Boer History1669 aan die Kaap die Goeie Hoop: Die Grundel, Mynwerkers, Saldanha-buitepos en Hackius Benoem
Amptenare onder die siek Borghorst — 1669
Kommandeur Jacob Borghorst het op 16 Junie 1668 reeds siek aan wal gekom. Deur 1669 het hy byna deurgaans ’n invalied gebly, sodat ongeveer driekwart van sy bewind die praktiese leiding by ondergeskiktes berus het. Van daardie amptenare was die fiskal Cornelis de Cretzer die bekwaamste. Stil tye het min meer as die veehandel en die tuine vir daaglikse toesig gelaat, dog die las van korrespondensie, handelsgeselskappe en dissipline het steeds op die manne geval wat naaste aan die kommandeur se stoel gesit het. [3]
Die sekunde Hendrik Lacus was nog in die nedersetting onder skorsing weens ’n tekort in die voorrade onder sy sorg. Hy was by Borghorst se aankoms ’n gevangene op Robbeneiland en het deur 1669 op verhoor gewag; eers in Maart 1670 sou hy eindelik voor die hof gebring word, toe die grootste deel van die tekort verklaar is, maar hy is nogtans tot gewone soldaat gedegradeer en in daardie hoedanigheid na Batavia gestuur. Gedurende die lang wag was die sekunde se pos feitlik vakant, behalwe vir ’n paar maande in 1669 toe dit voorlopig deur Abraham Zeeuw gevul is, ’n amptenaar wat van ’n verbygaande skip aangehou is. [3]
Ander setels het minder gewig gedra. Luitenant Abraham Schut is reeds kort ná Borghorst se aankoms van sy sitplek in die raad ontneem omdat hy die weduwee van die oorlede waarnemende predikant belaster het. Die sekretaris Jacob Granaat het ’n amp beklee wat hom min gesag in die rigting van sake gegee het. Die gevolg was ’n jaar waarin die nedersetting se papiermarginalie nog Borghorst as kommandeur genoem het, terwyl De Cretzer se hand op veeruil, tuinoes en die gewone dissipline van vrye en Kompanjiemense eenders gevoel is. [3]
Die Grundel, Martin Vaz en Wreede se Terugkeer
In 1669 het die oppergesag ’n klein vaartuig met die naam die Grundel uitgestuur om die kuste van Suider-Afrika te verken. Op pad het sy die rotse van Martin Vaz aangedoen en tevergeefs in dié omgewing na ’n vrugbare eiland gesoek wat vir ’n residensie geskik sou wees. Aan boord was George Frederick Wreede, dieselfde amptenaar wat in 1665 met die Pimpel Martin Vaz besoek het en later as kommandeur van die Mauritius-besettingsgroep aangewys is. [3]
Wreede se loopbaan is onder Van Quaelberg gebreek. Omdat hy sy Mauritius-opdragte nie kon uitvoer nie — sommige mense daar was muitend — is hy verantwoordelik gehou, teruggeroep en deur die raad van ’n vloot op ’n aanklag van pligsversuim verhoor. Die vonnis het hom weer tot soldaat op vyftien sjielings per maand gedegradeer. Hy het middele gevind om Europa te bereik en sy saak voor die direkteure te lê. Hulle het die vonnis nietig verklaar, hom die rang en betaling van ’n onderkoopman gegee, en hom weer uitgestuur om die vestiging op Mauritius te lei. Die Grundel het dié herstelde amptenaar tot by Tafelbaai gebring, etlike maande voordat die Mauritius-pakket sou vertrek. [3]
Die vaartuig se aankoms het dus drie drade tegelyk saamgebind: ’n kusverkenningskip onder direkteursbevel, ’n hernude soektog onder die Martin Vaz-rotse na ’n middeloseaniese steunpunt, en die terugkeer van ’n taalkundige en eilandamptenaar wie se Kaapse woordeskatwerk in vroeër jare hom reeds as meer as ’n gewone soldaat gemerk het. Vir die nedersetting van 1669 was die praktiese vraag hoe lank Wreede beskikbaar sou bly voordat die Mauritius-pakket hom weer ooswaarts neem. [3]
