met lord Carnarvon se geskrewe volmag in die sak om die republiek by die Britse Ryk in te lyf. Wat vanjaar saakgemaak het, was of daardie papier gebruik sou word. [7]
Op die 12de van April 1877 is die Suid-Afrikaanse Republiek as Britse gebied geproklameer. Daardie sin is die jaar se eerste feit by Pretoria. Die proklamasie het nie op ’n Kaapse wet gewag nie, en dit het nie op ’n nuwe oorlog aan die Vaal gewag nie. Dit het die staat wie se hoofstad Pretoria was, oorgeneem en dit Britse grond genoem. Burgers se eede van 1872 was die eede van ’n onafhanklike president. Ná die 12de van April het daardie eede nie meer die regering beskryf wat die dorp beset het nie. Wat die dag opgeteken het, was die inlywing self. Die jaar vantevore het net die begin van die sending opgeteken. [3] [7]
Carnarvon was die sekretaris van staat wie se naam op die volmag gestaan het wat Shepstone noord gedra het. Shepstone was die Natalse beampte wat jare lank met kapteins gepraat het as die luitenant-goewerneur se man, en wat Pretoria toe gegaan het sonder om die inlywing van die dakke af aan te kondig. Die beoogde inbesitneming van die diamantvelde in 1871 is ook nie vooraf aan die wêreld bekend gemaak nie. Die 12de van April het by daardie wyse van doen behoort: ’n sending wat as ’n vriend gereis het, en ’n proklamasie wat die republiek as staat beëindig het. Natal het nog ’n hutbelasting deur kapteins onder ’n Britse luitenant-goewerneur ingevorder. Pretoria het ’n Volksraad en ’n verkose president gehad. Ná hierdie dag het Pretoria onder die vlag gesit wat die sending saamgebring het. [3] [7]
Die proklamasie het saakgemaak omdat dit nie ’n plaastitel was nie, en dit was nie ’n grensbaken nie. Dit was die juridiese einde van die republiek noord van die Vaal. Ondersoek op die grond het gou daarna gevolg, omdat Europa jare lank gestry het oor watter soort staat dit was. Die 12de van April het self niemand vrygelaat nie. Dit het die land oopgemaak vir beamptes wat die plase en die krale kon loop en sien wat die aanklagte werd was. Daarom is die datum die skarnier van die jaar by Pretoria, en daarom was die volgende vraag nie wie die presidentskap beset het nie, maar wat die ondersoekers gevind het. [3]
Nie ’n enkele slaaf is vrygelaat nie — Republiek 1877
Jare lank was ’n onderwerp wat in Europa én in Suid-Afrika baie bespreek is, die bestaan van slawerny in die republiek. Aanklagte teen die burgers dat hulle swak en weerloses swart mense tot diensbaarheid gereduseer het, was talryk en vrymoedig aan die een kant gestel, en is verontwaardig aan die ander kant ontken. Die wette was duidelik teen slawerny gekant. Dit het niks beteken nie, het die kritici gesê, omdat die wet in ’n tyd van anargie ’n dooie letter is. Daar was oorweldigende getuienis dat swart mense openlik van een persoon na ’n ander oorgedra is. Daar was die sterkste verklarings van manne van onbetwyfelde integriteit dat daar geen slawerny was nie. Vir mense in Europa het dit onmoontlik gelyk dat altwee waar kon wees, en die mening wat algemeen gehuldig is, was dat die boere van die binneland beslis slawehouers was. Wat van die ondersoek ná die 12de van April afgehang het, was of daardie mening kontak met die land self sou oorleef. [3]
Gou ná die proklamasie is ondersoek ingestel. Nie ’n enkele slaaf is vrygelaat nie, omdat daar nie een in die land was nie. In die hart van die gebied is krale van swart mense gevind in so ’n voorspoedige toestand as in enige deel van Suid-Afrika. Daar is vasgestel dat hierdie mense altyd in vrede met die wit inwoners geleef het, en dat hulle geen klagtes gehad het nie. Daardie bevinding het saakgemaak omdat dit nie ’n burgerpamflet was nie, en dit was nie ’n sendelingbrief nie. Dit was wat beamptes gevind het nadat die republiek oorgeneem is, toe hulle die mag gehad het om enigiemand wat as slaaf gehou word vry te laat, en niemand gevind het om vry te laat nie. [3]
