Boer History1763 aan die Kaap die Goeie Hoop: Botterplakkaat, mislukte oes, Le Sueur en die Fortuné-wrak
Dertiende jaar: Kasteelkontinuïteit — 1763
Kalender 1763 het oopgegaan in die dertiende jaar van Ryk Tulbagh in die eerste stoel. Hy was nog nie heeltemal twee-en-vyftig nie toe hy op die 27ste van Februarie 1751 goewerneur geword het; die openbare voorstelling aan die burgers en die belofte van getrouheid van die amptelike borde het op die 15de van April gevolg. Saterdag, die 8ste van April 1752, was ’n dag van danksegging vir honderd jaar van Kompanjiesbesit, terugkykend na die tuine van 1652. In 1753 is sy vrou Elizabeth Swellengrebel ná sewentien jaar van huwelik dood en het hom as kinderlose weduwenaar gelaat. Maart 1755 het hom tot buitengewone raadslid van Nederlands-Indië verhef, ’n rang hoër as goewerneur sonder om by sy pligte te voeg. Die twaalfde jaar het met die stoele gevul gesluit: Pieter van Reede van Oudtshoorn, op die 12de van Desember 1760 as waarnemende sekunde benoem ná Sergius Swellengrebel se dood en deur die direkteure bevestig, het die tweede stoel gesit; Jan Willem Cloppenburg het in September 1762 aangekom en die onafhanklike fiskaal se pen oorgeneem wat Van Oudtshoorn sedert September 1741 gehou het. Jan Andries Horak het nog Swellendam gesit. Adriaan van Schoor, in September 1748 ná die dood van Pieter Lourens aangestel, het nog Stellenbosch en Drakenstein gesit toe die jaar oopgegaan het. Jan Frederik Kirsten het die winterhawe met die titel van resident gesit. Die Kasteel se gewone besigheid—oop toegang, vaste fooie, geen private handel deur amptenare—was ’n dertiende jaar se gewoonte. Die somptuositeitswette wat op die 25ste van Maart 1755 aangepas is, het nog gestaan: geen vergulde koets behalwe die goewerneur s’n nie, geen livrei behalwe ’n raadslid se koetsier nie, geen groot sambreel behalwe ’n opperkoopman of ’n borddame s’n nie. [3] [7] [9]
As goewerneur was hy sonder die minste moeite toeganklik vir almal wat hom wou sien. Die nederigste individu kon griewe in die ore van die vader van die land uitstort en seker wees van ’n geduldige gehoor. As die klagtes gegrond was, het hy spoedige regstelling gekry; in elk geval was hy seker van goeie raad. Daardie hoedanigheid meer as enige ander het hom by die mense bemind gemaak. Sy eerlikheid was bo verdenking in ’n tyd toe eerlikheid skaars van manne in sulke poste verwag is. Kompanjiesalarisse was klein, en dit is amper as vanselfsprekend aanvaar dat amptenare hul inkomste op enige wyse sou aanvul wat nie strafbaar was nie. Tulbagh het sy gesig ferm teen daardie gewoonte gekeer. Hy het nie self handel gedryf nie, en hy sou ook nie toelaat dat enige ander regeringsamptenaar dit doen nie. Die fooie wat hulle in sekere transaksies mag ontvang het, was vasgestel, en hulle is beperk om nie meer te neem nie. Hy het sy eie uitgawes so gereël dat hy goed binne sy inkomste en toelaes geleef het, en wat hy oor gehad het, gebruik om ander se nood te verlig. Onder sy administrasie was elke man seker om sy toekomste te kry. Geen man is aan onnodige versuim onderwerp nie; geen omkopery is ontvang nie; geen valse rekeninge is gelewer nie. Ewewig en ’n gebrek aan swaaiende durf het nie ’n onewevolle stoel beteken nie. Hy het nooit gewildheid om gewildheid se ontwil gesoek nie. Sagmoedig en verdraagsaam het hy gebly; sterk wanneer die goewerneur se gesag getrotseer is. Die dertiende jaar het daardie sterkte getoets op ’n reede wat nog in oorlogskontant betaal het, op ’n botterplakkaat, op ’n hospitaal wat sy hoofchirurg verloor het, op graandistrikte wat amper niks geoes het nie, op ’n perdevrekte, op ’n nuwe landdros by ’n herboude drosdy, en op vierhonderd een-en-veertig Franse wat van Visbaai ingeloop het. [3] [7] [9]
