Boer History1698 aan die Kaap die Goeie Hoop: Padt se kommando teen Klaas, Huis te Crayenstein-wrak, Stellenbosch-kerk en Soutrivier-haweingrawing
Padt se kommando en die arrestasie van Klaas — April 1698
Op die 20ste van April 1698 is ’n dringende hulpversoek by die kasteel van Koopman ontvang, wat voorgestel het dat hy op die punt was om deur Klaas en die Hessequas aangeval te word. Die Chainouqua-vete het reeds arrestasie, aanhouding op Robbeneiland, verblyf by Muizenburg, ’n kort terugkeer van Klaas na sy ou kraal, die mislukte Februarie-1697-versoening onder goewerneur Simon van der Stel, die doodmaak van Goukou se dogter deur Koopman, en die beslaglegging op Koopman se en Kompanjie-vee deur Klaas en die Hessequas deurgemaak. Koopman se April-versoek het die twis heropen as ’n saak van onmiddellike militêre bystand eerder as nog ’n kasteel-dagvaarding. [3]
Daar is derhalwe besluit om kaptein Willem Padt met honderd soldate en honderd burgers tot Koopman se bystand te stuur, met opdrag om te probeer om Klaas gevange te neem. Die dubbele mag—Kompanjie-troepe en vryburgerlike perd- en voetvolk saam—was groter as die sersant se groep van twaalf wat in 1697 misluk het om reeds-opgeëte Kompanjie-osse terug te kry. Die bevel het verligting van ’n bondgenootskaptein gemeng met ’n duidelike opdrag om die mededinger-leier te neem wat weer as die vernaamste onrusmaker in die Chainouqua-land beskou is. [3]
Die kommando, bygestaan deur Koopman se aanhangers, het Klaas se kraal in die nag omsingel, sy vee in besit geneem, en hom en twee van sy leidende manne gearresteer. Sommige van sy volgelinge wat probeer vlug het, is deur Koopman se mense doodgemaak. Die vee is na die Kuilen gedryf, waar dit getel en tussen Koopman en die Edele Kompanjie verdeel is. Nagtelike omsingeling, beslaglegging op vee, en ’n drie-man-arrestasie het dus die April-veldtog afgesluit; die verdeling by die Kuilen het die materiële buit tussen die biddende kaptein en die Kasteel vasgelê voordat die gevangenes vir raadsuitspraak ingebring is. [3]
Klaas voor die raad en aanhouding op Robbeneiland — Augustus 1698
Op die 8ste van Augustus 1698 is die drie gevangenes voor die politieke raad gebring. Klaas het sommige van die aanklagte teen hom erken, maar probeer om ’n bevredigende verklaring van sy optrede te gee. Hy het ontken dat hy ooit vyandige voornemens teen die Kompanjie gehad het. Die verhoor het dus gedraai om of die lang vete met Koopman, die Hessequa-verbond, en die vroeëre beslaglegging op vee wat in Kompanjie-bewaring was, op openlike oorlog teen die nedersetting neergekom het, of slegs op kapteinsgeweld wat die Kasteel gekies het om te straf deur die een kant te vang. [3]
Die raad het erken dat hy nie skuldig was aan enige openlike daad van oorlog nie, en het op die 17de van Augustus besluit dat, aangesien geen Christelike bloed vergiet is nie, verdere verrigtinge teen die gevangenes gestaak moes word, maar dat Klaas tot beveiliging van die rus op Robbeneiland aangehou moes word. Die formule was doelbewus: geen dood- of lyfstraf vir oorlogvoering teen Europeërs nie, tog onbepaalde eiland-aanhouding as vredesmaatreël teen hernude Chainouqua-onrus. Die twee leidende manne wat saam met hom geneem is, het die Augustus-proses gedeel; Klaas se eie aanhouding op die eiland het die aangetekende sekuriteit vir die platteland geword. [3]
