Boer History1834 aan die Kaap die Goeie Hoop: D’Urban, emansipasie, Waterboer, en die sesde oorlog
D’Urban se installasie, Herschel, en die twee rade — Januarie–April 1834
Luitenant-kolonel Thomas Francis Wade het nog die kasteel gehou toe hierdie jaar oopgemaak het. Hy het op die 10de van Augustus 1833 die eed afgelê, nadat luitenant-generaal sir Galbraith Lowry Cole in La Belle Alliance geseil het. Die man wat aangewys is om Cole op te volg was majoor-generaal sir Benjamin D’Urban, destyds goewerneur van Demerara aan die Suid-Amerikaanse kus. Hy kon nie dadelik vertrek nie, so Wade het deur die laaste maande van 1833 as waarnemende goewerneur gesit. Van die 1ste van Januarie van hierdie jaar het mnr. E. G. Stanley die kommissaris-generaalskap vir die oostelike distrikte afgeskaf. Kaptein Andries Stockenstrom moes op ’n pensioen van 300 pond per jaar uittree. Nadat hy in Maart 1833 geseil het, is kaptein Duncan Campbell aangesê om waar te neem; Stanley se bevel het die amp self beëindig. Daarom het Januarie oopgemaak met ’n militêre sekretaris in die kasteel en geen kommissaris-generaal in die ooste nie: nie omdat ’n nuwe oorlog verklaar is nie, maar omdat Cole huis toe gegaan het en Londen die oostelike amp van die lys geskrap het. [3] [4]
Op die 16de van Januarie het die skip Mount Stuart Elphinstone in Tafelbaai aangekom, met sir Benjamin, lady en juffrou D’Urban, en die sterrekundige sir John Herschel, met sy vrou, seun en twee dogters. Dieselfde dag het die nuwe goewerneur die eed van kantoor afgelê. Hy was die eerste van die Engelse goewerneurs aan die Kaap sonder magtige familiebande. Sy vader was ’n burgerlike. Hy het deur die Skiereilandoorlog gedien as bevelvoerder van ’n kavalleriedivisie in die Anglo-Lusitaanse legioen, en sedert Napoleon se val is hy hoofsaaklik in die Wes-Indiese Eilande gebruik. In 1815 is hy ridder-kommandeur van die Bath gemaak, en in Februarie 1831 het hy die siviele aanstelling as goewerneur van Demerara ontvang. Toe hy na die Kaap gestuur is, was sy militêre rang slegs dié van majoor-generaal. Londen het hom gestuur om drie dinge te doen: die siviele instellings sny tot inkomste uitgawe sou dek en ’n surplus na die publieke skuld sou laat; die stelsel van omgang met die Xhosa verander, en versoening deur verbande met die kapteins probeer; en die emansipasie van die slawe onder die imperiale wet van 28 Augustus 1833 uitvoer. Hy het gekom met die oortuiging, soos baie in Engeland destyds, dat gekleurde mense hard deur die Europeërs behandel word, en dat ’n beter verhouding met die grensstamme deur vriendelikheid en vertroue bewerkstellig kon word. ’n Tyd lank het hy volle vertroue in die menings van dr. Philip geplaas. Die eed het saakgemaak omdat die kasteel nou aan ’n majoor-generaal uit Demerara geantwoord het wat die Visrivier nog nie gesien het nie, en omdat die drie instruksies van Stanley elke latere twis van die jaar sou regeer. [3] [4]
Op die 12de van Januarie is St. Mary’s-kerk by Port Elizabeth vir die Engelse episkopale geopen. Die dorp het destyds 1200 inwoners gehad. Op die 20ste van Januarie het ’n vergadering in die kommersiële beurs in Kaapstad besluit om die imperiale regering te versoek om die nedersetting by Natal te erken; ’n petisie met 192 name is ’n paar maande later aangestuur. Aan die begin van hierdie jaar het ’n groot deel van die oostelike mense, wat vir ’n sterk regering naby die Xhosa-grens geagiteer het, mnr. Thomas Philipps as afgevaardigde na Engeland gestuur met petisies aan albei huise van die parlement. Daar was nie eers ’n kommissaris-generaal oor om hulle in die ooste te antwoord nie. Die Januarie-vergaderings het saakgemaak omdat Port Elizabeth nou ’n Engelse kerk van sy eie gehad het, en omdat Natal en ’n aparte oostelike regering in Londen gevra is terwyl die nuwe goewerneur nog in Kaapstad uitgepak het. [3] [3]
Die Kaap het nog geen verkose huis gehad nie. Briewe-patent van die 23ste van Oktober 1833 het ’n wetgewende raad en ’n uitvoerende raad geskep om die ou raad van advies te vervang; nie een het nog gesit nie. Die wetgewende raad moes bestaan uit nie minder nie as 10 en nie meer nie as 12 lede buiten die goewerneur. Die militêre offisier volgende in rang, die sekretaris tot die regering, die tesourier-generaal, die ouditeur-generaal en die prokureur-generaal sou sitplekke hê kragtens hul ampte. Die ander lede moes deur die goewerneur uit die inwoners gekies word, en sou die amp hou tydens verblyf en goeie gedrag, tensy die minister van kolonies dit binne 2 jaar afkeur. Die goewerneur en 6 lede het ’n kworum gevorm. Konsepordonnansies moes minstens 3 weke voor bespreking in die Gazette gepubliseer word. ’n Uitvoerende raad van die volgende militêre offisier, die sekretaris, die tesourier-generaal en die prokureur-generaal is terselfdertyd geskep; die goewerneur moes sy advies in administrasievrae inneem, maar was nie verplig om dit te volg nie. Die nuwe regsplegingshandves van 16 Junie 1832 is nagekom sover dit die vermindering van die regters betref; dit is nie anders nagekom tot die 1ste van Maart van hierdie jaar nie, toe dit die eerste handves vervang het. Op die 25ste van Februarie is mnre. Pieter Laurens Cloete, John Bardwell Ebden, Michiel van Breda, Charles Stuart Pillans en Jacobus Johannes du Toit as die eerste nie-amptelike lede in die Gazette geplaas. Die Gazette het saakgemaak omdat die briewe-patent van Oktober 1833 nie meer papier was nie: vyf koloniste het nou benoemde sitplekke langs die amptenare gehad. [3]