Net so sterk was die getuienis van getalle. In 1877 was daar volgens die laagste skatting 6 maal soveel swart mense wat in ’n toestand van semi-onafhanklikheid binne die grense van die Suid-Afrikaanse Republiek gewoon het as wat 40 jaar vantevore op dieselfde grond was. Mense trek nie in op grond wie se okkupeerders hulle glo hulle tot slawe sal maak nie. Die toename was die feit wat langs die Europese prentjie van 1864 gesit moes word, toe dieselfde aanklagte al gangbaar was en moeiliker van oorsee getoets kon word. Semi-onafhanklikheid binne die grense het beteken krale wat onder hulle eie hoofde leef, nie ’n eenvormige arbeidskrag op elke plaas nie. Dit is wat die telling opgeteken het, en waarom die telling by hierdie jaar behoort het en nie by die ouer twis nie. [3]
Die mense wat die sendingparty slawe genoem het, het die boere leerlinge genoem. Die groot meerderheid — waarskynlik 19 uit elke 20 — was kinders wat in die oorloë wat die stamme voortdurend teen mekaar gevoer het, as gevangenes geneem is. In ouer dae het die verowerende stam al die verowerdes doodgemaak behalwe die meisies en ’n paar seuns wat as draers nuttig was. Meer onlangs het hulle minder onmenslik geword, nadat hulle gevind het dat hulle vir kleiner kinders krale en ander handelsware kon kry. Met stamme op die republiek se grens wat bereid was om gevangenes te verkoop, en met die Betshuana bereid om die kinders van hulle erflike slawe van die hand te sit, het ’n paar ondernemende Europeërs in daardie handel gegaan. Waenvragte kinders is die republiek ingebring, vir ’n termyn jare by die eerste houer as leerlinge ingeboek, en die leerkontrakte kon daarna voor ’n landdros oorgedra word. Dit was die slawerny van die Suid-Afrikaanse Republiek. Die ekwivalent daarvan is ’n paar jaar vantevore in die Kaapkolonie gevind, toe slawe wat deur Britse kruisers uit slaweskepe geneem is, by individue as leerlinge ingeboek is. Daar sou gevaar in die stelsel gewees het as die vraag na leerlinge groter was, omdat stamme mekaar dan opsetlik sou kon aanval om gevangenes vir verkoop te kry. Die vraag was baie beperk. ’n Veewagtertjie kon ietwat meer werd wees as sy kos, klere, en ’n paar stuks vee wat aan hom gegee is wanneer die termyn verstryk het; geen ander klas rou arbeid was dit nie. Die vraag of daardie kinders beter by die vernietigers van hulle ouers gelaat is, of beter 10 of 15 jaar by wit mense dien en dan as vry mense met ’n bietjie eiendom vestig, is beantwoord volgens die vooroordeel van die individu. Wat 1877 bygevoeg het, was nie ’n nuwe wet op leerlinge nie. Dit was die bevinding dat, toe die land oopgemaak en deursoek is, daar nie ’n slaaf was om vry te laat nie. [3]
Cetewayo en die gevaar wat voor 1877 geskryf is — Zoeloeland 1877
Stellings dat die Suid-Afrikaanse Republiek etlike jare voor 1877 in dreigende gevaar was om deur die Zoeloes binnegeval te word, dat die Europeërs in so ’n geval sekerlik uitgeroei sou word, en dat Cetewayo net deur die invloed van die regering van Natal in toom gehou is, is so dikwels in Engeland geskryf en herhaal dat hulle daar as onbetwisbare waarhede aanvaar is. Daardie sinne was nie ’n nuwe Zoeloe-veldtog in hierdie kalender nie. Hulle was die Engelse storie waaronder die inlywing van die 12de van April as ’n redding gelees kon word. Wat in 1877 daarvan afgehang het, was of Pretoria oorgeneem is van ’n staat wat op die punt was om vernietig te word, of van ’n staat wie se boere daardie vrees nie gedeel het nie. [3]