Die lot van die Khoikhoi-kaptein wat eens as onder die betroubaarstes van sy mense beskou is, en wat baie Europeërs in nood bygestaan het, het reeds ’n langer papier-spoor van simpatie en vrylating uit ’n vroeëre Robbeneiland-aanhouding in die middel-1690’s gehad. Kalender-1698 het daardie patroon onder ’n ander klagstaat heropen: Padt se nag-arrestasie ná Koopman se April-pleidooi, raadsondersoek in Augustus, erkenning dat geen Christelike bloed vergiet is nie, en ’n vars eiland-aanhouding op die 17de beveel vir rus eerder as vir bewese oorlog teen die Kompanjie. Die vete met Koopman sou voortduur totdat Klaas in ’n skermutseling in Junie 1701 doodgemaak is; vir hierdie jaar was die vasgestelde eindtoestand eiland-bewaring ná die April–Augustus-reeks. [3]
Wrak van die Huis te Crayenstein — 27–28 Mei 1698
Op die 27ste van Mei 1698 het die Huis te Crayenstein, van Middelburg op pad na Batavia, in ’n kalmte by Kampbaai anker gegooi. Gedurende die nag het ’n digte mis ingetree, en voor dagbreek van die 28ste is gevind dat die skip haar kabel gebreek het en drywend was. Sy was reeds in die branders, en voordat enigiets gedoen kon word, het sy op die rotse agter Leeukop gestamp en ’n volledige wrak geword. Geen lewens is verloor nie. [3]
Die Mei-ramp het in plek en uitkoms verskil van die Soutriviermond-verliese van die dekade. Die nagstorm van 4–5 Junie 1692 het die Goede Hoop, Hoogergeest en die Engelse Orange naby die Soutriviermond aan land gedryf; die jag Dageraad het op 20 Januarie 1694 op Robbeneiland stukkend gegaan; die tuiswaartse Waddingsveen en Oosterland is op die middag van die 24ste van Mei 1697 by die Soutriviermond stukkend geslaan, met slegs sewentien man uit die twee rompe gered. Die Huis te Crayenstein het eerder op die Atlantiese rotse agter Leeukop vergaan nadat sy in mis by Kampbaai haar kabel gebreek het—’n uitgaande Middelburg–Batavia-Oos-Indiëvaarder as romp verloor, tog sonder die massa- verdrinking wat die vorige Mei gekenmerk het. [3]
Vir die nedersetting was die kommersiële skok werklik selfs waar die menslike verlies dit nie was nie. ’n Volledige wrak op die Kampbaai-ly beteken vrag en romp afgeskryf op die uitgaande vaart, terwyl Tafelbaai se gewone verversingsverkeer onder die dekade-gemiddelde van omtrent vier-en-vyftig skepe per jaar oor 1692–1699 voortgegaan het. Skeurbuik en wrak het gekoppelde gevare van die see gebly; seerowergevaar op die Indiese Oseaan het teen die eeu se einde toegeneem, met kaptein Kidd reeds onder die name wat in die rekords geloop het. Kalender-1698 het die Leeukop-rotse by die kuslys gevoeg naas die Soutriviermond en Robbeneiland. [3]
Stellenbosch-kerk vergroot — 1698
In 1698 is die kerk by Stellenbosch vergroot, aangesien die oorspronklike gebou te klein was om die gemeente te bevat. Die binnelandse kerk het sedert die distrik se vroeë vryeiendomsjare as die geestelike middelpunt van ’n boerderygemeenskap gestaan wat die eerste mure ontgroei het. Vergroting eerder as ’n heeltemal nuwe stigting het die jaar se antwoord gekenmerk: meer ruimte vir ’n bestaande gemeente wie se getalle met vryeiendom-uitbreiding, koring en wyn langs die Eersterivier-land gestyg het. [3]
