Boer History1669 aan Kaap die Goeie Hoop: Die Grundel, Mynwerkers, Saldanha-buitepos en Hackius Benoem
Amptenare onder die siek Borghorst — 1669
Kommandeur Jacob Borghorst het op die aand van 16 Junie 1668 uit die Hof van Breda geland, op Maandag die 18de sy kommissie getoon, en sonder verdere seremonie die bevel oorgeneem. Hy was reeds siek toe hy aan wal gestap het. Deur 1669 het hy byna die hele tyd van sy verblyf ’n invalied gebly, sodat vir ongeveer driekwart van sy bewind die praktiese leiding van sake by ondergeskiktes berus het. Van daardie amptenare was die fiskal Cornelis de Cretzer, vroeër sekretaris van die raad onder vorige kommandeurs, die bekwaamste. Stil tye het min meer as die veehandel en die tuine vir daaglikse toesig gelaat, dog die las van korrespondensie, handelsgeselskappe en dissipline het steeds op die manne geval wat naaste aan die kommandeur se stoel gesit het. [3]
Van die vooraanstaande manne wat kommandeur Wagenaar in die nedersetting agtergelaat het, het min nou nog oorgebly. Die sekunde Hendrik Lacus is geskors weens ’n tekort in die voorrade onder sy sorg en was by Borghorst se aankoms ’n gevangene op Robbeneiland. Hy het deur 1669 in die nedersetting onder skorsing gebly; eers in Maart 1670 sou hy eindelik voor die hof gebring word, toe die grootste deel van die tekort verklaar is, maar hy is nogtans tot die rang van gewone soldaat gedegradeer en in daardie hoedanigheid na Batavia gestuur. Gedurende die lang wag was die sekunde se pos feitlik vakant, behalwe vir ’n paar maande in 1669 toe dit voorlopig deur Abraham Zeeuw gevul is, ’n amptenaar wat van ’n verbygaande skip aangehou is. [3]
Ander setels het minder gewig gedra. Die vaandrig Smient was op die punt om na ’n beter pos elders te vertrek toe Borghorst die bevel oorgeneem het. Ds. Johannes de Voocht het in November 1666 na Batavia vertrek; die waarnemende predikant Petrus Wachtendorp is op 15 Februarie 1667 oorlede net voordat die permanente predikant Adriaan de Voocht aangekom het. In die raad was die luitenant Abraham Schut ’n man sonder karaktergewig en is selfs kort ná Borghorst se aankoms van sy sitplek ontneem omdat hy die weduwee van die oorlede waarnemende predikant belaster het. Die sekretaris Jacob Granaat het ’n amp beklee wat hom min of geen gesag in die rigting van sake gegee het. Op De Cretzer het dus die toesig berus oor byna alles wat die siek kommandeur nie self kon dra nie. [3]
Die gevolg was ’n kalenderjaar waarin die nedersetting se papiermarginalie nog Borghorst as kommandeur genoem het, terwyl De Cretzer se hand op veeruil, tuinoes en die gewone dissipline van vrye en Kompanjiemense eenders gevoel is. By die burgerbevolking is reeds name gevoeg wat ver buite Tafelvallei bekend sou word—Gerrit van der Byl, Theunis van Schalkwyk, Arnoldus Basson en Gysbert Verwey—tog het die vrymanne nog op ’n raad gekyk wie se daaglikse pols dié van die fiskal was eerder as dié van die siek kommandeur. Die chirurgyn Nicolaus de Graaf, wat in 1669 by Tafelbaai aangedoen het onder verskeie besoeke tussen 1640 en 1687, het waarnemings nagelaat wat Theal later as volkome in ooreenstemming met die argiefrekord beoordeel het; die jaar se papier spoor is dus nie net amptelike notules nie, maar ’n hawe wat nog noukeurige Europese oë getrek het. [3]
Die Grundel, Martin Vaz en Wreede se Terugkeer
In 1669 het die oppergesag ’n klein vaartuig genaamd die Grundel uitgestuur om die kuste van Suider-Afrika te verken. Op pad het sy die rotse van Martin Vaz besoek en tevergeefs in hulle omgewing na ’n vrugbare eiland gesoek wat vir ’n residensie geskik sou wees. Aan boord was George Frederick Wreede, dieselfde amptenaar wat Martin Vaz in 1665 in die Pimpel besoek het en wat later as kommandeur van die Mauritius-besettingsparty aangewys is. [3]