Cetewayo was die werklike heerser van die Zoeloestam, hoewel sy vader Panda die nominale hoof gebly het. Die deel van die republiek wat aan Zoeloeland gegrens het, was die distrik Utrecht. Sy wit bure het geweet dat hy met groot intelligensie begaaf was, en dat hy in ’n baie hoë mate slinks en wreed was. Hulle het die volle omvang van sy mag geken. Hulle was bewus dat al die bergstamme in Suid-Afrika saam — al die mense van Moshesh, van Magadu en sy bondgenote, en van Sekukuni, wat in 1860 sy vader Sekwati as hoof van die Bapedi opgevolg het — nie in ’n eerlike geveg in oop veld teen die helfte van sy geoefende regimente sou kon standhou nie. Daardie vergelyking is waarom sy naam in Engeland gewig gedra het. ’n Koning wat die bergstamme in die oopte kon slaan, kon, op papier, Utrecht instap. [3]
Die boere van die republiek het ’n ontmoeting met hom minder gevrees as met enige een van daardie bergstamme. Die oorlogstoestande sou heeltemal omgekeer wees. Die bergmense — wat net agter klipmure in byna ontoeganklike posisies veg, op eensaam plaashuise toeflits, en plunder en moor waar geen teenstand gebied kon word nie — kon die geduld en die krag van ’n burgerkommando uitput. Die Zoeloe-leër sou in ’n paar desperate gevegte ontmoet word, wanneer die boere goed sou sorg om goed verskans te wees, en die uitslag sou nie twyfelagtig wees nie. Daardie onderskeid is waarom ’n Zoeloe-inval en ’n Pedi- of Basoeto-oorlog nie dieselfde gevaar was nie. Cetewayo se regimente was die groter mag. Die bergstrooptog was die een wat nie tot ’n slag gebring kon word nie. [3]
Die boere, in elk geval, het nooit die gevolg van ’n Zoeloe-inval gevrees nie, en het ook nie toegegee dat die invloed van die Natalse regering op Cetewayo groter as hulle eie was nie. Teenoor altwee het hy warme gehegtheid bely, en in altwee gevalle sonder die minste opregtheid. Deur verteenwoordigers van altwee is hy formeel as groot kaptein van die Zoeloes aangestel, maar hy en sy mense het nie die geringste waarde aan enige van die twee seremonies geheg nie. Daarom het die Engelse storie dat Natal hom teruggehou het, en dat Pretoria op die punt was om uitgeroei te word, nie die republiek beskryf soos die burgers dit geken het nie. Wat 1877 met daardie storie gedoen het, was om die staat in elk geval in te lyf. Die 12de van April het nie op ’n Zoeloe-leër op die Utrecht-lyn gewag nie. Dit het die republiek op ander gronde oorgeneem, terwyl die ouer sinne oor dreigende gevaar nog in Engeland geloop het asof hulle die rede was. [3]
Kreli in oorlog met die kolonie — Transkei 1877
Oos van die Kei was die jaar se koloniale werk nie ’n nuwe goewerneur in Kaapstad nie. Dit was oorlog met Kreli, die Gcaleka-opperhoof, die man wat eerste onder die Xhosa-huise gerangskik het. Hy was die kaptein wat die kolonie al een maal uit die land verdryf het wat etlike geslagte lank sy stam se vernaamste woonplek was. In die nag van die 25ste van Februarie 1858, nadat sir George Grey besluit het om dit buite sy vermoë te stel om verder kwaad te doen, het ’n sterk afdeling van die grensgewapende en berede polisie onder kommandant Currie hom, met al sy oorblywende mense, oor die Bashee in Bomvanaland in gedwing, waar die kaptein Moni aan hom ’n klein stuk grond gegee het om op te woon. Die polisie het die distrik tussen die Kei en die Bashee tot 1865 beset, toe Kreli toegelaat is om terug te keer en ’n gedeelte daarvan langs die kus te beset. Daardie terugkeer is waarom hy weer ’n buurman van die kolonie was toe 1877 oopgegaan het, op Gcaleka-kusgrond en nie op ’n vlugtelingkraal by Moni nie. [3]