Op die 2de van April is die eerste sitting geopen. Al die nie-amptelike lede was teenwoordig, en ook Wade as militêre offisier volgende in rang, mnr. Jan Godlieb Brink, mnr. Joachim Willem Stoll, mnr. Pieter Gerhard Brink en mnr. Anthony Oliphant. Toe die goewerneur die raadsvertrek binnegegaan het, het ’n militêre orkes die volkslied gespeel, en is ’n saluut van die Imhof-battery afgevuur. Die debatte is eers agter geslote deure gehou, met ’n uittreksel wat gepubliseer is; in Oktober kon elke lid een vriend toelaat en elke koerant een verslaggewer. Op die 8ste van Oktober het ’n groot openbare vergadering in Kaapstad besluit om nog ’n petisie aan die koning vir ’n verteenwoordigende vergadering te stuur. Só ’n raad het die koloniste geensins bevredig nie. Die April-sitting het saakgemaak omdat die Kaap nou twee benoemde rade in plaas van ’n raad van advies gehad het, en omdat die deure wat met ’n saluut oopgemaak het, nog ’n verkose huis uitgesluit het. [3]
Waardasie, vakleerlingskap, en die eerste Desember — Maart–Desember 1834
Die slawewet van die 28ste van Augustus 1833 het die Kaap se dag as die 1ste van Desember van hierdie jaar vasgestel. Ná daardie datum moes slawerny ophou. Alle slawe ouer as 6 jaar sou dan vakleerlinge van hul vorige meesters word, òf vir 4 òf vir 6 jaar, maar as dit vir 6 jaar was, moes hulle nie meer as 45 uur per week werk nie. Spesiale landdroste sou uitsluitlike jurisdiksie hê in sake tussen vakleerlinge en werkgewers, behalwe aangeleenthede onder die hooggeregshof en die ommegangshowe. Die som van 20000000 pond sterling is gestem om eienaars in 19 slawekolonies te vergoed, die aandeel van elkeen bepaal volgens gemiddelde pryse gedurende die 8 jaar voor die 31ste van Desember 1830. Daar was ’n algemene indruk dat die geld die hele, of byna die hele, waarde van die slawe sou dek, en dat ’n swerwerswet voor die dag van finale emansipasie aangeneem sou word. Wade kon gunstig berig oor die ontvangs wat die wet gekry het. Daarom het Maart met waardeerders eerder as met kontant oopgemaak: nie omdat die Kaap die wet geweier het nie, maar omdat Londen aankoop beloof het en nog geen syfer vir hierdie kolonie gestuur het nie. [3]
Op die 26ste van Maart het die goewerneur mnre. P. M. Brink, E. Christian, W. Gadney, D. J. Kuys, H. A. Sandenberg en J. J. L. Smuts as assistent-kommissarisse van vergoeding aangestel, en die waardasie van die slawe het begin. Hulle is in klasse verdeel, en die gemiddelde waarde van ’n individu van elke klas is uit verkope in die tydperk wat in die wet omskryf is, vasgestel. ’n Paar besware is gemaak deur persone wat dit onbillik geag het dat hul slawe gelyk gestel word aan dié wat by gedwonge veilings van die hand gesit is; in die algemeen is die plan as die veiligste beskou wat gevolg kon word. Die eerste vergadering van die Kaapse komitee is op die 13de van Mei gehou, met D’Urban as voorsitter, die prokureur-generaal, en dieselfde here; etlike maande het verloop voordat waardeerders die plase besoek het. Die aanstellings het saakgemaak omdat ’n prys teen elke naam geskryf moes word voordat Londen sou sê watter aandeel van die 20000000 pond die Kaap sou ontvang, en omdat daardie aandeel in Londen betaal sou word, nie oor ’n tafel in Tafelbaai nie. [3] [4]
Op die 30ste van November was daar in die kolonie 39021 slawe, van wie 21613 manlik en 17408 vroulik was. 5731 was onder 6 jaar oud. Van die hele getal is 3276 as bejaard, swak of andersins ongeskik vir werk beskou, en is hulle as sonder geldelike waarde gereken. ’n Paar weke later, toe die waardasierolle uiteindelik voltooi is, is vasgestel dat om die waarde van die oorblywende 35745 te dek, 3041290 pond en 6 sjielings nodig sou wees. Die opgawes van die kommissarisse van vergoeding in hierdie jaar het die totaal op 38427 gestel, gewaardeer op 2824224 pond 7 sjielings en 9 pennies, ’n gemiddelde van 73 pond 9 sjielings en 11 pennies. Van ongeveer 36000 is 56 persent in die Kaap- en Stellenbosch-distrikte besit, 28 persent in Worcester, Swellendam en George, en slegs 16 persent in Beaufort en die oostelike grensdistrikte van Graaff-Reinet, Somerset, Albany en Uitenhage. Die geldelike vergoeding het nie uit Engeland aangekom nie. Opgawes uit alle dele van die ryk was in Londen nog onvolledig. Die November-telling het saakgemaak omdat die plase wat die meeste slawe gehou het in die weste gesit het, en omdat die ooste wat later waens noord sou stuur, betreklik min besit het. [3] [4] [7]
Maandag, die 1ste van Desember, was die dag waarop slawerny in die Kaapkolonie opgehou het. In teenstelling met die vrese van baie was daar geen wanorde van enige aard nie. In die meeste kerke deur die land is dankdienste in die oggend gehou, en in die dorpe en gehuggies is die middag gewoonlik aan feesviering gewy. Die mense wat slawe was, was in die geheel nie entoesiasties om vakleerlinge te word nie; die Europese filantropiese party was jubelend. Grahamstad, byna heeltemal ’n nie-slawebesittende gemeenskap, het die geleentheid tot besondere vreugde gemaak. ’n Dankdiens is in St. George’s-kerk om 11 uur gehou, toe die eerwaarde J. Heavyside tot ’n diggepakte gemeente van alle denominasies gepreek het. In die middag het ’n openbare vergadering ’n hulpvertakking van die British and Foreign Bible Society gestig, om godsdiensonderrig tot die nuut bevrydes uit te brei. In die aand was daar ’n reuse-teevergadering in die nuwe Shaw-saal, waar ’n tableau Britannia gewys het wat die slawe bevry terwyl sy die golwe regeer. Die Maandag het saakgemaak omdat die wetboek nou nie meer slaaf gesê het nie, en omdat dieselfde saal wat op die 1ste ’n tableau gesit het, voor die einde van die maand met vroue wat van die Visrivier verdryf is, sou vol word. [3] [4]