Wreede se loopbaan is onder Van Quaelberg gebreek. Omdat hy sy Mauritius-opdragte nie kon uitvoer nie—sommige van die mense daar was muitend—is hy verantwoordelik gehou, teruggeroep, en deur die raad van ’n vloot verhoor op ’n aanklag van pligsversuim. Die vonnis het hom weer tot die rang van soldaat op ’n salaris van vyftien sjielings per maand gedegradeer. Hy het middele gevind om na Europa te kom en sy saak voor die direkteure te lê. Hulle het die vonnis nietig verklaar, hom die rang en salaris van ’n onderkoopman gegee, en hom weer uitgestuur om die vestiging op Mauritius te lei. Die Grundel het daardie herstelde amptenaar tot by Tafelbaai gebring, etlike maande voordat die Mauritius-pakket moes seil. [3]
Die vaartuig se aankoms het dus drie drade tegelyk saamgebind: ’n kusopnameskip onder direkteure se bevele, ’n hernude soektog onder die Martin Vaz-rotse na ’n middel-oseaan-voetspoor, en die terugkeer van ’n taalkundige en eilandamptenaar wie se Kaapse woordeskatwerk in vroeër jare hom reeds as meer as ’n gewone soldaat gemerk het. Vir die nedersetting van 1669 was die praktiese vraag hoe lank Wreede beskikbaar sou bly voordat die Mauritius-pakket hom weer ooswaarts neem. Die direkteure wat ’n vlootraad se vernedering omgekeer het, was ook die direkteure wat nog verwag het dat Mauritius onder ’n Kaap-gekoppelde bevel gehou sou word—’n ambisie wat Van Riebeeck se eie korrespondensie eens gehoor het toe die Seventien van Mauritius onder die Kaapse kommandeur gepraat het en van handel na Angola en Madagaskar. [3] [2]
Martin Vaz self het niks opgelewer wat die Kompanjie kon beset nie. Die rotse het rotse gebly; geen vrugbare eilandresidensie het in hulle omgewing verskyn nie. Wat die vaart na Tafelbaai gelewer het, was nie ’n nuwe Atlantiese stasie nie, maar ’n herstelde onderkoopman en ’n opname-romp wie se volgende Afrika-werk van die Kaap self beveel sou word. In ’n jaar van siek bevel het daardie kombinasie—Europese rehabilitasie, eilandambisie en kusverkenning—aan De Cretzer se regering een van sy min duidelik gerigte take uit Amsterdam gegee. [3]
Permanente Stasie by Saldanhabaai Beveel
Kort nadat die Grundel Tafelbaai bereik het, het briewe van die direkteure aangekom met opdragte om ’n party mans permanent by Saldanhabaai te stasioneer, om te verhoed dat enige ander Europese mag daardie hawe in besit neem. Daar is geglo dat die Franse eindelik besluit het om Madagaskar te verlaat, waar hulle niks as verlies ondervind het nie, en daar is vermoed dat hulle hulle iewers in die omgewing van Kaap die Goeie Hoop wou vestig. Die brose Franse borde van De Montdevergue se 1666-besoek is reeds in 1668 verwyder, toe Borghorst die oorblywende wapens laat uitwis en Kompanjieskilde laat sit het waar hulle gestaan het. Die nuwe bevel het verder gegaan en ’n staande Nederlandse teenwoordigheid vereis, nie bloot die uitwissing van ’n mededinger se geverfde aanspraak nie. [3]
Wreede is dienooreenkomstig met veertien mans gestuur om ’n terrein vir die buitepos te kies en die nodige geboue op te rig. Die keuse van ’n amptenaar wat reeds vir Mauritius bestem was, was tydelik: hy moes afgelos word wanneer die Mauritius-pakket gereed was om te seil. Selfs so het die opdrag ’n herstelde onderkoopman aan die hoof geplaas van die eerste doelbewuste permanente stasie op die baai wat Franse admirale en veehandelaars albei as ’n westelike deur na die Kaapse weivelde gebruik het. Veertien mans was min teen ’n Europese eskader, tog was hulle genoeg om besetting te merk in die taal wat direkteure verstaan het—geboue, ’n vaste party, en ’n deurlopende aanspraak. [3]