In 1877–8 was hy weer in oorlog met die kolonie, en is hy weer eens na Bomvanaland gedryf. Die oorlog wat vanjaar oopgegaan het, was dus nie ’n eerste botsing met ’n onbekende kaptein nie. Dit was dieselfde Gcaleka-huis, terug op ’n kusstrook wat die polisie 7 jaar ná 1858 beset het, wat weer die wapen opneem. Wat van daardie keuse afgehang het, was die kusbesetting wat in 1865 toegestaan is. ’n Opperhoof wat langs die Kei-Bashee-kus huis toe toegelaat is, het, deur oorlog te maak, daardie huis weer op die spel van ’n verdere verdrywing oor die Bashee geplaas. Die kolonie se doel was nie ’n nuwe vriendskapsverdrag nie. Dit was om die Gcaleka-opperhoof vir die tweede keer in ’n geslag in die veld te ontmoet. [3]
Barbaar soos die koloniale stukke hom genoem het, het Kreli baie goeie eienskappe gehad. Hy was dapper in die veld, van ’n ruimhartige geaardheid, en nie eens sonder ridderlike gevoelens nie. Lank, regop, treflik gebou, was daar in die hele Xhosa-land geen man van mooier voorkoms as hy nie. Hy was diep onderlê in die oorlewering van sy stam, en bereid om daardie kennis mee te deel. Daardie feite hoort op hierdie bladsy omdat die oorlog van 1877 nie teen ’n klein rower gevoer is nie. Dit is gevoer teen die Gcaleka-opperhoof, die man wat nog eerste in rang gestaan het, en wie se persoon die kolonie al geken het uit die verdrywing van 1858 en die terugkeer van 1865. [3]
Die hoë kommissaris het hom in 1858 laat weet dat as hy volhard om die Rarabe-stamme tot hulle vernietiging aan te hits, hy gestraf sou word, maar hy het geweier om die waarskuwing aan te neem. Selfs in die tyd van sy grootste nood het hy nie opgehou om ander aan te hits nie. Daardie ouer hardkoppigheid is die konteks vir vanjaar se oorlog. ’n Kaptein wat die Kei-Bashee-land al een maal verloor het, en aan wie ’n kusgedeelte teruggegee is, het weer teen die kolonie oorlog gemaak. Wat 1877 op die Transkei oopgemaak het, was dus die tweede dryf van Kreli na Moni se land — nie omdat ’n nuwe huis opgestaan het nie, maar omdat die ou opperhoof die veld geneem het. [3]
Sandile sluit by Kreli aan — Gaika-lokasie 1877
Sandile was die hoofkaptein van die Gaikas, wat volgende ná Kreli in die stam gerangskik het. Hy het nie sy hele vee geslag toe die veemoord van 1856–57 plaasgevind het nie, hoewel hy grootliks verarm is en die meeste van sy mense verloor het. Hy is toegelaat om ’n deel van die lokasie te behou wat sir George Cathcart aan hom toegeken het, maar sy mag is baie verminder, omdat sy landdros, van ’n blote assessor, nou oppergesag in geregtelike sake gekry het. Hy het soos vantevore ’n maandelikse toelae van die regering getrek. Dit is wie die Gaika-lokasie beset het toe Kreli oorlog gemaak het: ’n opperhoof van die westelike huis, op ’n toelae, onder ’n landdros wat die sake al aangehoor het. [3]
Nie net was sy verstand swak nie, maar hy was liggaamlik swak, en een van sy bene was verdor. Hy het 10 vroue gehad, en net 7 seuns en dieselfde getal dogters. Vier van die vroue in die regterhandhuis — Nofasi, Nojaji, Noselem, en Benzela — was kinderloos, ’n baie ongewone omstandigheid in Xhosa-gesinne. Sy grootvrou, Nopasi, het 2 dogters gehad maar geen seun nie. Om ’n erfgenaam te verskaf het sy Gonya aangeneem, die oudste seun van Nokwazi, die vrou volgende in rang in die groothuis. Die stam wou Gonya nie as bevoeg erken om in sy vader se waardigheid op te volg nie, omdat hy nooit besny is nie, aangesien hy by die Zonnebloem-inrigting in die Christelike geloof opgevoed is. Hy is Edmund gedoop, en was lank as tolk en klerk in ’n landdroskantoor werksaam. Daardie huishouding is waarom die Gaika-opvolging al tussen ’n Christelike klerk en ’n stam wat nog besnydenis vereis het, gesit het. Dit is ook waarom Sandile se eie gesag, swak van lyf en van verstand, nie die ou ongehinderde kapteinskap was toe vanjaar se oorlog begin het nie. [3]