’n Ordonnansie wat besonderhede reël, was voor die wetgewende raad, en hoewel dit eers op die 5de van Januarie 1835 gepubliseer is, is daarop opgetree asof dit al wet was. Al die voormalige slawe is as nie-prediaal verklaar, en dié ouer as 6 jaar as vakleerlinge van hul vorige eienaars vir 4 jaar. Die ure waarin hulle moes werk, is op ’n glyskaal volgens die seisoene vasgestel, sodat hulle in die jaar gemiddeld 10 en een-sesde daagliks sou wees, heilige dae en vakansiedae uitgesonder. Agt halfsoldy-offisiere het uit Engeland as spesiale landdroste aangekom; 6 meer is deur die goewerneur gekies; vir hierdie doel alleen is die kolonie in 14 distrikte verdeel. Gedurende hierdie Desember het die Kaapse Handelsvereniging ernstige kommer gekoester: geen stappe is vir ’n finale skikking ten tye van emansipasie geneem nie, en die bedrae sou slegs in Londen betaalbaar wees. Wantroue het ontstaan, omdat soveel van die slawe swaar verbind was. Op die 8ste van September is ’n swerwersordonnansie ’n derde keer deur ’n meerderheid van die raad gelees, met die goewerneur, die waarnemende sekretaris, die prokureur-generaal en Ebden as die minderheid. D’Urban het as redes gegee dat etlike klousules in Engeland met vrees beskou sou word, en dat bestaande wette voldoende was; hy was nog nie anderkant die Kaapse Skiereiland nie. Nadat die ordonnansie aangeneem is, het hy geweier om dit te teken, maar dit aan die minister van kolonies gestuur om voor die koning gelê te word. Die September-weiering het saakgemaak omdat baie eienaars ’n swerwerswet voor die 1ste van Desember verwag het, en omdat die 1ste daarom danksegging in die kerke, 4 jaar vakleerlingskap, 14 spesiale landdroste, en ’n vergoeding wat Engeland nog nie gelaat het nie, op die tafel gesit het. [3] [4] [7]
Boere anderkant die lyn: O’Reilly, Trichardt, en die Vaal — 1834
Die neiging om anderkant die grense met slawe te gaan, het homself aan die begin van hierdie jaar gewys. In antwoord op ’n brief van die sekretaris tot die regering, waarin die oostelike landdroste gevra is om die regering op hoogte te hou van enige opgewondenheid of uitinge van ontevredenheid aan die kant van die Boere, het mnr. O’Reilly, die residerende vrederegter by Cradock, op die 24ste van Februarie berig dat daar aansienlike gisting in sy distrik was en dat boere met slawe die kolonie verlaat. Om dit te stuit, is al die landdroste langs die grens aangesê om bekend te maak dat wie ’n slaaf oor die grenslyn neem of stuur, kragtens die statuut van die 5de van George IV, kap. 113, aan ’n misdryf skuldig sou wees en die straf van deportasie sou oploop, en dat die goewerneur vasbeslote was om die wet te laat uitvoer. Die regering was nie heeltemal suksesvol nie. Die Cradock-brief het saakgemaak omdat emansipasie nog 9 maande weg was, en omdat ’n boer wat ’n slaaf oor die lyn loop, daarvoor gedeporteer kon word. [4]
Omstreeks Mei het Louis Triegardt (Trichardt), Adriaan de Lange, Frans van Aardt, Hans van der Merwe, Sybrand van Dyk, met andere tot ongeveer 30 gesinne, uit die kolonie getrek, waarskynlik uit Albany, en tot by die samevloeiing van die Wit- en Swart-Keirivier gekom. Hulle het al hul slawe by hulle gehad; Triegardt het 10 gehad, 7 mans en 3 vroue. Een hiervan het ontsnap en na die kolonie teruggehardloop, en só het die optrede bekend geword. Volgens die onbevestigde getuienis van hierdie slaaf het Triegardt sy voorneme uitgespreek om na Natal te gaan om so ver moontlik van die Engelse te kom en só die verlies van hul slawe te voorkom; verder, dat hy in die kolonie goed teenoor sy slawe opgetree het, maar op trek baie hard geword het. Sodra dit by die siviele kommissaris in Grahamstad bekend geword het, is kaptein A. B. Armstrong met ’n afdeling van die Kaapse berede gewere agter hierdie mense aangestuur. Sy nadering het aansienlike paniek en ’n neiging tot weerstand veroorsaak; sommige het gespog met hul voorneme om hul slawe ten spyte van die goewerneur te hou. Armstrong, gretig om hulle nie te terg nie, het hulle gelaat waar hy hulle gevind het, maar 14 slawe saamgebring, wat die keuse gegee is om onder die beskerming van die regering te bly of by die inwoners in diens te gaan; hulle het laasgenoemde gekies. Hy het bygevoeg dat groot toegeeflikheid teenoor hulle gemaak kon word, omdat hulle groot troppe beeste en skape gehad het en gedwing was om te trek, òf weens die droogte òf omdat hulle geen vaste woonplek gehad het nie. Die Mei-trek het saakgemaak omdat ’n statuut wat ’n slaaf oor die lyn ’n misdryf gemaak het, nou ’n patrollie daarby gehad het, en omdat 14 mense saam met Armstrong teruggeloop het terwyl die gesinne by die Kei gesit het. [4]
Die gesinne moes gou teruggekeer het, want nie net het ’n staat van oorlog die bestaan van Europeërs in daardie streke gou onmoontlik gemaak nie, maar op die 20ste van November het die sendeling John Ayliff vanuit Butterworth geskryf dat die Nederlandse boere wat in die onbesette land noord van daardie stasie woon, nadat hulle gehoor het dat hulle by hul terugkeer hulleself aan deportasie vir 7 jaar sou onderwerp, en sonder voorraad was, gesmeek het om te weet wat hulle moes doen, aangesien hulle nou gretig was om die kolonie binne te gaan om hulleself van koring te voorsien. Hulle het verklaar dat nood hulle gedryf het om weivelde te soek, en dat hulle voor hulle gelaat het, gereelde inligting aan die owerhede gegee het. Gedurende dieselfde November het die sendeling by Philippolis, mnr. Kolbe, inligting gegee dat 1120 Boeregesinne met 200 slawe na die noorde van Kok se land getrek het. Dit is waarskynlik ’n oordrywing; daar skyn geen ander rekord as Kolbe se brief te wees nie, en dit is skaars waarskynlik dat 3000 individue kon oorgesteek het sonder dat die landdroste by Graaff-Reinet of Beaufort-Wes daarvan bewus geword het, hoewel Boere wel in daardie rigting met slawe gegaan het. Die November-briewe het saakgemaak omdat die Kei-geselskap gevra het hoe om huis toe te kom sonder 7 jaar se deportasie, en omdat 1120 gesinne aan die Oranje ’n gerug was wat die drostdye nie kon bevestig nie. [4]