Die Saldanha-bevel het ook by die vrymanne-ekonomie gepas wat die Kompanjie probeer begunstig het. Opdragte is reeds uitgereik dat geen van die lede van die politieke raad vee mag aanhou of tuine verbou bo die behoeftes van hulle huishoudings nie, sodat vrymanne, wie se grootste winste uit die verkoop van produkte aan besoekers gekom het, nie amptelike mededingers hoef te trotseer nie. Ná Van Quaelberg se ontslag is kaptens van buitelandse vaartuie gereeld na vrye produsente verwys onder die verskoning dat die Kompanjie niks oorskiet het nie. Boere het vry gebly om groente, pluimvee, eiers, melk, botter en soortgelyke artikels aan Nederlandse of buitelandse bemannings te verkoop; graan en vee het vir Kompanjiesgebruik gereserveer gebly behalwe by spesiale toestemming. ’n Bewaakte westelike baai en ’n vryer produksiemark was twee kante van dieselfde omsigtigheid teenoor mededingers en dieselfde druk om skepe te voed sonder om Kompanjievoorrade leeg te maak. [3]
Daardie vrymannebeleid het diep wortels gehad. Van die eerste jare van die pos af het Van Riebeeck en die Seventien geargumenteer of vrye huishoudings die graan- en tuinlas moes dra wat ’n suiwer verversingstasie nie met knegte alleen kon volhou nie. Böeseken se relaas van daardie debatte—vrybriewe, vaste pryse aan die Kompanjie, surplusverkope aan skepe, en die waarskuwing dat amptenare nie met vrye produsente mag meeding nie—toon waarom Borghorst se jare nog van die aanmoediging van vrymanne kon praat sonder om die idee uit te vind. Wat 1669 bygevoeg het, was die strategiese glans: vrymanne as leweransiers, Saldanha as ’n verseëlde westelike hek, en raadslede verbied om vir die mark te boer. [2] [3]
Bandiete Kaap die Lepelaar na Pernambuco
’n Dag of twee voordat die Mauritius-pakket moes vertrek, het ’n klein party bandiete daarin geslaag om besit van haar te kry. Die leier was ’n ou stuurman van ’n skip wat tot ’n lang gevangenisstraf gevonnis is weens ongehoorsaamheid. Onder sy leiding is die Lepelaar gekaap, en die volgende wat van haar gehoor is, was dat sy veilig Pernambuco bereik het. Die ontsnapping het die nedersetting met een slag van die vaartuig ontneem wat Wreede en voorrade na die eilandbevel moes dra wat hy pas by direkteure se dekreet herwin het. [3]
’n Paar weke later is ’n jag wat aangedoen het met voorrade vir Mauritius gelaai, en Wreede het daarin geseil om die posisie van kommandant van die eiland te hervat. Sy Kaapse diens in 1669 was dus kort maar gekonsentreerd: Martin Vaz in die Grundel, die Saldanha-bouparty, die skok van die Lepelaar-kaap, en ’n vertraagde ooswaartse vertrek op ’n toevallige jag. Die latere einde van daardie Mauritius-hoofstuk—sy verdrinking op 29 Februarie 1672 terwyl hy eilandjies in ’n boot verken het wat in ’n storm omgeslaan het—lê buite die kalenderjaar, maar die 1669-rekord het hom reeds weer as die Kompanjie se gekose hoof van die eilandstasie vasgelê. [3]
Vir Tafelvallei was die bandiete-kaap ’n herinnering dat Robbeneiland-vonnisse en lang gevangenisstrawwe nie altyd in stil arbeid eindig nie. ’n Ervare stuurman onder die bandiete kon ’n wagende pakket in ’n Atlantiese ontsnapping verander. Die nedersetting het geantwoord met geïmproviseerde skeepvaart vir Mauritius en met die Saldanha-pos wat ná Wreede se aflossing nog gestaan het, maar die episode het die jaar binnegekom as een van die skerpste plaaslike skokke van Borghorst se siek administrasie. Lacus het nog onder skorsing gewag op die eiland wat ander oortreders gehou het; die Lepelaar het gewys dat opsluiting en vertroue in die teenoorgestelde rigting kon misluk—nie ’n gevangene wat agtergelaat is nie, maar ’n romp wat buitentoe gesteel is. [3]
