Boer History1698 aan die Kaap die Goeie Hoop: Padt se kommando teen Klaas, Huis te Crayenstein-wrak, Stellenbosch-kerk en Soutrivier-haweingrawing
Padt se kommando en die arrestasie van Klaas — April 1698
Op die 20ste van April 1698 is ’n dringende hulpversoek by die kasteel van Koopman ontvang, wat voorgestel het dat hy op die punt was om deur Klaas en die Hessequas aangeval te word. Die Chainouqua-vete het reeds arrestasie, aanhouding op Robbeneiland, verblyf by Muizenburg, ’n kort terugkeer van Klaas na sy ou kraal, die mislukte Februarie-1697-versoening onder goewerneur Simon van der Stel, die doodmaak van Goukou se dogter deur Koopman, en die beslaglegging op Koopman se en Kompanjie-vee deur Klaas en die Hessequas deurgemaak. Koopman se April-versoek het die twis heropen as ’n saak van onmiddellike militêre bystand eerder as nog ’n kasteel-dagvaarding. Die Hessequa-verbond onder Goukou—opperhoof van daardie volk, deur die koloniste algemeen die oude heer genoem—het steeds by Klaas gestaan, sodat die bedreiging wat Koopman beskryf het nie ’n blote private veetwis was nie, maar ’n gesamentlike Chainouqua–Hessequa-druk op ’n kaptein wat die Kompanjie se gekose bondgenoot geword het. [3]
Daar is derhalwe besluit om kaptein Willem Padt met honderd soldate en honderd burgers tot Koopman se bystand te stuur, met opdrag om te probeer om Klaas gevange te neem. Die dubbele mag—Kompanjie-troepe en vryburgerlike perd- en voetvolk saam—was groter as die sersant se groep van twaalf wat in 1697 misluk het om reeds-opgeëte Kompanjie-osse terug te kry. Die bevel het verligting van ’n bondgenootskaptein gemeng met ’n duidelike opdrag om die mededinger-leier te neem wat weer as die vernaamste onrusmaker in die Chainouqua-land beskou is. Tweehonderd man onder ’n genoemde kaptein het ’n doelbewuste eskalasie gemerk van die dun herwinningspatrollie van die vorige jaar tot ’n veldmag wat ’n kraal moes omsingel en die vete deur inhegtenisneming eerder as deur nog ’n vredesbelofte moes beëindig. [3]
Die kommando, bygestaan deur Koopman se aanhangers, het Klaas se kraal in die nag omsingel, sy vee in besit geneem, en hom en twee van sy leidende manne gearresteer. Sommige van sy volgelinge wat probeer vlug het, is deur Koopman se mense doodgemaak. Die vee is na die Kuilen gedryf, waar dit getel en tussen Koopman en die Edele Kompanjie verdeel is. Nagtelike omsingeling, beslaglegging op vee, en ’n drie-man-arrestasie het dus die April-veldtog afgesluit; die verdeling by die Kuilen het die materiële buit tussen die biddende kaptein en die Kasteel vasgelê voordat die gevangenes vir raadsuitspraak ingebring is. Die patroon was die bekende een van Kaapse binnelandse polisiëring in die 1690’s: Europese wapens en burgergetalle het die ring verskaf; die bondgenoot-Khoikhoi-kaptein se mense het aan die rande rekeninge vereffen; Kompanjie en bondgenoot het die kudde gedeel. [3]
Die April-slag het binne ’n langer herskikking van Kompanjie-guns gesit. Eens die mees vertroude binnelandse vee-aankoper vir die Edele Kompanjie, het Klaas moeg geraak om die land deur te reis om wat onversadigbare behoeftes moes gelyk het, te voed; Europese bartergeselskappe het sy jaloesie opgewek; en teen 1692 het hy die dreigendste taal teenoor vaandrig Schryver gebruik. Koopman het toe na die kasteel gekom met beskuldigings van onwettige bartering en aanbiedinge van diens, en die regering het kante gewissel met die mededingende takke van die Chainouqua-stam. Padt se nag-arrestasie was dus nie ’n eerste ontmoeting van vreemdelinge nie, maar die veld-afsluiting van ’n vete wat die Kasteel self gehelp het om te polariseer—en wat die mislukte Februarie-1697-versoening slegs kortstondig toegedek het. [3]