Die eerste van die Voortrekkers, onder Carel Johannes Trichard en Hans van Rensburg, nadat hulle vroeg in hierdie jaar die Oranje oorgesteek het, het ’n kort tyd ’n entjie noord van daardie stroom gebly. Hier het hulle weiding vir hul vee by die Boesmans en Griekwas gehuur wat hulle in besit van die grond gevind het. Die Engelse reisiger Bain, wat die streek in hierdie jaar besoek het, het boere daar gevind, en dat hulle die Bastaards van etlike beeste gegee het in ruil vir die gebruik van weivelde en waterregte. Die pioniers het daarna verder noord beweeg. Dit was Februarie van hierdie jaar voordat hulle die Vaalrivier bereik het. Onder enige 100 blanke inwoners van Albany of Somerset kon skaars ’n enkele een gevind word wat slawe besit het; die gesamentlike geselskappe van die Trichards en Van Rensburgs wat voor die datum van emansipasie gelaat het, het geen besit nie. Die Februarie-aankoms het saakgemaak omdat die eerste waens aan die Vaal nie ’n slawekolom uit Stellenbosch was nie, maar veeboere uit die ooste wat die Oranje oorgesteek het terwyl Wade nog in die kasteel gesit het. [7]
Winter op die grens, Kleinhaus, en D’Urban se waarskuwing — Maart–November 1834
Gedurende die winter van hierdie jaar was die oostelike grens in die toestand wat dikwels as erger as oop oorlog beskryf word: werklike oorlog tydens nominale vrede. Veerowery van die boere van Albany en Somerset is tot ’n mate gedryf wat selde in vorige jare geëwenaar is, en ’n baie klein deel van wat gesteel is, kon teruggekry word. D’Urban was egter nog van oordeel dat die mense wat soveel moeilikheid gee, deur versoening en vriendelikheid oorgehaal kon word om as goeie bure te leef. Hoewel hy in hierdie jaar nie die oostelike grens kon besoek nie, het hy daarin geslaag om die nuwe beleid wat die minister van kolonies ontwerp het, te begin. Hy is aangesê om ’n bekendheid met die kapteins te kweek deur verstandige en intelligente manne as agente onder hulle te plaas, en hiervoor is hy toegelaat om ’n som van nie meer as 600 pond per jaar te spandeer. Kort ná sy aankoms het hy ’n amptelike kennisgewing aan die verskeie Xhosa-kapteins laat gaan dat hy van voorneme was om die grens te besoek sodra sy pligte hom sou toelaat om Kaapstad te verlaat, en dat hy dan die vriendelikste reëlings met hulle sou aangaan. Instruksies is aan die offisiere op die grens gestuur wat die gebruik van geweld verbied het; militêre patrollies kon die spore van rowers volg, maar moes nie hul wapens gebruik nie behalwe ter verdediging. In September en Oktober het die rowerye byna opgehou, weens boodskappe dat hy tot reëlings van groot voordeel vir hulle geneig was. Die kapteins is laat glo dat ’n groot deel van die onbesette land wes van die Tyumie en die Keiskama aan hulle gegee sou word. Twee maande se wag het hul geduld uitgeput, en in November is diewe hernu; Tyali se mense was besonder bedrywig, en het ook ergernis veroorsaak deur die afgestane gebied binne te gaan en kraal daar te maak. Die troepe is uitgeput om hulle terug te dryf, want sodra ’n patrollie teruggetrek het, het dié wat verdryf is oor die grens teruggekeer. Die soldate is nie toegelaat om op hulle te vuur nie, en geen bloed is in hierdie vermoeiende operasies vergiet nie. Die winter het saakgemaak omdat Stanley se 600 pond en ’n beloofde besoek die beleid was, en omdat D’Urban, besig met bezuiniging en die nuwe rade, nooit die skiereiland gelaat het om die besoek te bring nie. [3] [3]
D’Urban was skaars 4 maande in die kolonie toe die depredasië van hom ’n maatregel ontlok het wat nóg na versoening nóg na ’n verbond gesmaak het. Die talle verslae het die goewerneur geskok en sy menings oor grenslewe verander. “Hulle was baie pynlike leesstof vir my,” het hy op die 6de van Junie aan luitenant-kolonel Somerset geskryf; ’n volkome en doeltreffende hervorming in die stelsel van betrekkinge met die stamme op die grense het absoluut noodsaaklik geword. Hy het Somerset gemagtig om aan die kapteins, met besondere vermaning aan Tyali en Maqoma, billike waarskuwing oor te dra dat hy hulle verantwoordelik sou hou vir die gruweldade van hul mense, en dat as hulle hom dwing om maatreëls tot hul straf te tref, hy dit nie half sou doen nie. Sy Majesteit se onskuldige onderdane wat binne die behoorlike grens woon, moet beskerm word; as die Xhosa volhou met rooftogte en veral gewapen, moet hulle soos ander bandiete behandel word, wat hulleself in die daad van diefstal, plundering en inbraak laat skiet. Die Junie-brief het saakgemaak omdat die goewerneur wat aangekom het om verbande te maak, nou vir Somerset gesê het dat ’n dief in die daad geskiet mag word, en omdat Maqoma en Tyali in die waarskuwing genoem is. [4]