Die Pernambuco-aankoms het die Kaap ook, vir ’n oomblik, op dieselfde Atlantiese kaart as Brasilië en die Portugese roetes geplaas. Direkteure wat Franse vestiging naby die Kaap gevrees het, moes nou ’n Nederlandse bandiete-suksesverhaal absorbeer wat in ’n vreemde Amerikaanse hawe geskryf is. Geen Kaapse mag het die Lepelaar herwin nie; die nuus het as voltooide feit aangekom. Wat plaaslik oorgebly het, was die gat in die Mauritius-skedule en die bewys dat ’n klein nedersetting se skeepvaartpoel so broos was as sy kommandeur se gesondheid. [3]
Die Grundel se Noordelike Kustoer
Ná haar Tafelbaai-aandoening is die Grundel eers gestuur om die kus noordwaarts verby Sint Helenabaai te ondersoek. Sy het geen inligting teruggebring nie behalwe dat die grootste deel van die land sover sy daarlangs geseil het as ’n onbewoonde woestyn gelyk het. Suid van die keerkring was daar geen ander mense as Khoikhoi nie. Die skipper wou die naam van die inham op breedtegraad 26° 36′ van Angra Pequena na Grundelbaai verander, maar sy wens is nie toegestaan nie. [3]
Die noordelike vaart het min by die kaart gevoeg wat veehandelaars en vroeëre kuspartye reeds tot by die Olifantsriviermond en verder geskets het. Teen Borghorst se tyd is die kus deeglik noordwaarts tot ’n ent verby daardie mond en ooswaarts tot by Mosselbaai verken; die Bergrivier is van bron tot see nagespeur, en Europeërs het die Tulbagh-kom en die Breederiviervallei binnegegaan. Cory se langer blik op dieselfde dekade plaas Hieronymus Cruse se 1668-oorgang van die Hottentots-Hollandberge na Mosselbaai onder die verkenningstappe wat besetting stadig agter ontdekking getrek het. Teen daardie binnelandse en oostelike vooruitgang was die Grundel se 1669-noordelike verslag doelbewus dun: dorre kus, geen mededingende Europese merk nie, geen nuwe handelsnasie noord van die bekende Khoikhoi-reeks nie. [3] [4]
Die geweierde hernoeming van Angra Pequena het die ouer Portugese etiket op ’n inham gehou wat die Nederlanders net van ’n opnamedek af beskou het. Benaming was ’n aanspraak; die weerhouding van die naam was ’n oordeel dat een kustoer nog nie ’n Nederlandse toponiem op die Kompanjie se kaarte verdien het nie. Negatiewe kennis het nog administratiewe waarde gehad: direkteure wat Franse vestiging gevrees het, kon ten minste lees dat die lang woestynkus noord van Sint Helenabaai nie ’n gereed mededingende hawe geadverteer het wat met mense en water gestock was nie. [3]
’n Ooswaartse vaart van dieselfde vaartuig het tot die volgende jaar behoort en in ’n ramp geëindig toe ’n amptenaar en sestien mans by die baai Os Medãos do Ouro geland het—in die stukke as breedtegraad 27° 17′ S. gerapporteer, alhoewel moderne kaarte dit naby 26° 40′ plaas—en nooit teruggekeer het nie. Daardie verlies is nie deel van die 1669-vertelling nie; wat die kalenderjaar gehou het, was die noordelike woestynverslag en die bevestiging dat die Grundel se eerste Afrika-werk ná Martin Vaz ’n leë handelskus was eerder as ’n nuwe voorraadhawe. [3]
Mynwerkers en Assajeerders — Tafelvallei tot Riebeek-Kasteel
In 1669 is ’n sterk party ervare mynwerkers en assajeerders uit Europa gestuur om na metale in die omgewing van die Kaap te soek. Hulle het Tafelvallei noukeurig ondersoek, en daarna na die Paarlberg en Riebeek-Kasteel gegaan. Vir etlike jare was hulle besig om uitgrawings dwarsoor die land te maak, soms in die oortuiging dat hulle op pad was om waardevolle erts te vind, dog altyd uiteindelik teleurgestel. [3]