Klaas voor die raad en aanhouding op Robbeneiland — Augustus 1698
Op die 8ste van Augustus 1698 is die drie gevangenes voor die politieke raad gebring. Klaas het sommige van die aanklagte teen hom erken, maar probeer om ’n bevredigende verklaring van sy optrede te gee. Hy het ontken dat hy ooit vyandige voornemens teen die Kompanjie gehad het. Die verhoor het dus gedraai om of die lang vete met Koopman, die Hessequa-verbond, en die vroeëre beslaglegging op vee wat in Kompanjie-bewaring was, op openlike oorlog teen die nedersetting neergekom het, of slegs op kapteinsgeweld wat die Kasteel gekies het om te straf deur die een kant te vang. Die twee leidende manne wat saam met hom geneem is, het die docket gedeel; die raad se notules het die saak as een van politieke rus eerder as van eenvoudige diefstal vasgelê. [3]
Die raad het erken dat hy nie skuldig was aan enige openlike daad van oorlog nie, en het op die 17de van Augustus besluit dat, aangesien geen Christelike bloed vergiet is nie, verdere verrigtinge teen die gevangenes gestaak moes word, maar dat Klaas tot beveiliging van die rus op Robbeneiland aangehou moes word. Die formule was doelbewus: geen dood- of lyfstraf vir oorlogvoering teen Europeërs nie, tog onbepaalde eiland-aanhouding as vredesmaatreël teen hernude Chainouqua-onrus. Die twee leidende manne wat saam met hom geneem is, het die Augustus-proses gedeel; Klaas se eie aanhouding op die eiland het die aangetekende sekuriteit vir die platteland geword. Tussen die nag-arrestasie van April en die eilandbevel van die 17de het byna vier maande van aanhouding voor uitspraak gelê—tyd genoeg vir die Kasteel om die gevangeneming as ’n gevestigde feit te behandel terwyl die finale resolusie steeds in die taal van genade geformuleer is. [3]
Die lot van die Khoikhoi-kaptein wat eens as onder die betroubaarstes van sy mense beskou is, en wat baie Europeërs in nood bygestaan het, het reeds ’n langer papier-spoor van simpatie en vrylating uit ’n vroeëre Robbeneiland-aanhouding gehad. Ná ’n vorige gevangeneming deur kaptein Padt is voorspraak namens hom gemaak, en in Januarie 1694 is hy vrygelaat en toegelaat om naby Muizenburg met sommige van sy volgelinge te woon; hy is vroeër na die vasteland gebring vir mediese behandeling toe hy siek was, en toe weer na die eiland teruggestuur by genesing. Toe hy by Muizenburg mag woon, is sy vrou—dogter van Goukou—laat haal; sy het omtrent tien jaar by hom gewoon, maar toe hy deur Padt gearresteer is, het Koopman haar met ander buit geneem, en toe die goewerneur haar gevra het of sy by haar man wou woon, het sy geantwoord dat sy liewer by Koopman wou bly. Kalender-1698 het die Robbeneiland-patroon onder ’n ander klagstaat heropen: Padt se nag-arrestasie ná Koopman se April-pleidooi, raadsondersoek in Augustus, erkenning dat geen Christelike bloed vergiet is nie, en ’n vars eiland-aanhouding op die 17de beveel vir rus eerder as vir bewese oorlog teen die Kompanjie. [3]