Die onmiddellike oorsaak skyn ’n geval te gewees het waarin die boer die wet in eie hande geneem het. William Kleinhaus het in ’n wilde streek gewoon, myle van sy naaste buurman, in ’n klein wattle-en-kleihut met ’n ronde kraal van droë bos voor. Kort nadat hy op die nag van die 9de van Maart gaan rus het, omstreeks tienuur en ’n donker nag, het sy honde onrustig geword. Hy het ’n geweer gevat en geen lig gewys nie, na die agterkant van die kraal gekruip, die bospoort hoor trek, en twee Xhosa gevind wat rieme aan die horings van osse vasmaak. Hy het die kraal ingekruip; toe hulle terugkom en meer osse dryf, het ’n skoot een levenloos laat val, en die volgende oggend is die liggaam van die tweede nie ver daarvandaan gevind nie — 2 met een koeël. Die goewerneur het aan die volle bank voorgelê of bestaande wette grensinwoners geregtig om te doen wat nodig is om diefstal deur inbraak of van beeste, skape of bokke wat in die daad ontdek word, te voorkom. Hoofregter Wylde, met Menzies, Burton en Kekewich, het gehou dat inwoners, bediendes, huisgenote, of selfs vreemdelinge wat teenwoordig is, geregverdig is om enige persoon dood te maak wat betrap word dat hy in die nag in woonhuise probeer inbreek met die bedoeling om te steel, of bedags met die bedoeling om te roof, en insgelyks enige persoon wat dieflik vee wegvoer wat hom dan met geweld verdedig, of wat hulle nie anders kan keer om sy misdaad te voltooi nie. Die Maart-skoot het saakgemaak omdat die bank nou vir ’n eensaam boer gesê het dat ’n man wat in die nag in die kraal betrap word, wettig doodgemaak mag word, en omdat D’Urban se Junie-waarskuwing op daardie advies gesit het. [4]
Die militêre mag in Suid-Afrika het bestaan uit 3 bataljons infanterie, ’n paar artilleriste en ingenieurs, en die Kaapse berede gewere. Hiervan was 2 bataljons infanterie en ’n kompagnie artilleriste in garnisoen in Kaapstad en Simonstad. Versprei onder 6 verskillende poste op die grens was die Kaapse berede gewere, 247 offisiere en manskappe, die 75ste regiment van die linie, 533 offisiere en manskappe, en 55 artilleriste en ingenieurs. Somerset se hoofkwartier was by Grahamstad, maar ’n groot deel van sy tyd is in die saal deurgebring. Luitenant-kolonel Richard England het die garnisoen daar aangevoer. Die syfers het saakgemaak omdat die Visrivier deur minder as 900 soldate en gewere gehou is, terwyl 2 bataljons in die weste gesit het, en omdat die man wat ’n oorgang sou moes ontmoet, ’n kolonel in die saal was, nie ’n goewerneur in Kaapstad nie. [3]
Op Sondag die 13de van Julie is die winkel van die handelaar Purcell, geleë aan die Kei, getref; die lewens van die handelaars is bedreig. Somerset, wat op die 2de van Mei aan die regering geskryf het, het gesê dat weens die moeite wat onlangs deur sleggesinde persone gedoen is om in die gedagtes van die kapteins die idee te plant dat hulle verdruk word, ’n gevoel van vyandigheid geskep is wat gesien moet word om verstaan te word. Hy het die daaglikse depredasië aan hierdie oorsaak toegeskryf. By Fort Adelaide en in die distrik Bathurst het vroue in Europese kleding oënskynlik gekom om vriende by die poste en by Theopolis te besoek; Armstrong het hulle as spioene beskou, dieselfde kleed deur verskillende individue as ’n pas gebruik. Ordonnansie nege-en-negentig van die 6de van Junie 1833, en Macartney se proklamasie ook, is vanaf die 1ste van Augustus van hierdie jaar afgekeur, wat die mense sonder organisasie gelaat het wanneer ’n kommando nodig was. Die veldkornette was magteloos, want niemand behalwe die siviele kommissaris het die reg gehad om ’n gewapende mag byeen te roep nie. Die Augustus-afkeuring het saakgemaak omdat die enigste wet wat burgers op kommando gedwing het, dood was, en omdat ’n oorgang in Desember elke boer vir homself sou laat antwoord. [3] [4]
Waterboer, Grahamstad, Port Elizabeth, en wol — 1834
Teen die einde van hierdie jaar het die eerwaarde Peter Wright Andries Waterboer na Kaapstad gebring, om by die feeste in verband met die emansipasie van die slawe teenwoordig te wees, en daar het hy groot guns gewen deur sy korrekte gedrag en verstandige opmerkings by openbare vergaderings. Waterboer is in 1820 as kaptein by Griekwastad verkies, nadat Barends en die Koks weggetrek het. Dit is aan D’Urban voorgehou dat as Waterboer se mense van gewere en ammunisie voorsien word, hulle van groot diens kon wees deur Stuurman se roverbende van die eilande in die Oranje te dryf. Waterboer en byna al sy volgelinge is in die kolonie gebore, maar daar was geen begeerte om hulle as Britse onderdane te beskou nie; hulle wou onafhanklik wees. Onder hierdie omstandighede is op die 11de van Desember die eerste formele skriftelike verdrag wat tussen die Engelse owerhede in Suid-Afrika en ’n naturelleheerser aangegaan is, in Kaapstad geteken. Daarin het Waterboer hom verbind om die getroue vriend en bondgenoot van die kolonie te wees, orde in sy gebied te bewaar, enige poging om die vrede van die kolonie te skend deur mense wat in sy land woon, te stuit en te straf, misdadigers of vlugtelinge te gryp en terug te stuur, daardie deel van die koloniale grens teenoor sy eie — naamlik van Kheis langs die Oranje tot Ramah — teen rowers uit die binneland te beskerm, by die herwinning van eiendom of die inhegtenisneming van bandiete langs daardie lyn te help, inligting van voorgenome rooftogte of vyandige pogings te gee, en saam te werk om vrede te bewaar en beskawing uit te brei. Die verdrag het saakgemaak omdat die Oranje nou ’n benoemde bondgenoot in kontant en muskette gehad het, en omdat die handtekening in Kaapstad in dieselfde week op papier gesit is dat seinvure van die Keiskama tot die Bashee geloop het. [3]
Aan die ander kant het die goewerneur hom verbind dat ’n jaarlikse toelae van 100 pond sterling aan Waterboer betaal sou word; dat hy van 200 muskette en ’n redelike hoeveelheid ammunisie na gelang van geleentheid voorsien sou word; en dat 50 pond per jaar aan die sending by Griekwastad tot steun van die skool betaal sou word, veral vir die onderrig van die kinders in die Engelse taal. Die vertroulike agent wat in die verdrag genoem is, was Wright. In die verdrag was daar geen omskrywing van grense nie behalwe dié in die polisiéklousule. Die terme het saakgemaak omdat 100 pond en 200 muskette ’n patrollie van Kheis tot Ramah gekoop het sonder om Waterboer se mense Britse onderdane te maak, en omdat ’n latere geskil oor Griekwagrond geen lyn in die 1834-papier sou vind behalwe daardie polisiéklousule. [3] [3] [4]