Sandile se stam het onder Britse bestuur vinnig gegroei. Daardie groei is die feit wat sy volgende keuse verstaanbaar maak. ’n Huis wat mense op ’n verkleinde lokasie, onder ’n landdros en ’n toelae, herwin het, was nie ’n oorblyfsel wat gewag het om ingelyf te word nie. Dit was ’n stam sterk genoeg om die veld te neem. Hy het in die oorlog van 1877–8 by Kreli aangesluit. Die aansluiting het saakgemaak omdat dit ’n Gcaleka-oorlog oos van die Kei verander het in ’n oorlog waarin ook die hoof-Gaikakaptein was. Die kolonie het toe nie net die opperhoof in die gesig gestaar wat in 1865 langs die kus huis toe gekom het nie, maar die westelike huis wat volgende ná hom gerangskik het. [3]
Sy vernaamste raadgewer, ’n groot ou man met die naam Tyala, het sonder welslae alles in sy vermoë gedoen om die veemoord en die byna ewe sinlose oorlog 20 jaar later te voorkom. Daardie raad is waarom vanjaar se keuse nie in onkunde binne die Gaika-huis geneem is nie. Tyala het al een vernietiging gesien, en hy het hierdie oorlog as ’n volgende een genoem. Sandile het in elk geval by Kreli aangesluit. Wat 1877 op die Gaika-lokasie opgeteken het, was dus nie ’n landdrossaak nie, en nie ’n toelae wat gestop is nie. Dit was die hoof-Gaikakaptein wat die Gcaleka-opperhoof se kant kies, teen die man wat probeer het om hom terug te hou. [3]
Tini Maqoma en Anta — Kolonie 1877
Maqoma, die intelligentste van al die Rarabe-kapteins, dapper in die veld en uiters bekwaam as guerrilleier, hoewel verslaaf aan drank, is op Robbeneiland op die 9de van September 1873 in gevorderde ouderdom oorlede. Hy is in November 1871 weer na die eiland gestuur ná ’n terugkeer in Mei 1869 onder ’n belofte van goeie gedrag. Sy seun Tini het etlike jare later ’n plaas in die Waterkloof gekoop, wat hy in 1851 en 1852 so taai help hou het, en het die oorblyfsel van die stam daar bymekaargemaak. Daardie koop is waarom ’n Maqoma-huis nog sy eie grond gehad het toe hierdie jaar oopgegaan het: nie die ou lokasie nie, maar ’n plaas op die kloof wat die vader verdedig het. [3]
Met toenemende sterkte het Tini toenemend vyandig teenoor die regering geword. In die oorlog van 1877–8 het hy sy lot by Kreli en Sandile ingewerp. Die aansluiting het saakgemaak omdat dit die Waterkloof-oorblyfsel in dieselfde oorlog as die Gcaleka-opperhoof en die hoof-Gaikakaptein geplaas het. ’n Plaas wat op die toneel van 1851 gekoop is, was nie ’n pand van rus nie. Dit het die basis geword vanwaar Maqoma se seun saam met die twee huise wat bó hom gerangskik het, die veld geneem het. Wat van daardie keuse afgehang het, was die korporatiewe lewe van die oorblyfsel wat Tini versamel het. Die oorlog waarby hy aangesluit het, was die oorlog wat daardie stam as liggaam sou beëindig. [3]
Anta het ná die veemoord tot byna volkome nietigheid verval. Hy is toegelaat om in die Gaika-lokasie te bly, en teen 1877 het sy stam weer ’n bietjie sterkte bymekaargemaak. Daardie herstel is die jaar se feit op sy grond. ’n Huis wat ná 1857 as niks afgeskryf is, het twintig jaar later mense genoeg gehad om saak te maak. Die lokasie wat Sandile nog onder ’n landdros gehou het, het ook Anta gehou, nie langer verwaarloosbaar nie. Wat die telling van 1877 daar gewys het, was nie voorspoed van die soort wat in die republiek se krale gevind is nie. Dit was ’n klein Gaika-stam wat net genoeg sterkte terugkry om ’n keuse te maak. [3]