Kontinuïteit van persone was die punt van die dertiende jaar net soveel as nuutheid van plakkaat. Dieselfde kasteel, dieselfde borde, en baie van dieselfde amptenare het gebly. Europeërs en Khoikhoi het in die ou distrikte op vriendelike voet saamgeleef, maar af en toe is die vrede deur San-rowers versteur. Grond is nog aan koloniste toegeken sonder om Khoikhoi-stamme te raadpleeg. Daar het nog grond genoeg gelyk. Veeposte in die buitenste distrikte was waarskynlik nooit minder as vyf of ses duisend akker nie, waarvoor, wanneer dit ingevorder kon word, ’n jaarlikse huur betaal is—£2 10s. tot 1732 en daarna £5. Die oostelike gehuggie Swellendam het ’n gehuggie gebly; die pont wat in 1757 op die Breede geplaas is, naby die samevloeiing van die Sonderend, was nog die openbare boot op daardie pad. Philippe Jacob Naudé van Berlyn, wat in 1754 in die Kompanjie se diens aangekom het, was nog ’n Kompanjiesdienaar. Ds. Hendrik Kroonenburg, ds. Johannes Frederik Bode en ds. Johannes Petrus Serrurier van Hanau het nog die Kaapse preekstoel drie diep gesit, soos Amsterdam in 1761 beveel het. Ds. Gerhardus Croeser het nog Zwartland gesit. Ds. Johannes Appeldoorn, sedert Oktober 1753 te Stellenbosch gestasioneer, het nog daardie dorp gesit. Ds. Van der Spuy het nog Drakenstein gesit. Roodezand se kerk te Waveren was nog onder Remmerus Harders. Gesamentlike kerkrade het reeds in 1759 opgehou; hul reiskoste sou nie in die dertiende jaar op die gemeentes sit nie. [3] [4] [8]
In die sensusopgawes van 1754 is die getal koloniste van albei geslagte en alle ouderdomme as 5 510 aangegee, en die getal slawe wat hulle besit het as 6 279. In dié van 1756 word die getal koloniste as 5 128 aangegee, en van hul slawe as 5 787. Geen later telling het in 1763 op die Kasteeltafel gesit nie. In gewone jare het die getal sterftes tot dope grofweg as 100 tot 261 gestaan, en daar was ’n bestendige aanwas tot die koloniale bevolking deur dienaars van die Kompanjie wat hul ontslag geneem het. Die syfers, al kan daar nie as volkome akkuraat op staatgemaak word nie, gee nog die idee van die swaar lewensverlies deur die pokke. Tafelvallei het tussen die 1ste van Mei en die 31ste van Oktober 1755 963 Europeërs en 1 109 swartes begrawe. By die Khoikhoi het die siekte groot verwoesting aangerig, verder binneland toe as in 1713—in Groot-Namakwaland minstens tot die ses-en-twintigste parallel gevoel, en in die ooste tot die Groot-Vis. Voor middernag het dit heeltemal uitgesterf. Die dertiende jaar het dus nog binne daardie skadu geleef: minder vrye huishoudings, minder slawe, en ’n kolonie wat graan en wyn in ’n betalende baai verkoop het terwyl die hoofstad se arbeidskrag dun gebly het. Kompanjieboeke het reeds die kwartaallikse 600 gulden gesluit wat sedert 1747 aan Tulbagh se weduwee-moeder Catharina Cattepoel gestuur is; sy is in 1757 oorlede. ’n Kinderlose weduwenaar het die eerste stoel sonder daardie Hollandse huishoudelike eis gesit. ’n Bevestigde sekunde het die tweede gesit. ’n Fiskaal-onafhanklik van een Kaapse somer het die hooggeregshof gesit. [3] [9]
Uitwaarts het die grondregime nie verander nie. Veeposte van vyf of ses duisend akker het nog gelyk of daar grond genoeg oorgebly het. Jaarlikse huur, wanneer dit ingevorder kon word, het ná die vyftienjarige erfpagskikking van 1732 £5 gebly. Khoikhoi wat nog in compacte liggame bymekaargehou het, het hul eie regering behou, met kapteins wat in die praktyk deur die Nederlandse owerhede aangestel is. Die groter getal het ou stamonderskeidings verloor en as afhanklikes van boere geleef, of rondgetrek en diens geneem soos hulle lus gehad het. Die howe was oop vir hul beskerming. Dirk Marx se verslag, ontvang ná die Doddington-wrak, dat hy Xhosa so ver wes as die Groot-Vis ontmoet het, het die grensnota gebly. Kalender 1763 het geen tweede Beutler-skaal trek en geen tweede Roggeveld-kommando bygevoeg nie. Onder die droogtejare van Tulbagh se een-en-twintig sou hierdie dertiende jaar in ’n harder hand geskryf word as die meeste: nie droogte alleen nie, maar winde en ruspes bo-op. Gemiddelde uitvoere oor daardie een-en-twintig jaar sou later as 11 791 muid koring, 202 rog, 68 gars, 202 ertjies, 174 bone en 346 legger gewone wyn getel word, met botter na Indië sedert 1754 gemiddeld 22 322 pond per jaar. Die dertiende jaar het binne daardie gemiddelde as ’n sny gesit, nie as ’n middel nie. Wat dit bygevoeg het, was ’n betalende baai waarin botter by plakkaat gereserveer moes word, ’n hospitaal sonder sy ou hoofchirurg, koringmagasyne wat net ’n kwart van die gewone Indië-koring gestuur het, meer as tweeduisend vyfhonderd dooie perde, ’n nuwe landdros te Stellenbosch, en ’n Franse oorlogskip op die bodem van Visbaai. [3] [4] [7]