Nogtans, as die kolonie in hierdie jaar met 1819 vergelyk word, het tekens van vooruitgang nie ontbreek nie. Die vernaamste dorpe is nou deur gereelde weeklikse poste verbind, die pos in veerwaentjies van stasie tot stasie teen ’n pas van 6 of 7 myl per uur dag en nag. Grahamstad het 600 huise en 3700 inwoners buiten soldate bevat. Dit het 4 kerke gehad — Engelse episkopale, Wesleyaans, Independent en Baptiste — goeie skole, ’n kommersiële saal, ’n spaarbank, ’n bystandsklub, ’n leeskamer en ’n koerant. Die onvoltooide Kommersiële Saal, wie se hoeksteen met vrymesselaarseer gelê is, moes in Desember as tydelike toevlug vir sommige van dié wat van hul huise verdryf is, gebruik word. Die Shaw-saal — so genoem ter ere van die eerwaarde William Shaw — in 1832 gebou en byna heeltemal herbou ná brand in 1833, het die emansipasie-tee op die 1ste van Desember gehou. Port Elizabeth het 1200 inwoners bevat; die Independente het daar ’n bidplek gehad. In ander dele van Albany was daar 6 Wesleyaanse kerke, ’n Engelse episkopale kerk by Bathurst — byna klaar in Desember, toe dit ook as toevlug gebruik moes word tot vroue en kinders na Grahamstad begelei kon word — 8 of 9 koringmeulens, en etlike fabrieke van waens, leer en teëls. Die telling het saakgemaak omdat Grahamstad van 3700 nou die ooste se dorp was, en omdat die sale en die Bathurst-kerk in Desember met mense wat hul plase gelaat het, sou vol word, nie met handel nie. [3] [4]
Die waarde van die wol wat in hierdie jaar uit die Ooste uitgevoer is, was 3279 pond. Die Xhosa-handel in ivoor, huide en gom het tot ongeveer 40000 pond per jaar gestyg. Koring van die Kaap is op die Londense mark as gelyk, en in sommige opsigte superieur, aan die beste Engelse verklaar. In die weste het Jan Frederik Reitz en Van Breda merino’s bewys; in die ooste het Miles Bowker in hierdie jaar gevind dat wol in komberse met Bradshaw se weefstoel nie sou betaal nie, en daarna sy wol aan Allison in Grahamstad verkoop, wat hoede daarmee gemaak het. Luitenante Richard Daniell van Sidbury en T. C. White het in 1827 met fynwolboerdery begin. Daar was ander oorsake tot ongerustheid. Die wynhandel — die belangrikste nywerheid in die land — was in ’n toestand van vinnige agteruitgang, en daar was geen vooruitsig op herstel nie. Daar was ook die depressie wat oral ervaar word wanneer inkomste by uitgawe te kort skiet, wanneer belasting swaar gevoel word, wanneer skuld toeneem, en wanneer selfs die noodsaaklikste openbare werke nie onderneem kan word nie. Die Berlynse genootskap, in 1824 gestig, het 4 sendelinge gestuur wat in hierdie jaar aangekom het en gou deur andere gevolg is; die eerste stasie wat beset is, was Beaufort-Wes, maar hulle het gou onder die Korannas, Batswana en Xhosa in en anderkant die kolonie versprei. Die hoeksteen van ’n kerk by Balfour, ongeveer 4 myl van Philipton, is op die 26ste van Junie gelê. Die wolsyfer het saakgemaak omdat 3279 pond uit die Ooste nog ’n klein uitvoer was langs 40000 pond ivoor, huide en gom, en omdat die wyn wat die weste se stapel was, geval het terwyl D’Urban onder bevel was om inkomste by uitgawe te laat pas. [3] [4]
Die sesde oorlog gaan oop — Desember 1834
Vroeg in hierdie jaar moes die opperkaptein Hintsa geweet het wat in die gedagtes van Maqoma en Tyali was. Hy het boodskappe van welwillendheid deur Pato en andere gestuur, en voorgewend dat hy vriendelik teenoor die koloniale owerhede gesind was, terwyl die handelaars in sy land om hierdie tyd hul lewens bedreig gevind het. By hierdie oorsake van die komende oorlog is die gisting gevoeg wat in Xhosaland gesit het sedert Tyali se verdrywing uit die Mankazana in September 1833. Omstreeks die middel van November is 4 perde van ’n plaas aan die Koonap gesteel, en die spoor is duidelik deur die eienaar tot by een van Eno se krale binne die afgestane gebied nagespoor. Só duidelik was die spoor dat Eno self dit moes erken, en beloof het om òf die gesteelde eiendom terug te gee òf die verlies met horingsvee goed te maak. Die eienaar het 5 dae by die kraal gewag, en toe die omstandigheid by Fort Willshire gerapporteer. In gevalle waar diefstal duidelik nagespoor en onbetwis was, kon vergoeding geëis word, maar ruim geleentheid moes aan die kaptein gegee word voordat geweld gebruik word. Die offisier in bevel het ’n boodskap gestuur wat teruggawe of beeste binne 8 dae vereis, by versuim waarvan ’n patrollie gestuur sou word. Die November-perde het saakgemaak omdat ’n nagespoorde spoor, nie ’n oorlogsverklaring nie, die papier was waarop die eerste Desember-patrollie sou ry. [3] [4]
Die kennisgewing is verontagsaam, so op die 2de van Desember het vaandrig Robert Manners Sparks, met 4 boere en 11 manne van die Kaapse berede gewere, die fort gelaat om die eis af te dwing. Dit was nie gebruiklik om sulke pligte aan offisiere onder die rang van luitenant toe te vertrou nie, maar daar was niemand behalwe ’n vaandrig beskikbaar nie. Sparks, wie se hele gedagtes aan die studie van wiskunde bestee is, was een van die jongste offisiere in die korps, ’n goeieaardige maar eenvoudige en onbeholpe seun, heeltemal onbekwaam om die respek van Xhosa af te dwing. By die kraal het ’n twis geëindig deurdat hy 40 stuks minderwaardige beeste gegryp het, van omtrent die markwaarde van die gesteelde perde. Daar was baie min manne tuis, maar toe die patrollie ongeveer 8 myl op die terugtog was, het ’n groot liggaam krygers onder Casa skielik uit verskuiling gestorm. Die vaandrig het ’n salvo oor hul koppe laat vuur, wat hulle ’n oomblik gestuit het, hoewel niemand daardeur seergekry het nie. Tot hul vuurwapens herlaai