Die vete met Koopman sou voortduur totdat Klaas in ’n skermutseling in Junie 1701 doodgemaak is; vir hierdie jaar was die vasgestelde eindtoestand eiland-bewaring ná die April–Augustus-reeks. Sporadiese latere besoeke van Klaas aan die Kaap in geselskap van Goukou, en verdere beloftes om in vrede met Koopman te leef, het die mededinging nie beëindig voor die 1698-arrestasie nie, en Theal het opgemerk dat die verhaal, byna tweehonderd jaar voor sy eie narratief in fyn besonderhede neergeskryf, as ’n getroue beskrywing van ’n twis tussen inheemse klans in sy eie dag gekopieer kon word. Ander Khoikhoi-gemeenskappe het mekaar in dieselfde jare vernietig—Hessequa-krale geplunder deur Attaquas in Maart 1693, Boesman-invalle op Koopman se kuddes in April 1694—terwyl die Goringhaiquas en Gorachouquas volkome verarm gestaan het en steeds by die goewerneur aansoek gedoen het om bevestiging van kapteins deur koperkop-stafies. Teen daardie agtergrond was Klaas se tweede eiland-aanhouding nog een instrument van Kasteel-bestuur van binnelandse wanorde, nie slegs ’n unieke persoonlike tragedie nie. [3]
Wrak van die Huis te Crayenstein — 27–28 Mei 1698
Op die 27ste van Mei 1698 het die Huis te Crayenstein, van Middelburg na Batavia bestem, in ’n windstilte agter Kampbaai geanker. Gedurende die nag het ’n digte mis ingetrek, en voor dagbreek van die 28ste is bevind dat die skip haar ankerkabel gebreek het en drywend was. Sy was reeds in die branders, en voordat enigiets gedoen kon word, het sy op die rotse agter Leeukop gestrand en ’n volkome wrak geword. Geen lewens is verloor nie. Die volgorde was dus stil ankerplek, nagtelike mis, gebreekte kabel, drywing in die branders, en totale verlies van die romp op die Atlantiese rotse—nie ’n noordwester wat tuisvaartende skepe by dagligstorm op die Soutriviermond dryf nie. [3]
Die Mei-ramp het in plek en uitkoms verskil van die Soutriviermond-verliese van die dekade. Die nagstorm van 4–5 Junie 1692 het die Goede Hoop, Hoogergeest, en die Engelse Orange naby die Soutriviermond aan land gedryf; die jag Dageraad het op 20 Januarie 1694 op Robbeneiland gebreek, met sestien lewens verloor en slegs ’n deel van haar spesie herwin; die tuisvaartende Waddingsveen en Oosterland is op die middag van die 24ste van Mei 1697 by die Soutriviermond stukkend geslaan, met slegs sewentien man uit die twee rompe gered. Die Huis te Crayenstein het inteendeel op die Atlantiese rotse agter Leeukop vergaan nadat sy ankerkabel in mis agter Kampbaai gebreek het—’n uitgaande Middelburg–Batavia-Indiëvaarder as romp verloor, tog sonder die massale verdrinking wat die vorige Mei gekenmerk het. Kalendergeheue het dus twee opeenvolgende Meimaande in wrak geplaas: 1697 by die Soutriviermond met swaar lewensverlies, 1698 by Kampbaai en Leeukop met geen. [3]
Vir die nedersetting was die kommersiële skok werklik selfs waar die menslike verlies dit nie was nie. ’n Volkome wrak aan die Kampbaai-lee het vrag en romp op die uitgaande vaart afgeskryf, terwyl Tafelbaai se gewone verversingsverkeer onder die dekade-gemiddelde van omtrent vier-en-vyftig skepe per jaar oor 1692–1699 voortgegaan het. Skeurbuik en wrak het gekoppelde seerisiko’s gebly. Die Bantam in Februarie 1693, die Goude Buys in laat-1693, die Schoondyk, die Pampus, die elf-skip-vloot van November 1695, en die Vosmaar in Oktober 1696 het reeds gewys hoe passasies steeds in skeurbuik-dooie gemeet is selfs wanneer rompe aankom. Kalender-1698 het die Leeukop-rotse by die strandlys langs die Soutriviermond en Robbeneiland gevoeg. [3]