Botterplakkaat en die betalende reede — Januarie 1763
Van die aankoms van die Franse oorlogskepe en transporte in Desember 1758 en Januarie 1759 was die boere in ’n voorspoedige toestand. Die oorlog in Indië tussen die Engelse en die Franse was nog nie verby nie. Franse oorlogskepe het tot 1761 gekom om te ververs en voorrade in te neem; ná daardie datum het skepe van albei nasies vir beeste, meel en wyn gekom. Offisiere van Franse pakkette van Mauritius en van Engelse pakkette van St. Helena het teen mekaar gebie. Die leë reede van die ooraanjare het ’n dubbele veiling geword. Wat die Kasteel in 1756 en 1757 nie by plakkaat kon doen nie—die oorskot skuif—het sewentien rompe en die pakkette wat hulle gevolg het nog in kontant gedoen. Kalender 1763 het in die Engels-en-Franse helfte van daardie oorlogstydse oplewing gesit: albei vlae het die reedes volgemaak terwyl die raad nog Kompanjie-ruime moes vul. Gedurende die een-en-twintig jaar 1751–1771 sou daar in Tafelbaai 988 skepe van die Nederlandse Oos-Indiese Kompanjie, 168 Engelse, 147 Franse, 31 Deense, 13 Sweedse, 4 Pruisiese, 1 Portugese en 1 Spaanse inloop; in Simonstad, 129 Nederlandse, 14 Engelse, 11 Franse, 13 Deense en 2 Sweedse—die hele getal by die twee hawens 1 472, ’n gemiddelde van sewentig per jaar. Die dertiende jaar het binne daardie verkeer gesit. [3] [9]
By meer as een geleentheid in hierdie oorlogstydse strek kon die regering nie soveel proviand bekom as wat vir die Kompanjie se eie skepe nodig was nie, omdat die burgers lus was om teen hoë pryse aan vreemdelinge te verkoop. Daar was ’n middel hiervoor. In Augustus 1762 is ’n plakkaat uitgevaardig wat die verkoop van wyn aan vreemdelinge verbied het onder straf van verbeurdverklaring van alles wat aangebied is en ’n boete van £66 13s. 4d. Dit het die gewenste uitwerking gehad: die Kompanjie het soveel bekom as wat nodig was, en vier weke ná die datum van uitvaardiging is die plakkaat teruggetrek. In Januarie 1763 was dit nodig om tot dieselfde middel toevlug te neem om ’n voorraad botter te bekom. Dieselfde plase wat wyn nie van vreemde purserse kon hou totdat die Kasteel ’n kort verbod geplaas het nie, kon botter ook nie hou nie. Die oorlogstydse verversing het Tafelbaai nog gevul. Ná 1761 het skepe van Engeland en Frankryk albei vir beeste, meel en wyn gekom, en burgers het dikwels vreemdelinge se pryse bo die Kompanjie s’n verkies. Januarie se botterplakkaat was die Kasteel se antwoord in die suiwel soos Augustus s’n in die kelder was. [3]
Die regering, sowel as individue, het by die vreemdelinge gebaat. Die inkomste is verhoog, ’n hoeveelheid oorskotkoring in die magasyn is van die hand gesit, en party verskepings Bourbon-koffie is teen die lae prys van vyf-en-twintig sjielings per honderd pond vir deursending na Europa gekoop. Hierdie seisoen van voorspoed het tot Maart 1768 geduur, toe berig ontvang is van die sluiting van vrede tussen Frankryk en Engeland. Koloniale en private belang het vir eers saamgeloop: die inkomste het gestyg wanneer vreemdelinge gekoop het, magasyn kon oorskotkoring skuif, en boere wat insolvensie in die gesig gestaar het, het die skaars goedere gehou. In 1756 is ’n uitvoerreg van £1 per legger op alle wyn en brandewyn wat in grootmaat aan vreemdelinge verkoop is, gelê, bo en behalwe die heffings wat vroeër gehef is. Die reg is by veiling verpacht, en in die eerste jaar is dit vir nie meer as £38 6s. 8d. verkoop nie. Vier jaar later—kalender 1760—het dit tot £400 gestyg. Daardie pacht het in 1763 nog betaal, omdat die baai gekoop het. Vir wynboere het die swaai skerp gebly. Indië het Kaapse wyninname gesny—uitvoer na Batavia, wat vir die vyf jaar 1751–5 gemiddeld 558 legger was, het tot 262 gemiddeld oor die volgende tien gedaal—en insolvensies het ontstellend gereeld geword; die fiskaal se fooi op vreemde wynverkope is selfs vir ’n graanfooi omgeruil om die druk te verlig. Teen 1763 het die reede-rekenkunde omgekeer: vreemdelinge het kontant betaal, magasyn het leeggemaak, en die risiko was nie meer ooraanbod nie maar die Kompanjie se onvermoë om sy eie voorrade te verseker wanneer burgers vir pakketpryse uitstaan. Januarie se botterplakkaat was die Kasteel se antwoord in vet soos Augustus s’n in wyn was. [3] [9]