kon word, was die boere en soldate byna hulpeloos, en daar kan min twyfel wees dat hulle uitgemoor sou gewees het as Stokwe, Eno se seun, nie op die kritieke oomblik opgery het en die aanvallers terugbeveel het nie. Ongeveer ’n myl van Fort Willshire, terwyl Sparks agteraan gery het, het ’n Xhosa uit ’n klein bos op hom gespring en hom ’n ernstige wond met ’n assegaai gegee; hy is deur sy manne betyds gered om sy lewe te spaar. Somerset het daarna met ’n sterk eskort na die Gwanga gegaan, en op die aand van die 4de het Eno met ’n groot gewapende gevolg aangekom, nadat hy vooraf die vroue en vee van sy clan na die linkeroewer van die Keiskama verskuif het. Somerset het sake só vaardig hanteer dat Eno erken het hy was in die verkeerde, en spyt uitgespreek het dat ’n Engelse offisier gewond is. Somerset het geëis dat Casa die afgestane gebied verlaat, en dat Eno al die perde en 150 stuks horingsvee wat onlangs gesteel is, teruggee, of die verlof verbeur om wes van die Keiskama te woon. Die volgende dag het Eno 137 stuks horingsvee en 13 perde oorgegee. Die patrollie het saakgemaak omdat 40 minderwaardige beeste en ’n assegaai in ’n vaandrig se sy die eerste bloed van die oorlog was, en omdat Stokwe se bevel, nie Sparks se salvo nie, die patrollie tuisgebring het. [3]
Op die oggend van die 10de van Desember is luitenant William Sutton van die 75ste van Fort Beaufort gestuur met ’n sersant en 12 manne van die Kaapse berede gewere om ’n geselskap van Tyali se volgelinge uit ’n kraal te verdryf wat onlangs op die rif tussen die Mankazana- en Gagarivier gebou is, en om te probeer om vergoeding te kry vir etlike perde van offisiere by die fort wat gesteel en duidelik tot by hulle nagespoor is. Hy het die indringers uitdagend gevind. Hy het egter daarin geslaag om hul hutte te brand en etlike osse te gryp, wat hy hulle meegedeel het tot die gesteelde perde oorgegee word, aangehou sou word. Die osse was Tyali se persoonlike eiendom, en volgens Xhosa-gebruik is die inbesitneming van ’n kaptein se vee gelykstaande aan ’n verklaring van vyandelikhede — ’n omstandigheid wat heeltemal onbekend was aan enige individu in die patrollie. Sodra die soldate op die terugtog vertrek het, het die Xhosa probeer om hulle te omsingel, wat slegs deur ’n skoot of twee voorkom is. ’n Lopende skermutseling is tot binne ’n kort afstand van Fort Beaufort volgehou, toe die geluid van musketvuur ’n ontsettingsgeselskap uitbring het. Die nag het al ingeval. Een soldaat en 2 perde is gewond, en die vee is teruggevat. Aan die ander kant is 2 manne doodgemaak en 2 gewond, een van laasgenoemde — Xoxo — ’n broer van Tyali. Sy wond was ’n blote skrapie, só gering dat dit twee dae later skaars gesien kon word; maar deur die kapteins is die trek van die bloed van ’n afstammeling van Tshawe as ’n baie ernstige saak voorgehou. Gedurende die nag tussen die 11de en die 12de het seinvure op elke prominente heuwel tussen die Keiskama en die Bashee aan al die krygers van die stam aangekondig dat die tyd om saam te kom, aangebreek het. Nogtans het die sendelinge en handelaars geen gedagte gehad dat ’n inval in die kolonie op hande was nie. Verskeie handelaars is deur die kapteins beveel om Xhosaland te verlaat, en hulle het die omstandigheid aan Somerset gerapporteer, maar dit slegs as ’n nuwe vorm van die smaad beskou waaraan hulle al ’n tyd onderwerp was. Op die 18de van Desember het Somerset aan die goewerneur geskryf dat hy nie met die bevele van die kapteins ingemeng het nie, maar kennis gegee het dat as persoonlike leed aan onbeskermde handelaars aangedoen word, hy sulke optrede dadelik streng sou straf. Toegeeflikheid en verdraagsaamheid, het hy gesê, is tot hul uiterste perke beproef; die gevolg was ’n meer aanhoudende stelsel van depredasië, en eindelik oop uitdaging. Die 10de het saakgemaak omdat Tyali se osse, nie die skrapie op Xoxo nie, die verklaring was wat die patrollie nie geweet het hy gemaak het nie, en omdat die vure van die 11de die stam geroep het terwyl Somerset nog van handelaars geskryf het. [3]
Op die 20ste van Desember, terwyl die Xhosa langs die grens saamgetrek het, is ’n poging deur Maqoma en Tyali aangewend om Somerset, wat destyds by die Katrivierpos was, te vang. Die eerwaarde William Chalmers, sendeling by die Tyumie, is deur Tyali versoek om aan die kolonel te skryf en hom met 2 begeleiders na die stasie te nooi, waar die kaptein hom met dieselfde getal raadslede sou ontmoet. Nadat die brief weggestuur is, is die sendinghuis deur etlike honderde gewapende manne omsingel, wat in hinderlaag gelê het tot ’n antwoord ontvang is wat Tyali se uitnodiging van die hand gewys het. Op die aand van Sondag die 21ste van Desember het ’n liggaam krygers, verskillend op tussen 12000 en 15000 geraam, begin om die grens oor sy hele lengte van die Winterberg tot die see oor te steek. Maqoma se manne, wat vooruit was, het die Katrivier net onder Fort Beaufort oorgesteek. Tyali se volgelinge was volgende, en het verder binnelands gehou. Nader aan die see het krygers van die clans onder Umhala, Siyolo, Botumane en Eno, met baie Gcaleka en Gqunukhwebe, die Visrivier by verskeie drifte oorgesteek. In 10 of 12 dae is die hele oop land byna tot so ver wes as die dorp Uitenhage verwoes, en van die see binnelands tot die dorp Somerset-Oos. Die vroue en kinders is toegelaat om met hul lewens te ontkom, maar elke weerloseman wat teëgekom is, is vermoor. Die getal blanke manne wat só omgekom het, was 22, by name Stephanus Buys, John Shaw, Robert Cramer, Thomas Mahony, H. W. Henderson, Alexander Forbes, Albert Kirkman, Jan Theodore Ferreira, Pieter de Jager, Nicholas van der Meulen, Frederik Silverhoorn, S. Turner, Newman, James