Seerowergevaar op die Indiese Oseaan het teen die eeu se einde toegeneem, met kaptein Kidd reeds onder die name wat in die rekords geloop het. Op die 2de van Mei 1693 het die gewapende brikantyn Amy onder Engelse vlag Saldanhabaai aangedoen, as seerower beslag op gelê, vir Kaapse gebruik veroordeel, en haar meester George Dew as gevangene na Europa gestuur—slegs vir die regsbewys om te faal en Dew se eis om skadevergoeding die direkteure jare lank te pla. Die Huis te Crayenstein was nie ’n seerowerverlies nie, maar sy het vergaan in dieselfde laat-eeuse klimaat van seerisiko waarin skeurbuik-vlote, Soutrivier-storms, en gewapende vreemdelinge by Saldanha reeds elke uitgaande en tuisvaartende aandoening omraam het. Vir Tafelbaai het die Mei-stilte agter Kampbaai ewe fataal vir een Middelburg-romp bewys as die noordwester die vorige jaar vir twee tuisvaartende Indiëvaarders was. [3]
Stellenbosch-kerk vergroot — 1698
In 1698 is die kerk te Stellenbosch vergroot, aangesien die oorspronklike gebou te klein was om die gemeente te huisves. Die binnelandse kerk het sedert die distrik se vroeë vrypagjare as die geestelike middelpunt van ’n boerderygemeenskap gestaan wat die eerste mure ontgroei het. Vergroting eerder as ’n geheel nuwe stigting het die jaar se antwoord gemerk: meer ruimte vir ’n bestaande gemeente wie se getalle met vrypag-uitbreiding, koring en wyn langs die Eersterivier-land gestyg het. Die fabric-verandering was plaaslik en prakties—’n uitbreiding van mure wat reeds met die distrikskerk geïdentifiseer is—eerder as die lê van ’n nuwe hoeksteen van die soort wat Kaapstad teen die eeu se wending vir sy eie klipkerk sou sien. [3]
Die werk het behoort tot dieselfde laat-eeuse patroon wat Stellenbosch en Drakenstein twee veldwachters teen £1 2s. 8d. per maand gegee het om toe te sien dat die plakkate nagekom word, terwyl die Kaapse dorpstrate sedert April 1696 snags deur ’n burgerwag gepatrolleer is. Kerkfabric en plaaslike orde het saam beweeg: ’n vergrote vergaderhuis vir Sondagsaanbidding, en betaalde landelike konstabel vir die plakkate op weeksdae. Vir vryhuishoudings te Stellenbosch was die sigbare verandering van 1698 meer ruimte onder ’n dak wat reeds met die distrikskerk geïdentifiseer is. Die kontras met Tafelvallei het skerp gebly—onbetaalde roterende nagpatrollie in die dorp, betaalde veldwachters binnelands, en ’n landelike gemeente groot genoeg om die skrynwerkers en messelaars terug na die kerkmure te dwing. [3]
Geestelike voorsiening vir die wyer kolonie het ongelyk gebly. Ná die verwydering in 1691 van ds. Pierre Simond na Drakenstein was daar byna nege jaar lank geen residensiële predikant te Stellenbosch nie. Een keer in drie maande het die predikant van die Kaap die vakante kerk besoek en die sakramente bedien, en by geleentheid het Simond vir dieselfde doel bygewoon; op die oorblywende Sondae het die sieketrooster die dienste gelei. Eers op die 11de van April 1700 sou die Vergadering van Sewentien se aangestelde, ds. Hercules van Loon—eens waarnemende predikant van die Kaap—uit die Nederlande as residensiële predikant van Stellenbosch aankom. Die 1698-vergroting het dus ’n gebou uitgebrei wat nog grootliks deur besoekende bediening bedien is—ruimte vir ’n gemeente wat vinniger gegroei het as die permanente geestelike inrigting van die distrik. [3]