Na Europa is jaarliks eerder meer as 100 legger gewone wyn en soveel Constantia-wyn as wat bekom kon word, gestuur, wat gewoonlik nie meer as 14 of 15 legger was nie. Van 1736 tot 1761 was die prys wat die Kompanjie vir rooi Constantia-wyn betaal het £20 16s. 8d. en vir wit Constantia-wyn £10 8s. 4d. die legger, die eienaars verplig onder ’n ou kontrak om teen daardie prys te verkoop. In 1761 is ’n ooreenkoms met Jacobus van der Spuy, destyds eienaar van Hoog-Constantia, aangegaan dat hy twee derdes van alle rooiwyn wat hy maak teen £31 5s., en twee derdes van alle witwyn teen £15 12s. 6d. die legger sou lewer, hy vry om die oorblywende derde aan wie hy wil teen die beste prys te verkoop. ’n Soortgelyke ooreenkoms is daarna met Lambert Myburgh, eienaar van Groot-Constantia, aangegaan. Die dertiende jaar het dus op daardie billiker Constantia-kontrak gesit terwyl Januarie se plakkaat die vreemde kraan op botter kortstondig toegemaak het. Kompanjie-ruime eerste; pakket-pursers nadat die Kasteel gehad het wat dit nodig gehad het. [3]
In 1761 is die eerste aalwyne uit Suid-Afrika uitgevoer: tweehonderd-en-agtien pond, voortgebring deur die ou burgerraadslid Petrus Johannes de Wit. Die direkteure het instruksies uitgevaardig om die middel by die pakhuise te koop teen ’n prys van nie meer as twee sjielings en drie pennies en ’n halfpennig per pond nie. Van daardie datum af is dit ’n uitvoerartikel na Europa, maar die hoeveelheid in aanvraag is onbeduidend, en dit was nie tot veel voordeel van die kolonie nie. Botter, eerste in 1754 na Indië gestuur, was ’n ander lyn: gedurende die volgende agtien jaar het die hoeveelheid wat jaarliks uitgevoer is gemiddeld 22 322 pond beloop, gewoonlik by die Kompanjie se pakhuise teen sespennies tot agtpennies per pond gekoop, al is in tye van skaarste soveel as ’n sjieling per pond betaal. Januarie se plakkaat was dus nie ’n klein huishoudelike bevel nie. Dit het langs wyn, meel, beeste, aalwyne en Bourbon-koffie gesit as ’n hou-goed wat die Kompanjie nie die pakkette eerste sou laat neem nie. Die Hugenote-valleie het nog die gros verkoop. Drakenstein, die Paarl, Fransche Hoek en Val du Charron—later Wellington—het nog in ’n reede ingestroom waar Franse en Engelse pakkette gebie het—behalwe wanneer die Kasteel botter eerste geneem het. [3] [7] [8]
Hoofchirurg de St. Jean sterf — 11 Maart 1763
Op die 11de van Maart 1763 is Renault Berthault de St. Jean in Kaapstad oorlede. Hy is in 1692 te Sancerre, in die provinsie Berry, gebore, die seun van Marie Doné. Op twintig het hy chirurg in diens van die Nederlandse Oos-Indiese Kompanjie geword; sewe jaar later, in 1719, het hy aan die Kaap geland. Sy eerste vrou, Anna Fourdinier, en hul seun, in Holland agtergelaat, het hom later vergesel. Teen 1726 was hy hoofchirurg van die Kompanjie se hospitaal in Tafelvallei. Hy het ’n tweede keer met Martha Sollier getrou, gebore 1702, enigste dogter van die vlugteling Durand Sollier. Hy het nie onder die vroeë groepe Franse vlugtelinge wat ná 1688 gekom het, getel nie, maar die Kaap het hom nog as ’n Franse Protestantse chirurg gelees wat Frankryk om sy godsdiens verlaat het en die hospitaal meer as veertig jaar gegee het. [8]
Die hospitaal wat hy gelaat het, was tot puin aan die val. Die direkteure het besluit om ’n nuwe een te bou, maar die werk was nog nie begin nie, al is die materiale versamel. Tafelvallei het sy 1755-dooies reeds uit daardie selfde hospitaal se skadu begrawe: twee groot noodhospitale, een vir arm Europeërs deur die diakensbord onderhou, die ander vir swartes, met eienaars wat een sjieling en vierpennies per dag vir elke slaaf betaal het wat ingestuur is. Dié wat herstel het, is as verpleërs gebruik. Die dertiende jaar se hospitaal was nie daardie noodkamp nie. Dit was die ou Kompanjiegebou, nog staande, nog die siekes van ’n betalende baai innemend, nog wag vir die nuwe mure wat die direkteure beloof het. De St. Jean was hoofchirurg van daardie huis. Maart het die chirurg geneem voordat die direkteure die klip geneem het. [3] [8]