Blakeway, Liebergeld, Carel Matthys, Willem Matthys, Cornelis Engelbrecht, John Brown, Philip Whittaker, Samuel Webber en F. Dougal. Sommige is verras sonder geleentheid tot weerstand, andere verraderlik neergeslaan toe hulle op beloftes van veiligheid vertrou het, andere weer het ná ’n desperate stryd geval. Intussen is al die handelstasies in Xhosaland geplunder. Tien handelaars — Edwards, Kent, Budding, Cane, Robert Rogers, George Iles, James Warren, William Hogg, John Stamford en Robert Hodges — het só omgekom. ’n Geval van merkbare menslikheid moet opgeteken word. Daar was ’n Xhosa genaamd Sitamba in diens van Thomas Mahony by die kleiputte naby die Visrivier. Toe die manne vermoor is, het mev. Mahony met een kind ontkom; Sitamba het die ander, ’n seun van ongeveer 3 jaar, gevat, hom die hele pad na Grahamstad gedra, en hom veilig by sy familie daar afgelewer. Die Sondagaand het saakgemaak omdat 12000 tot 15000 van die Winterberg tot die see oorgesteek het 20 dae ná emansipasie, en omdat 22 koloniste en 10 handelaars dood was voordat die jaar gesluit het. [3] [4]
Gelukkig het berigte van die inval baie vinnig versprei, en die meeste boere het tyd gehad om met hul gesinne na die dorpe en gehuggies te vlug. Die afkeuring van ordonnansie nege-en-negentig het die mense in hierdie tyd van nood sonder organisasie gelaat. Die veldkornette was magteloos, want niemand behalwe die siviele kommissaris het die reg gehad om ’n gewapende mag byeen te roep nie, en só was elke individu verplig om op sy eie hulpbronne alleen staat te maak. Na Port Elizabeth, Uitenhage, Theopolis, Salem, Bathurst, Grahamstad en Somerset-Oos, watter plek die naaste was, het die vlugtelinge so goed hulle kon, hul weg gemaak. Grahamstad, as die middelpunt van ’n digbevolkte distrik, was gou vol behoeftige mense. St. George’s-kerk is in ’n waghuis en ’n toevlug vir behoeftige vroue en kinders verander. Sommige van die aangrensende huise is ook deur vlugtelinge beset, en die strate wat daarheen lei, is versper. Elke man wat ’n geweer gehad het, het militêre diens verrig; ammunisie was baie skaars. Bathurst was in ’n slegte posisie vir verdediging. Op die 29ste van Desember is die dorp ontruim, en sy inwoners saam met die vlugtelinge wat daar skuiling gevind het, onder beskerming van ’n eskort na Grahamstad verskuif. Somerset, onbekwaam om die inval te stuit en bevrees dat kommunikasie tussen die poste afgesny kon word, het die 3 verste vooruit ontruim. Die garnisoen van Fort Willshire het na Fort Beaufort teruggeval; die garnisoen van die Gwalana-pos is gestuur om ’n heuwel te hou wat die onderste visrivierdrift beheer; die garnisoen van die Katrivierpos is na ’n baie sterk posisie verskuif wat die naam Fort Adelaide ontvang het. Op die 31ste van Desember het al die land tot so ver wes as die omgewing van Uitenhage, met uitsondering van die 3 genoemde poste, oop gelê. Kersdag in Grahamstad was nie ’n dag van algemene vrede nie. Die laaste dae het saakgemaak omdat ordonnansie 99 dood was, Bathurst leeg was, drie forte oorgegee is, en die oop land tot Uitenhage geen garnisoen meer daarop gehad het nie. [3] [7]
Uys by Natal en Andrew Smith — 1834
In hierdie jaar is Natal besoek deur ’n geselskap boere uit die Kaapkolonie, wat deur persoonlike waarneming wou vasstel of die berigte oor sy skoonheid en vrugbaarheid waar was of nie. Onder hulle was mnr. Pieter Uys. Hulle het met 14 waens deur Xhosaland gereis, en ná ondersoek van die baai, waar hulle ’n baie vriendelike ontvangs van die Europese inwoners gekry het, die hooglande deeglik verken. Die welige weiding en goed-bewaterde grond het hulle uitermate bekoor. Nadat hulle hulself van sy vermoëns oortuig het, het hulle na die kolonie teruggekeer om te vind dat die Xhosa die oostelike distrikte tydens hul afwesigheid verwoes het. Die ondersoek het saakgemaak omdat ’n boer uit Uitenhage nou die baai en die hooglande met eie oë gesien het, en omdat die pad huis toe deur ’n land geloop het wat nie meer in vrede was nie. [3]
Die Europeërs by Port Natal was min, en hulle het gesit na die willekeur van Dingane, wat Tshaka opgevolg het ná die sluipmoord van die 23ste van September 1828. In Junie het die Europeërs by die hawe vyandige voornemens van sy kant begin vermoed, en hulle almal oor die Umzimkulu gevlug. Dit het geblyk dat hul alarm aan ’n misverstand te wyte was; en Dingane, om vertroue te herstel, het sy soldate uit die land suid van die Tugela vir 35 of 40 myl opwaarts van die see onttrek. Die Europeërs het toe teruggekeer, maar in September het Henry Fynn en William Fynn die distrik verlaat, en kort daarna het albei diens onder die Kaapse regering geneem. Die Junie-vlug het saakgemaak omdat die baai se blanke inwoners nog slegs geleef het solank Dingane verkies het, en omdat twee van die oudste Engelse name by Natal dit gelaat het voordat Uys se waens klaar na die gras gekyk het. [3]
Dr. Andrew Smith het in hierdie jaar daarheen op ’n besoek gegaan, en in sy verslag van sy reis geskryf dat, as kenmerkend van Dingane se wyse van optree, hy by sy kraal dele van die liggame van 11 van sy eie vroue gesien het wat hy slegs ’n paar dae tevore laat doodmaak het bloot omdat hulle woorde geuiter het wat hom toevallig geërger het. Smith was ’n leërchirurg wat as ontdekkingsreisiger gereis het; sy besoek het ’n Europese getuie binne Dingane se kraal gesit in dieselfde jaar dat Uys die hooglande geloop het en die Fynns Kaapse soldy geneem het. Die kraal het saakgemaak omdat enigiemand wat daaraan gedink het om by Natal te sit, nou geweet het dat die Zoeloe-koning binne sy eie huisgesin doodmaak, en dat die gras wat Uys bewonder het, nog aan daardie koning geantwoord het. [3] [7]