Permanente Stasie by Saldanhabaai Beveel
Kort ná die Grundel Tafelbaai bereik het, het briewe van die direkteure opdrag gegee om ’n groep mans permanent by Saldanhabaai te stasioneer, om te verhoed dat enige ander Europese moondheid dié hawe in besit neem. Daar is geglo dat die Franse eindelik besluit het om Madagaskar te verlaat, waar hulle niks as verlies ondervind het nie, en daar is verdink dat hulle beoog om hulself êrens in die omgewing van die Kaap die Goeie Hoop te vestig. Die brose Franse borde van De Montdevergue se besoek in 1666 is reeds in 1668 verwyder; die nuwe bevel het verder gegaan en ’n vaste Nederlandse teenwoordigheid vereis. [3]
Wreede is dienooreenkomstig met veertien mans gestuur om ’n terrein vir die buitepos te kies en die nodige geboue op te rig. Die keuse van ’n amptenaar wat reeds vir Mauritius bestem was, was tydelik: hy moes verlig word wanneer die Mauritius-pakket gereed was om te seil. Selfs so het die opdrag ’n herstelde onderkoopman aan die hoof van die eerste doelbewuste permanente stasie op die baai geplaas wat Franse admiraals en veehandelaars albei as ’n westelike deur na die Kaapse weivelde gebruik het. [3]
Die Saldanha-bevel het ook by die vrymans-ekonomie aangesluit wat die Kompanjie probeer begunstig het. Ná Van Quaelberg se ontslag is kapteins van buitelandse skepe gereeld na vrye produsente verwys onder die voorwendsel dat die Kompanjie niks oorskiet nie. Boere het vry gebly om groente, pluimvee, eiers, melk, botter en soortgelyke artikels aan Nederlandse of buitelandse bemannings te verkoop; graan en vee is vir Kompanjiegebruik gereserveer behalwe met spesiale vergunning. ’n bewaakte westelike baai en ’n vryer produksiemark was twee kante van dieselfde omsigtigheid teenoor mededingers en dieselfde druk om skepe te voed sonder om Kompanjievoorrade leeg te maak. [3]
Bandiete Kaap die Lepelaar na Pernambuco
’n Dag of twee voordat die Mauritius-pakket moes vertrek, het ’n klein groepie bandiete daarin geslaag om besit van haar te kry. Die leier was ’n ou stuurman van ’n skip wat tot ’n lang gevangenisstraf weens ongesubordineerdheid gevonnis is. Onder sy leiding is die Lepelaar gekaap, en die volgende wat van haar gehoor is, was dat sy veilig Pernambuco bereik het. Die ontsnapping het die nedersetting in een slag die vaartuig ontneem wat Wreede en voorrade na die eilandbevel moes dra wat hy pas by direkteursbesluit herwin het. [3]
’n Paar weke later is ’n jag wat aangedoen het met voorrade vir Mauritius gelaai, en Wreede het daarin vertrek om die pos van kommandant van die eiland te hervat. Sy Kaapse diens in 1669 was dus kort maar gekonsentreerd: Martin Vaz in die Grundel, die Saldanha-bouparty, die skok van die Lepelaar-kaaping, en ’n vertraagde ooswaartse vertrek op ’n toevallige jag. Die latere einde van daardie Mauritius-hoofstuk — sy verdrinking op 29 Februarie 1672 toe hy eilandjies in ’n boot verken het wat in ’n windvlaag omgeslaan het — lê buite die kalenderjaar, maar die 1669-rekord het hom reeds weer as die Kompanjie se gekose hoof van die eilandstasie gevestig. [3]