Vreemdelinge het begin om die dorp in Tafelvallei by die naam Kaapstad te ken, al het die koloniste dit nog die Kaap genoem. Verskeie nuwe strate is uitgelê. Die paradeterrein is weer gelykgemaak, en ’n eikeheining is daarom geplant. Die kunsmatige fonteine waaruit die inwoners water gekry het, is vernuwe. Die stadhuis—dieselfde wat nog in gebruik is—is deur die burgerraad gebou. Die vestingwerke is herstel, en ’n nuwe battery is naby die mond van die Soutrivier opgerig. Die Wapenplein het nie meer net met milisie-oefening geklink nie. Die Caabse Vlek was besig om na ’n naam te verander wat vreemdelinge al gebruik het. De St. Jean is binne daardie burgerlike program dood: ’n hoofstad nog uitdun van die 1755-grafte, nog duur aan twee ryke verkoop, nog bou, en nou sonder die Franse hoofchirurg wat die hospitaal sedert die 1720’s gesit het. [3] [8] [9]
Hugenote-vanne het nog die valleie gesit wat in dieselfde baai verkoop het. Serrurier van Hanau het nog in Nederlands in Tafelvallei gepreek, sedert November 1760 met Margaretha Elisabeth Timmendorf getroud. Jan Serrurier van Hanau, eienaar van Alphen te Wynberg, het al as burgerraadslid gesit. ’n Joubert het noord met Hop se waens gegaan; Joubert-plase het nog Waveren gesit. De St. Jean se lyn sou deur die vroulike kant van van der Riet aanloop. Die dertiende jaar het daardie Franse name nie uitgevind nie. Dit het die hospitaal se Franse chirurg in Maart begrawe, Serrurier in die preekstoel gehou, en nog wyn en botter van Drakenstein en die Paarl teen pakketpryse gekoop—behalwe wanneer ’n plakkaat gesê het die magasyn kom eerste. [7] [8]
Droogte, winde en ruspes — 1763
Gedurende die tydperk 1ste van Januarie 1751 tot 31ste van Desember 1771 was daar vyf jare van droogte, min of meer erg, in die graangroeiende distrikte. Kalender 1763 is onder hulle in ’n harder hand geskryf. In 1755 was die droogte in die vroeë maande erg, en baie beeste het van honger gevrek, maar ná Junie het oorvloed reën geval, en die koringoes was ’n baie goeie een. In 1756 was die reën wat geval het onvoldoende vir koring, en net ’n swak oes is gehaal; daar was egter soveel in voorraad dat soveel as gewoonlik uitgevoer is. In 1763 was nie net die droogte erg nie, maar suidooswinde het vroeg en met soveel krag opgesteek dat dit die groeiende koring deels vernietig het, en ’n plaag ruspes het gevolg, sodat min of niks geoes is nie. Daar was volop graan in voorraad, maar dit is verstandig geag om net ’n kwart van die gewone hoeveelheid na Indië te stuur. [3]
Die gemiddelde hoeveelheid plaasprodukte wat oor daardie een-en-twintig jaar na Indië uitgevoer is, was 11 791 muid koring, 202 muid rog, 68 muid gars, 202 muid ertjies, 174 muid bone en 346 legger gewone wyn. In 1763 is daardie stroom hard teruggesny. ’n Kwart van 11 791 muid is nie ’n hongersnoodsyfer op die Indië-boeke nie; dit is ’n Kasteelsyfer. Die magasyn het nog graan gehou. Die graandistrikte nie. Suidooswinde wat vroeg opsteek, wag nie vir ’n oesplakkaat nie. Ruspes wag nie vir ’n tweede reën nie. Min of niks geoes het beteken die dertiende jaar se koring sou nie herstel wat die vierde-deel-uitvoer wegneem nie. ’n Klein hoeveelheid gedroogde vrugte en ’n bietjie ivoor het nog na Indië gegaan langs die verminderde graan. Botter, wanneer die Kompanjie dit kon kry, het nog teen sespennies tot agtpennies gegaan—of ’n sjieling in skaarste. Januarie se plakkaat het al gewys dat botter skaars genoeg was om te reserveer. Die oes het toe onder droogte, wind en wurms misluk. [3]