Die soektog het nie ’n mynekonomie oopgemaak nie, maar dit het ’n toponimiese merk gelaat. In een van hulle verslae word die Windberg die Duyvelsberg genoem, die eerste geval in die rekords waarin daardie naam gebruik is. Theal het later opgemerk dat Nicolaus de Graaf, wat hoogtes met ongewone sorg op sy Kaapse aandoenings gemeet het, ook van die Duivelsberg by daardie naam gepraat het; die mynwerkers se verslag en die reisiger se spraak konvergeer dus op ’n etiket wat lank in die plaaslike geografie sou bly hang nadat die loopgrawe gevul is. Die party se uitgrawings het Europese tegniese arbeid gekoppel aan plekke wat reeds bekend was van graan- en veeroetes—die vallei onder Tafelberg, die Paarl-hoogtes binnelands van die Bergrivierpad, en die baken van Riebeek-Kasteel—sonder om die ertse te lewer waarop die direkteure gehoop het. [3]
Vir ’n nedersetting wat nog rys ingevoer het omdat plaaslike graan nog nie die verbruik gedek het nie, was die mynwerkers ’n langskoot-belegging langs tuine, vryplase en binnelandse ruil. Hulle teenwoordigheid in 1669 toon nietemin hoe Amsterdam die Kaap nog as moontlike mineraal- sowel as verversingstasie geweeg het. Die herhaalde teleurstellings wat oor etlike seisoene gevolg het, behoort tot die langer boog; die jaar se feit is die aankoms en die eerste stelselmatige grawe in Tafelvallei en op die Paarl- en Riebeek-hoogtes. Cory se opsomming van die dekade se binnelandse peilings—later noord na Namakwa-koperland, oos met Cruse in 1668—maak die mynwerkers nog een gespesialiseerde party op ’n landskap wat nog getoets is vir wat dit bo vee en groente sou oplewer. [3] [4]
Uitgrawing sonder erts het nog mense en gereedskap op Kompanjiesbevele die agterland in geskuif. Assajeerders wat hulleself naby sukses geglo het, het hoop in depêches lewendig gehou selfs wanneer finale opbrengste misluk het. Daardie ritme—optimistiese verslag, leë resultaat, nuwe sloot—sou jare ná 1669 loop. Vir Borghorst se siek jaar was die mynwerkers ook ’n Europese versterking van geskoolde arbeid by ’n pos wie se gewone sterkte dun was en wie se kommandeur nie elke grawe persoonlik kon besoek nie. [3]
Burgerjaglisensies en die Veewag
Gedurende kommandeur Borghorst se administrasie is lisensies vir die eerste keer aan die burgers verleen om grootwild te jag waar hulle wou. Seekoeie was in daardie tyd volop in die Bergrivier, en partye is gereeld toegerus om hulle te skiet. Die vleis is in groot hoeveelhede na die nedersetting gebring vir voedsel, en die velle is gou bruikbaar gevind vir die maak van swepe. Die nuwe vryheid van die jag het vrymanne se reikwydte uitgebrei verby tuinpersele en gehuurde weivelde tot in die rivierbos waar wild en Khoikhoi-troppe albei beweeg het. [3]
Daardie ekspedisies het die burgers blootgestel aan die versoeking om vee van die inboorlinge te ruil. Die regering het ’n waaksame oog op hulle troppe en kuddes gehou en elke hoef gekonfiskeer wat nie bevredigend verklaar kon word nie. Dieselfde administrasie wat vrymanne teenoor amptelike plaasmededingers begunstig het, het dus nog die veemonopolie gepolisieer wat Kompanjiesskepe en -krale gevoed het. Jagvleis en -vel kon ’n burgerwins wees; onverklaarde gehoringde vee nie. [3]
Saam met die staande reël dat lede van die politieke raad nie vee mag aanhou of tuine verbou bo huishoudelike behoeftes nie, het die jaglisensies die sosiale ooreenkoms van die Borghorst-jare geskets: verruim vrymanne se wettige verdienste uit produkte en wild, vernou die ruimte waarin amptenare of burgers stilweg mededingende troppe kon bou. In ’n jaar toe De Cretzer eerder as die siek kommandeur die daaglikse besonderhede dopgehou het, het daardie ooreenkoms so seker op inspeksie as op geskrewe plakkate berus. Van Riebeeck se vroeëre aandrang dat vrye produsente skepe moes voorsien terwyl die Kompanjie die Khoikhoi-veehandel in amptelike hande hou, het dieselfde lyn al in beginsel getrek; Borghorst se lisensies en konfiskasies het dit op seekoeipartye aan die Berg toegepas. [3] [2]