Vir Tafelvallei was die bandietekaaping ’n herinnering dat Robbeneiland-vonnisse en lang gevangenisskappe nie altyd in stil arbeid eindig nie. ’n Ervare stuurman onder die bandiete kon ’n wagende pakket in ’n Atlantiese ontsnapping omskep. Die nedersetting het geantwoord met geïmproviseerde verskeping vir Mauritius en met die Saldanha-pos wat ná Wreede se verligting bly staan het, maar die voorval het die jaar as een van die skerpste plaaslike skokke van Borghorst se siek administrasie binnegegaan. [3]
Die Grundel se Noordelike Kustoer
Ná haar Tafelbaai-aandoening is die Grundel eers gestuur om die kus noordwaarts verby Sint Helenabaai te ondersoek. Sy het geen inligting teruggebring nie behalwe dat die grootste deel van die land so ver as sy langs geseil het ’n onbewoonde woestyn gelyk het. Suid van die keerkring was daar geen ander mense as Khoikhoi nie. Die skipper wou die naam van die inham op breedtegraad 26° 36′ van Angra Pequena na Grundelbaai verander, maar sy wens is nie toegestaan nie. [3]
Die noordelike vaart het min by die kaart gevoeg wat veehandelaars en vroeëre kuspartye reeds tot by die Olifantsriviermond en verder geskets het. Sy waarde vir 1669 was negatiewe kennis: lang strekke dorre kus, geen mededingende Europese merk gerapporteer nie, en geen nuwe handelsnasie noord van die bekende Khoikhoi-reeks nie. Die geweierde hernoeming van Angra Pequena het die ouer Portugese etiket op ’n inham gehou wat die Nederlanders slegs van ’n verkenningsdek af gesien het. [3]
’n Ooswaartse vaart van dieselfde vaartuig het tot die volgende jaar behoort en in ramp geëindig toe ’n offisier en sestien mans by die baai Os Medãos do Ouro aan wal gegaan het en nooit teruggekeer het nie. Daardie verlies is nie deel van die 1669-verhaal nie; wat die kalenderjaar gehou het, was die noordelike woestynverslag en die bevestiging dat die Grundel se eerste Afrika-werk ná Martin Vaz ’n leë handelskus was eerder as ’n nuwe voorsieningshawe. [3]
Mynwerkers en Assajeerders — Tafelvallei tot Riebeek-Kasteel
In 1669 is ’n sterk geselskap ervare mynwerkers en assajeerders uit Europa gestuur om na metale in die omgewing van die Kaap te soek. Hulle het Tafelvallei noukeurig ondersoek, en daarna na die Paarlberg en Riebeek-Kasteel gegaan. Vir etlike jare was hulle besig om uitgrawings dwarsoor die land te maak, soms in die waan dat hulle waardevolle erts op die spoor was, dog altyd uiteindelik teleurgestel. [3]
Die soektog het nie ’n mynekonomie oopgemaak nie, maar dit het ’n toponimiese spoor gelaat. In een van hulle verslae word die Windberg die Duyvelsberg genoem — die eerste geval in die rekords waar dié naam gebruik word. Die party se greppels en assaidrade het dus Europese tegniese arbeid aan plekke verbind wat reeds uit graan- en veeroetes bekend was — die vallei onder Tafelberg, die Paarlhoogtes binnelands van die Bergrivierpad, en die baken van Riebeek-Kasteel — sonder om die ertse te lewer waarop die direkteure gehoop het. [3]
Vir ’n nedersetting wat nog rys ingevoer het omdat plaaslike graan nog nie verbruik gedek het nie, was die mynwerkers ’n langskoot-belegging langs tuine, vryplase en binnelandse ruil. Hulle teenwoordigheid in 1669 toon nietemin hoe Amsterdam die Kaap nog as moontlike mineraalbron én as verversingstasie geweeg het. Die herhaalde teleurstellings oor etlike seisoene hoort by die langer boog; die jaar se feit is die aankoms en die eerste stelselmatige grawe in Tafelvallei en op die Paarl- en Riebeekhoogtes. [3]