Toe het Anta se stam by Sandile aangesluit. Twee Gaika-huise — die hoofkaptein en die man wat byna verdwyn het — het in die oorlog wat vanjaar oopgegaan het dieselfde kant as Kreli gekies. Tini, van die Waterkloof-plaas, het ’n derde gemaak. Die kolonie het dus, benewens die Gcaleka-opperhoof, ’n Gaika-kombinasie ontmoet wat van Sandile se lokasie deur Anta se herwonne aanhang tot Maqoma se seun op die kloof geloop het. Wat 1877 in daardie drie name opgeteken het, was nie ’n nuwe lokasie wat toegeken is nie, en nie ’n nuwe toelae nie. Dit was die oomblik waarop huise wat sedert die veemoord onder Britse bestuur geleef het, hulleself in Kreli se oorlog geplaas het. [3]
Oba toe die oorlog van 1877 uitgebreek het — Kolonie 1877
Oba was ’n Gaika-kaptein van ’n ander soort. Hy was die seun van Tyali en die kleinseun van Ngqika. Hy het minder as enige ander Gaika-kaptein onder Umhlakaza se waan gely. Hy het in die vorige oorlog sulke dapperheid getoon dat sy mense aan hom ’n nuwe naam gegee het, Ngonyama — die leeu — waaronder hy daarna algemeen bekend was. Goeie van aard, geestig en ruimhartig, sou hy ’n ideale Xhosa-kaptein gewees het as hy van sterkdrank afgesien het. Hy het tot 1874 in die Gaika-lokasie gebly, toe hy 2 groot plase op die westelike oewer van die Keiskama gekoop het en met ’n aansienlike aanhang daarheen getrek het. Hy het nog die toelae van 7 pond ’n maand getrek wat sir George Grey aan hom gegee het. Daarom was Oba, toe hierdie jaar oopgegaan het, nie net ’n lokasiekaptein onder Sandile se landdros nie. Hy was ’n grondeienaar op die koloniale oewer van die Keiskama, met Grey se 7 pond nog betaal. [3]
Toe het lang droogte en veesiekte gekom, en die stam het so arm geword dat die laaste paaiemente van die koopprys van die grond nie nagekom kon word nie. Daardie armoede is die toestand waarin die oorlog hom gevind het. Die 2 plase van 1874 was nog nie afbetaal nie. ’n Aanhang wat as ’n kaptein se mense oor die Keiskama gegaan het, het nou belaste grond in ’n slegte seisoen beset. Wat van die droogte afgehang het, was nog nie ’n eksekusieverkoping nie. Dit was of ’n Gaika-huis op die koloniale oewer, kort aan vee en kort aan geld, Sandile na die oorlog sou volg of bly waar dit gekoop het. [3]
Toe die oorlog van 1877 uitgebreek het, is ’n koloniale diplomatieke agent na Oba gestuur, en hy het byna 5 maande lank met geen ander geselskap as die mense van sy stam saamgeleef nie. Hulle was die konserwatiefste van al die Xhosa in hulle gewoontes, en dié onder hulle wat op jare was, het aan die ouer grensoorloë deelgeneem. Hulle het naby die samevloeiing van die Tyumie en die Keiskama gewoon, waar Botumane se kraal van 1829 tot 1833 gestaan het. Die naaste bure was Imidange aan die een kant en Gunukwebes aan die ander. Veesteel van die Europese boere buite hulle perke was volop, en geen onderwerp is meer dikwels bespreek nie. Daardie vyf maande se verblyf is waarom Oba se oorlog as ’n diplomatieke las opgeteken word, nie as ’n aansluiting by Kreli nie. Die regering het ’n man gestuur om by hierdie stam by die riviere te sit, en die stam was nog daar om by te sit. [3]
Oba het homself en sy mense geheel en al tot beskikking van daardie agent gestel. Die regering het later die goeie gedrag erken. Hy het nie Sandile gevolg nie. Hy het nie sy lot by Kreli ingewerp nie. ’n Gaika-kaptein op belaste plase, in droogte, met Grey se 7 pond wat nog kom, het sy aanhang uit die kombinasie gehou waarby Tini en Anta aangesluit het. Wat 1877 by die Tyumie–Keiskama-samevloeiing opgeteken het, was dus die ander Gaika-keuse: ’n konserwatiewe stam onder Ngonyama, wat byna 5 maande lank veesteel met ’n koloniale agent bespreek het, terwyl die oorlog wat Kreli oopgemaak het sonder hulle geloop het. [3]