Kaapstad se eie kerkfabric het op ’n ander tydskaal agtergeraak. Die fondament van ’n kerk in Tafelvallei is in April 1678 gelê, maar dienste het nog ’n kwarteeu in ’n groot saal binne die kasteel voortgegaan totdat die armefondse en kerkeeraad ’n som gelykstaande aan omtrent £2 200 vir die oprigting kon aanwend; ’n nuwe hoeksteen sou deur die goewerneur op die 28ste van Desember 1700 gelê word, en die eerste diens op die 6de van Januarie 1704 onder ds. Petrus Kalden gehou word. Stellenbosch se 1698-vergroting staan dus as die binnelandse gemeente se antwoord op groei terwyl die moeder-gemeente by die Kasteel nog op klipmure van eie wag. Vir die Eersterivier-distrik het die jaar meer bankruimte onder besoekende en sieketrooster-bediening beteken, nog nie ’n eie residensiële predikant nie. [3]
Mislukte Soutrivier-haweingrawing — 1698
In dieselfde jaar is ’n mislukte poging aangewend om ’n veilige hawe vir bote te vorm deur ’n deurgang deur die sand van Tafelbaai na ’n bereik van die Soutrivier te sny. Klein vaartuie en skipbote het lank in oop reede-weer gely; ’n sny deur die sandbank na ’n stiller binnelandse bereik het skuiling beloof sonder die koste van ’n volle messelwerk-mole. Die skema was prakties in doel en beperk in middele—’n grond-en-sand-sny eerder as ’n nuwe kunsmatige kom. Ná die Soutriviermond-wrakke van 1692 en 1697 het enige plan wat bote stiller water naby die dorpstrand kon gee, ooglopende dringendheid gedra. [3]
Die poging het misluk. Sand en gety het die deurgang gesluit of verslaan voordat ’n blywende bootshawe verseker kon word. Tafelbaai het die oop ankerplek gebly wat dit deur die wrakjare was: bruikbaar vir Indiëvaarders in gewone weer, dodelik onder noordwesters by die Soutriviermond, en steeds sonder ’n beskermde bootskom aan die dorpskant. Kalender-1698 teken dus beide die wil om ’n veiliger kanaal te sny en die feit dat die sny nie geantwoord het nie. Die mislukking het skipbote en klein vaartuie so bloot gelaat soos tevore wanneer ’n storm die baai ingeset het—juis die toestand wat die Waddingsveen en Oosterland die vorige Mei hulle rompe gekos het. [3]
Die hawe-sny het langs ander burgerlike grondwerke gestaan wat reeds aan die gang was. Gelykmaking van die groot paradys tussen die Keizersgracht en die strand, begin in Oktober 1697 met Kompanjie-slawe en burgerarbeid, was nog onvoltooid en sou eers in 1699 afgehandel word. Die Keizersgracht self—die huidige Darlingstraat—is in Oktober 1695 aangelê tussen die Heerengracht, nou Adderleystraat, en die agterkant van die kasteel; die pad na die platteland het nog tussen die kasteel en die strand van die baai geloop. Hospitaalbou op die binnelandse terrein tussen Heerengracht en Bergstraat, behoorlik in die hand geneem in Julie 1697 ná ’n fondamentbegin in Desember 1694, het eweneens voortgegaan na sy Oktober 1699-opening, ontwerp vir vyfhonderd pasiënte sonder opeenhoping of sewehonderd-en-vyftig in ’n noodgeval. Teen daardie meerjarige werke was die Soutrivier-bootsny ’n korter, mislukte eksperiment van 1698 alleen. [3]
Ander skiereilandwerke van die middel-dekade het dieselfde burgerlike program omraam. In Februarie 1693 is ’n waenpad oor die nek anderkant Wynberg na Houtbaai voltooi. Die plantkundige Oldenland, superintendent van die Kompanjie se tuin, landmeter, en dorpsingenieur vanaf Januarie 1693 teen £6 18s. 10d. per jaar deels betaal deur die burgerraad, het vier jaar ná daardie aanstelling gesterf—sy dood dus in 1697 geplaas—sodat paradys-gelykmaking en die hawe-sny voortgegaan het sonder die landmeter-ingenieur wat baie van die onlangse straatwerk omraam het. Pogings om olywe te produseer het steeds misluk; hopkultuur het onder eksperiment gebly; jong eike is ywerig in verskillende dele van die Kaapse skiereiland geplant. Wilde diere het nog moeilikheid gegee: die premie vir die doodmaak van ’n leeu op die Kaapse skiereiland het op £5 4s. 2d. gestaan, en so laat as 1702 sou ’n olifant nog net anderkant die Kaapse vlaktes doodgemaak word. Die mislukte Soutrivier-sny was nog een merk in daardie program van strate, tuine, oop grond, en beproefde skuiling—nie ’n geïsoleerde ingenieursvertoning nie. [3]