Seekoeivleis in groot hoeveelhede het ook druk op slagvee verlig by ’n pos wat nog rys ingevoer het en nog elke teelkoei getel het wat in binnelandse ruil gewen is. Spepe van vel was ’n klein nywerheid, maar hulle het gemerk hoe vinnig ’n nuut gelisensieerde jag kommersiële gebruike buite die pot gevind het. Die Bergrivier-partye hoort dus by Saldanha se permanente pos en die vrymanne se produkverkope as dele van een jaar se poging om ’n nedersetting te voed, te voorsien en te polisieer wat klein gebly het selfs toe sy kaart van toegelate aktiwiteit verbreed het. [3]
Hackius as Opvolger Benoem — Desember 1669
Weens die kommandeur se swak gesondheid het hy geen begeerte gehad om lank in Suid-Afrika te bly nie. Slegs ’n paar maande ná sy aankoms het die direkteure opdragte gestuur dat die koopman Jan van Aelmonden, wat met die volgende tuisvloot verwag is, by die Kaap as sy opvolger aangehou moes word. Daardie amptenaar was nie aan boord van die vloot nie. Borghorst het toe ’n dringende versoek gestuur om die aanstelling van iemand anders om hom af te los. [3]
Die direkteure het Pieter Hackius gekies, nog een van hulle ou dienaars wie se gesondheid heeltemal verbreek is deur lang verblyf in Indië, en wat toe op verlof in Europa was. Thom se uitgawe van die Van Riebeeck-joernaal merk op dat die Pieter Hackius wat as vise-admiraal van ’n tuisvloot voorkom wat in Februarie 1657 die Kaap aandoen, baie waarskynlik dieselfde man is: hy het die Kompanjie baie jare in die Ooste gedien, sy gesondheid het gely, en hy sou in 1671 aan die Kaap sterf en begrawe word in die kerk wat toe binne die Kasteel gestaan het. Die 1669-aanstelling het dus ’n amptenaar herroep wat reeds op die Indië-roete bekend was, nie ’n vreemdeling wat lukraak uit die Amsterdamse kamers gekies is nie. [3] [1]
Hackius en sy gesin het op die 7de van Desember 1669 van die tuisland in die Sticht van Utrecht geseil. Hulle sou Tafelbaai eers op die 18de van Maart 1670 bereik; die nuwe kommandeur sou as ’n selfs meer bevestigde invalied land as die amptenaar wat hy kom aflos het, en formele oordrag sou tot 25 Maart 1670 wag. ’n Paar weke ná daardie oorhandiging sou Borghorst in die Beemster na Europa inskeep. Daardie aankomste en die oordrag behoort tot die volgende kalenderjaar. Wat 1669 mee afgesluit het, was die benaming en die Desember-seiling van ’n opvolger wat gekies is omdat Borghorst die pos nie in gesondheid kon dra nie. [3]
Só het die jaar wat onder ’n reeds siek Borghorst begin het, geëindig met Europa se antwoord reeds op see: ’n tweede invalied-amptenaar op pad na Tafelbaai, terwyl De Cretzer by die Kaap nog die daaglikse las gedra het, Lacus nog onder skorsing gewag het, mynwerkers nog sonder wins gegrawe het, die Saldanha-pos teen ’n gevreesde Franse skuif van Madagaskar gestaan het, en die Grundel se noordelike vaart woestynkuste verby Sint Helenabaai gerapporteer het. Die nedersetting se kaart, metaalhoop en bevelopvolging het alles in 1669 beweeg sonder om die kommandeur se gebroke gesondheid al op te los. Cory se dekadelange raam van verkenning wat besetting agter hom trek, pas by die kleiner feite van die jaar—permanente Saldanha-besetting, mynpeilings binnelands, burgerpartye aan die Berg—terwyl die argief-ruggraat Theal se lesing van Borghorst se stil, siek regering bly. [3] [4] [1]