Burgerjaglisensies en die Veewag
Gedurende kommandeur Borghorst se administrasie is lisensies die eerste keer aan die burgers toegestaan om groot wild te jag waar hulle wou. Seekoeie was destyds volop in die Bergrivier, en geselskappe is gereeld toegerus om hulle te skiet. Die vleis is in groot hoeveelhede na die nedersetting gebring vir voedsel, en die velle is gou nuttig gevind vir die maak van swepe. Die nuwe jagvryheid het vrymense se reikwydte verby tuinpersele en gehuurde weivelde tot in die rivierbos uitgebrei waar wild en Khoikhoi-kuddes albei beweeg het. [3]
Dié ekspedisies het die burgers blootgestel aan die versoeking om vee by die inboorlinge te ruil. Die regering het ’n waaksame oog oor hulle troppe en kuddes gehou en elke hoef gekonfiskeer wat nie bevredigend verklaar kon word nie. Dieselfde administrasie wat vrymense teenoor amptelike plaasmededingers begunstig het, het dus nog die veemonopolie gepolisieer wat Kompanjieskepe en krale gevoed het. Jagvleis en -vel kon ’n burgerwins wees; onverklaarde horingsvee nie. [3]
Saam met die vaste reël dat lede van die politieke raad nie vee mag aanhou of tuine buite huishoudelike behoefte bewerk nie, het die jaglisensies die sosiale ooreenkoms van die Borghorst-jare geskets: verruim vrymense se wettige verdienste uit produksie en wild, vernou die ruimte waarin amptenare of burgers stilweg mededingende kuddes kon bou. In ’n jaar toe De Cretzer eerder as die siek kommandeur daaglikse detail dopgehou het, het daardie ooreenkoms ewe seer op inspeksie as op geskrewe plakkate berus. [3]
Hackius as Opvolger Benoem — Desember 1669
Weens die kommandeur se swak gesondheid het hy geen begeerte gehad om lank in Suid-Afrika te bly nie. Slegs ’n paar maande ná sy aankoms het die direkteure opdrag gestuur dat die koopman Jan van Aelmonden, wat met die volgende retoervloot verwag is, hier as sy opvolger aangehou moes word. Dié amptenaar was nie aan boord van die vloot nie. Borghorst het toe ’n dringende versoek gestuur om die aanstelling van iemand anders om hom te verlig. [3]
Die direkteure het Pieter Hackius gekies, nog een van hulle ou dienaars wie se gesondheid heeltemal deur lang verblyf in Indië gebreek is, en wat toe met verlof in Europa was. Hackius en sy gesin het op die 7de Desember 1669 van die tuisland in die Sticht van Utrecht vertrek. Hulle sou Tafelbaai eers op 18 Maart die volgende jaar bereik; die nuwe kommandeur sou as ’n erger invalied land as selfs die amptenaar wat hy moes verlig, en formele oordrag sou tot 25 Maart 1670 wag. Daardie aankomste en die oorgawe behoort aan die volgende kalenderjaar. Waarop 1669 afgesluit het, was die benoeming en die Desember-vertrek van ’n opvolger wat gekies is omdat Borghorst die pos nie in gesondheid kon dra nie. [3]
Só het die jaar wat onder ’n reeds siek Borghorst begin het, geëindig met Europa se antwoord reeds op see: ’n tweede invalied-amptenaar op pad na Tafelbaai, terwyl De Cretzer by die Kaap nog die daaglikse las gedra het, Lacus nog onder skorsing gewag het, mynwerkers nog sonder wins gegrawe het, die Saldanha-pos teen ’n gevreesde Franse skuif van Madagaskar gestaan het, en die Grundel se noordelike vaart woestynkuste verby Sint Helenabaai gerapporteer het. Die nedersetting se kaart, metaalhoop en bevelsopvolging het almal in 1669 beweeg sonder om die kommandeur se gebreekte gesondheid op te los. [3]