Die werk het behoort tot dieselfde laat-eeuse patroon wat Stellenbosch en Drakenstein twee veldwachters teen £1 2s. 8d. per maand gegee het om toe te sien dat die plakkate nagekom word, terwyl die Kaapse dorpsstrate sedert April 1696 snags deur ’n burgerwag gepatrolleer is. Kerkgebou en plaaslike orde het saam beweeg: ’n vergrote vergaderhuis vir Sondagsaanbidding, en betaalde landelike konstabels vir die plakkate op weeksdae. Vir vrygesinne by Stellenbosch was die sigbare verandering van 1698 meer ruimte onder ’n dak wat reeds met die distrikskerk vereenselwig is. [3]
Geestelike voorsiening vir die wyer kolonie het ongelyk gebly. Ná die verskuiwing in 1691 van ds. Pierre Simond na Drakenstein was daar byna nege jaar lank geen residensiële predikant by Stellenbosch nie; kwartaallikse besoeke van die Kaapse preekstoel en geleentlike bywoning deur Simond het die sakramente gedek, terwyl ’n sieketrooster gewone Sondae gelei het. Die 1698-vergroting het dus ’n gebou uitgebrei wat nog grootliks deur besoekende bediening bedien is—ruimte vir ’n gemeente wat vinniger gegroei het as die permanente geestelike inrigting van die distrik. [3]
Mislukte Soutrivier-haweingrawing — 1698
In dieselfde jaar is ’n mislukte poging aangewend om ’n veilige hawe vir bote te vorm deur ’n deurgang deur die sand van Tafelbaai na ’n bereik van die Soutrivier te sny. Klein vaartuie en skipsbote het lank in oop reedeweer gely; ’n sny deur die sandbank na ’n rustiger binnelandse bereik het beskutting beloof sonder die koste van ’n volle metselwerk-golfbreker. Die skema was prakties in doel en beperk in middele—’n grond-en-sand-sny eerder as ’n nuwe kunsmatige kom. [3]
Die poging het misluk. Sand en gety het die deurgang toegemaak of verslaan voordat ’n blywende bootshawe verseker kon word. Tafelbaai het die oop ankerplek gebly wat dit deur die wrakjare was: bruikbaar vir Oos-Indiëvaarders in gewone weer, dodelik onder noordwesters by die Soutriviermond, en steeds sonder ’n beskermde bootskom aan die dorpskant. Kalender-1698 teken dus sowel die wil om ’n veiliger kanaal te sny as die feit dat die sny nie geantwoord het nie, aan. [3]
Die haweingrawing het naas ander burgerlike grondwerke gestaan wat reeds aan die gang was. Gelykmaking van die groot paradys tussen die Keizersgracht en die strand, begin in Oktober 1697 met Kompanjie-slawe en burgerarbeid, was nog onvoltooid en sou eers in 1699 klaarkom. Hospitaalbou op die binnelandse terrein tussen Heerengracht en Bergstraat, ernstig aangepak in Julie 1697, het eweneens voortgegaan na sy Oktober 1699-opening. Teen dié meerjarige werke was die Soutrivier-boot-sny ’n korter, mislukte eksperiment van 1698 alleen. [3]
Terwold se oordrag, nedersettingswerke en regeringskontinuïteit — 1698
In Augustus 1698 is ds. Leonardus Terwold na Batavia oorgeplaas. Aan die Kaap het die preekstoel-kontinuïteit reeds op ds. Petrus Kalden gerus, bevestig op die 4de van Desember 1695 ná die voorlopige diens van Hercules van Loon. Sekunde Samuel Elsevier, aangekom in April 1697, en onafhanklike fiskaal Johan Blesius het die rangorde-siviele stoele onder goewerneur Simon van der Stel gehou. Terwold se Augustus-vertrek na Batavia was ’n geestelike oordrag binne die wyer Nederland-Indië-personeelbeweging eerder as ’n vakature van die Kaapse dorpskerk self. [3]