Franse vlugtelinge, die Driebergen en Drakenstein-dope — 1698
Vrye Franse huishoudings te Stellenbosch en Drakenstein het 1698 binnegegaan onder dieselfde dubbele druk wat hulle nedersetting sedert 1688 gevorm het: trou gesweer aan die Nederlandse Oos-Indiese Kompanjie, en die herinnering aan Frankryk as die land waarvandaan hulle gevlug het. Die voorleser Paul Roux het die Franse doopregister van die Drakenstein-kerk voortgesit—die boek begin op die 29ste van Augustus 1694—terwyl ds. Pierre Simond nog as predikant van die Franse gemeente gedien het. Kaapstad se Nederlandse preekstoel het by Petrus Kalden gebly ná sy induksie op die 4de van Desember 1695; binnelands het Franse liturgie en Roux se sorgvuldige inskrywings die vlugtelinggemeenskap se lewensrekord in eie taal gehou. [8] [3]
Op die 25ste van Mei 1698 het die Driebergen, onder bevel van kaptein Martin de Jeugd en bestem vir Batavia, Holland verlaat met vyf Franse vlugtelinge aan boord. ’n Despatch gedateer die 7de van Mei 1698 van die Kamer te Delft het hulle genoem: Louwys de Ryck alias Louis le Riche; Pieter Cronier alias Pierre Crosnier; Stephen Cronier alias Estienne Cronier; Jean van het tichelje alias Jean du Tuillet; en Philip van Renan alias Philippe Drouin. Noord van die Kanariese Eilande het die Driebergen ’n seerowerskip onder Engelse vlag teëgekom, as Turks beskou; nadat kaptein de Jeugd haar gewaarsku het om weg te bly, het hy ’n boordskoot gevuur en haar seile vergruis, en die seerower sonder skade aan sy eie skip verlaat. Die vyf vlugtelinge het op die 3de van September 1698 by die Kaap aangekom en as landbouers te Drakenstein gevestig. [8]
Die Cronier-broers van Normandië—Estienne en Pierre—het daardie jaar in die Driebergen uitgekom. Estienne, ’n landbouer, het later die plase Champagne en Olyvenhout in Wagenmakersvallei besit en ongetroud op die 2de van September 1724 gesterf. Pierre, gebore in 1671, het Susanna Taillefert, weduwee van Jean Gardé en dogter van die vlugteling Isaac Taillefert, getrou; hy is op die 2de van September 1718 oorlede en het nageslag nagelaat wat die erfgename van sy broer was—sy seun Pierre, van wie die Suid-Afrikaanse Cronjé afstam, het Susanna Roi getrou. Philippe Drouin, twee jaar ná landing, het as landbouer in die Stellenbosch-distrik gewoon; sy testament, bewys op die 29ste van September 1702, het as erfgenaam die vlugteling Gideon Malherbe ingestel “vir sy ware vriendskap aan my betoon.” Die 1698-vyf het dus dieselfde vrypag- en verwantskapsweb binnegegaan wat Paul Roux se register reeds week na week by die Drakenstein-doopvont aangeteken het. [8]
Die jaar se Drakenstein-dope open vroeg en loop tot Desember. Op die 12de van Februarie 1698 is Elizabeth, dogter van Abraham Vivret en Jacqueminne des Pres, gedoop, die vader saam met Elizabeth des Pres. Op die 8ste van Junie is Daniel, seun van Charles Marais en Anne de Ruel, voorgestel, met Daniel de Ruel en Catherine Taboureux as getuies. Op die 27ste van Julie het twee kinders die boek binnegegaan: Marthe, dogter van Pierre Rousseau en Anne Retif, met ds. Pierre Simond, predikant van die heilige Evangelie te Drakenstein, en juffrou Hanna de Berault as getuies; en Jean, seun van Matthieu Fracassé en Jeanne Cordier, met Gideon le Grand en Susanne Taillefert wat gestaan het. Op die 10de van Augustus is Johannes, seun van Claas Redas en Marie van Staden, gedoop; op die 17de is Hendrik Willems, seun van Schalk Willems van der Merwe en Anne Prevot, voorgestel. [8]