Die Hugenote-valleie wat ná 1688 wingerde geplant het, het nou koring sowel as wyn dopgehou. Drakenstein, die Paarl, Fransche Hoek en Val du Charron was landbousesettings wie se vrugte en graan volop geword het terwyl beeste skaars gebly het. Onder die tweede van der Stel is die nedersetting oor die eerste bergreeks uitgestrek om koloniste vir veeboerdery en veewei te plaas. Die Tulbagh-kloof het die poort na daardie binnelandse kom gebly. Piketberg, vanwaar Jacobus Coetsee in 1760 noord gery het, het in daardie selfde buitenste veeland gesit. Wyn van daardie ou Franse name kon nog ’n betalende baai vul. Koring van dieselfde distrikte nie. Die dertiende jaar het daardie plase nie uitgevind nie. Dit het hulle in pakketgoud betaal vir wat die winde gelaat het, en dit het Indië ’n kwartransoen gestuur van wat die magasyn nog gehou het. [3] [4] [7]
Die Kasteel se versigtigheid was ’n dertiende-jaar-rekenkunde, nie ’n paniek nie. Volop graan in voorraad het beteken die dorp sou eet. ’n Kwart van die gewone Indië-hoeveelheid het beteken Batavia sou wag. In 1756 het voorraad ’n swak oes gedek en die gewone uitvoer het gegaan. In 1763 het voorraad die kolonie gedek en nie die gewone uitvoer nie. Die verskil was die winde en die ruspes bo-op die droogte. Suidooswind wat ’n koringland in die vroeë seisoen kaalstrop, kom nie as reën terug nie. Wurms wat volg, laat nie ’n tweede sny nie. Min of niks geoes is ’n plaasvonnis. ’n Kwartransoen na Indië is ’n raadsvonnis. Albei hoort by kalender 1763. [3]
Vreemdelinge het nog gekry wat hulle gekies het om voor te betaal, behalwe wanneer die raad dit nodig geag het om die verkoop van sulke artikels te verbied as wat die Kompanjie nodig gehad het en waarvan die voorraad onvoldoende was vir almal. Januarie se botterplakkaat het daardie lyn al in vet getrek. Die oes het dit toe in meel getrek. Die Pruisiese vlag is eerste in 1755 in Tafelbaai gesien; die Sweedse in 1759. Liberale behandeling van Engelse besoekers is in 1761 ná die Chinsura-skrik herstel; dit het nie gestrek tot die magasyn leegmaak vir pakketpryse wanneer die graandistrikte niks geoes het nie. Die dertiende jaar se reede was dus nog ’n betalende een, met Engelse hoflikheid herstel, die eer van die vlag nog op elke saluut, en ’n oes wat die ruime nie kon hervul nie. [3] [9]
Perdesiekte — 1763
Ses jaar voor die eerste perd-uitvoer van 1769 was perdesiekte buitengewoon erg. Burgers het meer as 2 500 diere binne ’n paar maande verloor. Die vrekte self hoort by 1763. Die verlies is later deur teel goedgemaak, sodat daar perde genoeg was toe Engelse offisiere om remounts gekom het, al was hulle klein en nie mooi nie. Kalender 1763 het daardie remounts nie verskeep nie. Dit het die perde begrawe. Meer as tweeduisend vyfhonderd dood binne ’n paar maande is nie ’n stadige seisoen op die poste nie. Dit is ’n plaagjaar in die stalle, op dieselfde plase wat al koring dopgehou het wat deur winde gestroop en deur ruspes gevreet is. [3]
Veeposte van vyf of ses duisend akker het nog gelyk of daar grond genoeg vir die vee wat oorleef het, oorgebly het. Jaarlikse huur, wanneer dit ingevorder kon word, het £5 gebly. Die buitenste distrikte wat osse noord met Hop in 1761 gestuur het en dertig deur San op die tuiswal in 1762 sien steel het, het nou perde in die ou distrikte ook sien val. Perdesiekte eerbiedig nie ’n drosdygrens nie. Stellenbosch en Drakenstein, die Kaapse vlakte, die Zwartland, die veeland oor die eerste bergreeks—oral waar burgers perde gehou het, het die paar maande van 1763 hulle geneem. Die Kompanjie het ’n Kaapse perd nog nie as ’n Indië-uitvoer getel nie. Dit het hulle as plaaskapitaal getel, as wa en patrollie en ploeg. Tweeduisend vyfhonderd weg in ’n paar maande het daardie kapitaal harder gesny as wat ’n plakkaat botter sny. [3] [4]
Die dertiende jaar se veeboek het dus in twee kolomme geloop. In die een het oorlogspakkette nog om beeste, meel en wyn gebie, en die Kasteel moes nog ’n botterplakkaat plaas om sy eie vate te vul. In die ander het koring onder droogte, wind en wurms misluk, en perde onder siekte. Die twee kolomme het nie mekaar uitgekanselleer nie. ’n Betalende baai hervul nie ’n dooie stal nie. ’n Voorraad graan hervul nie ’n perd nie. Teel sou later die syfers goedmaak. Die paar maande van 1763 het nie vir teel gewag nie. Hulle het die diere geneem, en die plase het hulle getel. [3]