Agrariese eksperiment en skiereiland-aanplanting het op bekende lyne voortgegaan. Pogings om olywe te produseer het steeds in mislukking geëindig; eksperimente met hopkultuur is nog gemaak; die uitplant van jong eike in verskillende dele van die Kaapse skiereiland is ywerig bygewoon. Dié werke het nie in 1698 ’n skielike stapelgewas gelewer nie, maar hulle het die lang program van boombedekking, tuinproewe en mislukte Mediterreense gewasse op die amptelike rekord gehou naas koring en wyn. [3]
Polities het die jaar nog aan Simon van der Stel se lang goewerneurskap behoort. Toe hy in 1696 verlof gevra het om te bedank, het die Here Sewentien sy oudste seun, Wilhem Adriaan van der Stel, as opvolger benoem; die nuut-aangestelde goewerneur kon nie dadelik die Nederlande verlaat nie, en eers op die 23ste van Januarie 1699 het hy en sy gesin Suid-Afrika bereik. Deur 1698 het die vader in amp gebly. Van 1698 tot 1705 sou die seisoene baie ongunstig vir boerdery blyk, en geen koring kon uitgevoer word nie—’n droogte-span wat in hierdie kalenderjaar begin het al het sy volle landboukostes in die volgende dekade geloop. [3]
Skeepvaartdruk op Tafelbaai het by die laat-eeuse gemiddelde gebly. Gedurende die agt jaar 1692–1699 het vierhonderd vyf-en-dertig skepe die baai aangedoen, of omtrent vier-en-vyftig per jaar—tweehonderd drie-en-negentig Kompanjie, honderd-en-dertien Engels, negentien Deens en tien Frans. Nederlandse Oos-Indiëvaarders het gemiddeld omtrent honderd-en-sewentig man gehad; Engelse besoekers was as reël kleiner. Inkomste het nog naby £5,000 teen omtrent £8,000 uitgawe geloop nadat skeepsvoorsieningsposte wat nie billik teen die buitepos alleen aangeteken kon word nie, afgetrek is. Teen dié agtergrond het die jaar se kenmerkende feite Padt se April-kommando, Klaas se Augustus-eiland-aanhouding, die Mei-wrak agter Leeukop, die Stellenbosch-kerkvergroting en die mislukte Soutrivier-boot-sny gebly. [3]
Sluiting van 1698 aan die Kaap
Teen die einde van 1698 het die Kaap Koopman se versoek van die 20ste van April beantwoord met kaptein Willem Padt se kommando van honderd soldate en honderd burgers, die nagtelike omsingeling van Klaas se kraal, die beslaglegging en Kuilen-verdeling van vee tussen Koopman en die Kompanjie, en die arrestasie van Klaas met twee leidende manne. Op die 8ste van Augustus het die gevangenes voor die politieke raad gestaan; op die 17de is verdere verrigtinge gestaak omdat geen Christelike bloed vergiet is nie, terwyl Klaas op Robbeneiland aangehou is om die rus te beveilig. In die nag van die 27ste–28ste van Mei het die uitgaande Huis te Crayenstein in mis by Kampbaai haar kabel gebreek, op die rotse agter Leeukop gestamp, en ’n volledige wrak geword sonder lewensverlies. In dieselfde jaar het Stellenbosch sy kerk vergroot vir ’n gemeente te groot vir die oorspronklike gebou, ’n poging om ’n bootshawe deur die sand van Tafelbaai na ’n bereik van die Soutrivier te sny misluk, is ds. Leonardus Terwold in Augustus na Batavia oorgeplaas, het eike-aanplanting en olyf- en hopproewe voortgegaan, en het die eerste van die maer boerderyseisoene van 1698–1705 onder goewerneur Simon van der Stel ingetree, nog in amp terwyl sy seun se aankoms op die nuwe jaar gewag het. Dit was die kalenderfeite van ’n jaar wat Klaas weer vir die Chainouqua-vrede gearresteer het, ’n Oos-Indiëvaarder op die Leeukop-kus laat vergaan het, en Stellenbosch se kerkmure uitgerek het terwyl ’n sandsny na die Soutrivier op niks uitgeloop het nie. [3]