Laat-jaar-inskrywings het dieselfde register verdik. Op die 24ste van Augustus 1698 is Pierre, seun van Pierre Marcevene en Elizabeth des Pres, gedoop, met Pierre Dumont en Cecilia des Pres as getuies; dieselfde dag is Marie, dogter van Jacques Theron en Marie Jeanne, voorgestel, Hercules des Pres en Jacqueminne des Pres wat gestaan het. Op die 21ste van September het Erasmus, seun van Pieter Erasmus en Marie Elizabeth, binnegegaan met Barend Pieter Blom en Catharina Blom. Op die 26ste van Oktober is twee verdere kinders voorgestel: Marie, dogter van Louis Floris en Susanne Cordier, met Jacob Cordier en sy suster as peetmoeder; en Philippe, seun van Louis Cordier en Francoise Martinet, met ds. Pierre Simond en juffrou Anne de Berault as getuies. Op die 30ste van Desember het Charles, seun van Schalk Willems en Anna Prevost, en Anne, dogter van Pierre Jourdan van Cabrière en Anne Fouché, die kalenderjaar afgesluit—die vader van laasgenoemde as getuie en die ouma as peetmoeder. Gewone vrypagname—Marais, Rousseau, Cordier, des Pres, van der Merwe, Jourdan—het dus Roux se boek gevul deur dieselfde maande dat Padt binnelands gery het en die Huis te Crayenstein agter Leeukop gebreek het. [8]
Terwold se oordrag, nedersettingswerke en regeringskontinuïteit — 1698
In Augustus 1698 is ds. Leonardus Terwold na Batavia oorgeplaas. Aan die Kaap het die preekstoel-kontinuïteit reeds op ds. Petrus Kalden gerus, geïnduseer op die 4de van Desember 1695 ná die voorlopige diens van Hercules van Loon, wat op die 22ste van September 1694 van die Nederland aangehou is en later verplig was om na Europa terug te keer toe die direkteure Kalden uitgestuur het. Sekunde Samuel Elsevier, aangekom in April 1697 ná die dood van Andries de Man, en onafhanklike fiskaal Johan Blesius, wat in November 1694 van Cornelis Joan Simons oorgeneem het, het die rangorde-siviele stoele onder goewerneur Simon van der Stel gehou. Op die 22ste van Junie 1694 het J. W. Grevenbroek reeds as sekretaris van die politieke raad bedank en ’n burger te Stellenbosch geword. Terwold se Augustus-vertrek na Batavia was ’n geestelike oordrag binne die wyer Nederland-Indië-personeelbeweging eerder as ’n vakature van die Kaapse dorpskerk self. [3]
Agrariese eksperiment en skiereiland-aanplanting het op bekende lyne voortgegaan. Pogings om olywe te produseer het steeds in mislukking geëindig; eksperimente in hopkultuur is nog gemaak; die uitplant van jong eike in verskillende dele van die Kaapse skiereiland is ywerig bygewoon. Daardie werke het nie ’n skielike stapelproduk in 1698 opgelewer nie, maar hulle het die lang program van boombedekking, tuintoets, en mislukte Mediterreense gewasse op die amptelike rekord langs koring en wyn gehou. Die direkteure het reeds in 1695 instruksies uitgereik dat so gou as moontlik boerdery en veehandel deur die Kaapse regering opgegee moes word, met tenders beoog om die garnisoen en vlote van bees- en skaapvleis te voorsien en koloniste toegelaat om vee van die Khoikhoi te koop en dit vir verkoop aan kontrakteurs vet te maak—maar geen stappe om daardie instruksies in werking te stel is tot etlike jare later geneem nie. Kalender-1698 het dus nog tot die ouer gemengde stelsel van Kompanjie- en vrypag-landbou behoort. [3]