Khoikhoi wat nog in compacte liggame bymekaargehou het, het hul eie regering behou. Die groter getal het as afhanklikes van boere geleef of rondgetrek en diens geneem soos hulle lus gehad het. Die howe was oop vir hul beskerming. Die regering was begerig om te verhinder dat die Khoikhoi gewere en perde in die hande kry, omdat baie wat olifantjagters vergesel het, kundige skuts geword het en gevaarlik kon wees as hulle berede en gewapen was. In 1755 het party Khoikhoi in die distrik Swellendam etlike perde en ’n paar muskette as loon van burgers verkry, toe die landdros opdrag gekry het om die verbode eiendom op ’n vriendelike wyse in ruil vir iets anders te probeer bekom, en sulke dade in die toekoms streng te verbied. Die dertiende jaar se perdevrekte het daardie bekommernis nie herroep nie. Dit het die diere aan albei kante van die loon uitgedun. San-rowers het nog af en toe die vrede versteur. Grond is nog toegeken sonder om Khoikhoi te raadpleeg. Daar het nog grond genoeg gelyk. Minder perde het daarop gesit. [3]
Le Sueur landdros van Stellenbosch — Augustus 1763
In Augustus 1763 is Adriaan van Schoor na ’n amp in Kaapstad bevorder. Jacobus Johannes le Sueur het hom as landdros opgevolg. Hy was van die drie broers Le Sueur wat neefs van die goewerneur se oorlede vrou was. Van Schoor het Stellenbosch en Drakenstein sedert September 1748 gehou, ná die dood van Pieter Lourens—vyftien jaar in dieselfde drosdystoel. Die dertiende jaar het daardie stoel geskuif. Le Sueur het ’n setel oorgeneem wat nog van vuur herstel het. Op die 31ste van Oktober 1762 is die drosdygeboue deur vuur vernietig, maar hulle is kort daarna in ’n mooier styl herbou. Stellenbosch-dorp is in Tulbagh se tyd aansienlik vergroot en in voorkoms verbeter. Toe die drosdy gebrand het, het ’n nuwe en ruimer gebou ontstaan. Die nuwe landdros het in daardie mooier huis gesit. [3] [9]
Appeldoorn het nog gepreek in die dorp wat sy drosdy in ’n nag verloor en ’n mooier een gekry het. Hy het in September 1753 uit Europa aangekom en is die volgende maand te Stellenbosch gestasioneer; hy was nog daar. Van der Spuy het nog Drakenstein gesit. Die twee gemeentes van die drosdy het dus hul preekstoele gehou terwyl die landdros se stoel verander het. Gesamentlike kerkrade het nog nie byeengekom nie. Die dertiende jaar het die kerke nie herskik nie. Dit het Stellenbosch se hof herskik. Horak het nog Swellendam gesit. Hy het nog nie uit die Kompanjie se diens getree nie. Die pont van 1757 op die Breede, naby die samevloeiing van die Sonderend, het nog die openbare pad na daardie gehuggie gedra. Twee drosdye, een nuwe landdros, een ou een, en ’n herboude huis te Stellenbosch: dit was die plattelandse administrasie van 1763. [3] [8]
Nie net in die dorp nie, maar ook in die plattelandse distrikte, is die impak van Tulbagh se energie gevoel. Simonstad is vergroot: pakhuise is gebou, ’n steenpier gemaak, ’n groot hospitaal opgerig. Die hospitaal—’n vierkantige gebou van 130 voet frontbreedte—is in 1760 begin en was nog besig om te rys; dit sou in ’n later jaar voltooi word. Stewige pakhuise, ’n slaghuis, ’n bakkery, werkswinkels vir smede en timmermanne, en ’n woonhuis vir die beampte in beheer van die stasie het in dieselfde vergroting gevolg. Die gebou wat in goewerneur Swellengrebel se tyd opgerig is—wat 450 voet lank was en vroeër vir alle doeleindes gedien het—is nou slegs as kwartiere vir die garnisoen en werkslui gebruik. Kirsten het nog as resident gesit, die titel wat hom in Mei 1761 ná De Nys se dood gegee is. Valsbaai was nie meer net ’n noodwinterdeur nie. Die hospitaalfondament van 1760, die residenttitel van 1761, en die pakhuise wat in hierdie jare gevolg het, het van Simonstad ’n tweede geboude gesig van Kompanjiemag gemaak—betaal terwyl vreemde en Kompanjieskepe nog die verversingsekonomie van Tafelbaai volgemaak het, en terwyl Stellenbosch ’n nuwe landdros in ’n nuwe drosdy gesit het. [3] [9]