Polities het die jaar nog tot Simon van der Stel se lang goewerneurskap behoort. Voor 1692 het hy die agting van byna elke Europeër in Suid-Afrika geniet behalwe die Franse immigrante; omstreeks daardie datum het ’n ander gevoel stadig begin ontwikkel namate Constantia meer van sy aandag ingeneem het en die entoesiastiese taal van sy eerste twaalf jaar plek gemaak het vir kouer amptelike uitdrukkings in die laaste sewe. Tog was daar geen openlike klagtes nie. Die direkteure het voortgegaan om ’n baie hoë opinie van hom te hou: in 1692 het hulle die rang en titel van buitengewone raadslid van Nederland-Indië verleen, en toe hy in 1696 verlof gevra het om te bedank sodat hy die aand van sy lewe in betreklike vryheid van sorg kon deurgebring, het hulle sy oudste seun, Wilhem Adriaan van der Stel, as opvolger benoem. Die nuut-aangestelde goewerneur kon nie dadelik die Nederlande verlaat nie, en eers op die 23ste van Januarie 1699 het hy en sy gesin Suid-Afrika bereik; die formele oordrag sou op die 11de van Februarie 1699 volg. Deur 1698 het die vader in amp gebly. [3]
Van 1698 tot 1705 sou die seisoene baie ongunstig vir boerdery blyk, en geen koring kon uitgevoer word nie—’n droogtespanne wat in hierdie kalenderjaar begin het selfs al het sy volle landboukoste tot in die volgende dekade geloop. Skeepsdrok op Tafelbaai het by die laat-eeuse gemiddelde gehou. Gedurende die agt jaar 1692–1699 het vierhonderd-vyf-en-dertig skepe die baai aangedoen, of omtrent vier-en-vyftig per jaar—tweehonderd-drie-en-negentig Kompanjie, honderd-en-dertien Engels, negentien Deens, en tien Frans. Nederlandse Indiëvaarders het gemiddeld omtrent honderd-en-sewentig man gehad; Engelse besoekers was as ’n reël kleiner, baie betrokke by die slawehandel tussen die Wes-Indië en Madagaskar, ander private handelaars of interloper, ander van die nuwe Engelse Oos-Indiese Kompanjie, en ’n paar oorlogskepe gestuur om vlote te konvooi. Die ou Engelse Oos-Indiese Kompanjie se skepe het gewoonlik Tafelbaai verbygesteek, met ’n eie verversingstasie by Sint Helena. [3]
Inkomste het nog naby £5 000 geloop teen omtrent £8 000 uitgawe nadat skeepsvoorsieningsposte wat nie billik aan die buitepos alleen toeskryfbaar was nie, weggeneem is. Wyn- en drankprivilegies het omtrent £2 200 jaarliks opgelewer; ander bronne omtrent £800; gemiddelde winste op goedere omtrent £2 000; die Kompanjie se rekeninge het uitgawe op omtrent £12 000 jaarliks gestel insluitende sommige £4 000 van skeepsvoorsiening en verwante poste. Tussen 1691 en 1700 het nuwe burgername die rekords in ’n bestendige stroom binnegegaan—onder hulle Bakhuizen, Bisseaux, Brink, Coenradie, Couvret, Cronjé, Delport, van Deventer, Gardiol, Haak, Heems, van Jaarsveld, Maritz, Mouton, Niel, Odendaal, van Rensburg, le Riche, Swanepoel, de Vos, en ander—bewys dat vrypag-werwing voortgegaan het selfs soos die goewerneur se persoonlike gewildheid afgekoel het. Teen daardie agtergrond het die jaar se kenmerkende feite Padt se April-kommando en Klaas se Augustus-eiland-aanhouding gebly, die Mei-wrak agter Leeukop, die Stellenbosch-kerkvergroting, die mislukte Soutrivier-bootsny, die Driebergen-vlugtelingaankoms van die 3de van September, en Terwold se Augustus-oordrag na Batavia terwyl Simon van der Stel nog die stoel gehou het wat hy eers in Februarie 1699 sou oorgee. [3]