Swellendam het ’n blote gehuggie gebly. Veeposte van vyf of ses duisend akker het nog gelyk of daar grond genoeg anderkant albei drosdye oorgebly het. Jaarlikse huur, wanneer dit ingevorder kon word, het £5 gebly. Khoikhoi-stamme wat nog bymekaargehou het, het hul eie regering behou; die groter getal het as afhanklikes van boere geleef of rondgetrek en diens geneem soos hulle lus gehad het. Die howe was oop vir hul beskerming. San-rowers het nog af en toe die vrede versteur. Grond is nog toegeken sonder om Khoikhoi te raadpleeg. Daar het nog grond genoeg gelyk. Gedurende Tulbagh se administrasie het die inboorlinge die koloniste baie min lastig geval. Harde en onregverdige behandeling van Khoikhoi deur koloniste het voorgekom, veral op die afgeleë grens, maar die swaar vonnisse wat teen Europese misdadigers in sulke sake opgeteken is, bewys dat die wet nie ’n dooie letter was nie. Die regering, gewild, was sterk; onderdrukking op enige groot skaal kon slegs in tye van anargie plaasvind. Le Sueur het daardie hof geërf, nie ’n nuwe grens nie. [3] [4] [7]
Die fiskaal-onafhanklik was nie ’n klerk nie. Cloppenburg het die hooggeregshof gesit, die Kompanjie se regte teen burger en vreemdeling dopgehou, en die fooie geneem wat die wet toelaat—fooie wat Tulbagh al in ’n vaste skedule gedwing het. Van Oudtshoorn het selfs, in die ooraanjare, sy vier sjielings en twepennies op elke legger wyn wat aan ’n vreemdeling verkoop is, laat vaar, en in die plek daarvan een sjieling en vierpennies op elke honderd pond graan of meel geneem, as die enigste verligtingsmaatreël waaraan die goewerneur vir insolvente wynboere kon dink. Daardie omruil het nog die amp gekleur wat Cloppenburg deur 1763 gehou het. Die Januarie-botterplakkaat het gewys dat die Kasteel nog ’n vreemde kraan kon toemaak wanneer Kompanjieskepe kortkom. ’n Nuwe landdros het in ’n betalende baai, ’n mislukte oes, ’n perdevrekte, en ’n goewerneur wat nie amptenare sou laat handel nie, aangekom. Van Schoor het Kaapstad toe gegaan. Le Sueur het Stellenbosch gesit. Die dertiende jaar het een stoel geskuif en die res gehou. [3] [9]
Fortuné vergaan in Visbaai — 11 September 1763
Op die 11de van September 1763 het die Franse oorlogskip Fortuné, tuiswaarts van Mauritius, ná ’n swaar storm aan die kus in Visbaai in ’n sinkende toestand ingeloop. Sy is vlottend gehou tot alles van waarde geland is, maar is op die 27ste verlaat, toe sy by haar ankerplek gesink het. Twee dae later het sy in ’n storm opgebreek. Haar bemanning en party troepe aan boord, 441 altesaam, het oorland na die Kaap gegaan, waar hulle in Franse skepe na Europa ingeskeep het. Dit was die skerpste wrak aan hierdie kus in Tulbagh se later jare, ná die vroeër verlies van die Engelse Oos-Indiëvaarder Doddington op ’n rots in Algoabaai in Julie 1755. [3]
Daar was min rampe aan die kus in hierdie jare. Die Deense Crown Princess of Denmark het op die 9de van Junie 1752 stukkend in Mosselbaai ingeloop. Die Franse Cybells, van Guinee na Mauritius met slawe, het op die 19de van Maart 1756 bo Blueberg vasgeloop. Die Kaapse pakket Schuylenburg het Tafelbaai op die 3de van Junie 1756 na Simonstad verlaat en is nooit weer van gehoor nie. Die proviandskip Voorsigtigheid het op die 8ste van Junie 1757 naby die Soutriviermond vasgeloop. Die Naarstigheid, in ’n orkaan op die vaart van Bengale ontmast, het by Delagoabaai geëindig; die pakket Hector het nege-en-vyftig daar nog lewend gevind, en twee van vier Swellendam-jagters wat vir olifante gestuur is, is van koors dood ná landing. Teen daardie kort lys was die Fortuné ’n ander skaal: nie ’n handjievol oorlewendes nie, maar vierhonderd een-en-veertig man wat die suidelike pad na Tafelvallei geloop het met ’n Franse oorlogskip op die bodem agter hulle. Visbaai het haar van die 11de tot die 27ste gehou. Waarde het afgekom. Toe het sy by die ankerplek gesink, en ’n storm twee dae later het haar opgebreek. Die manne het nie vir ’n ander romp gewag nie. Hulle het geloop. [3]
Hulle het in ’n dorp ingestap wat nog duur aan twee ryke verkoop het. Franse skepe tuiswaarts na Europa was in die baai om hulle te neem. Dieselfde oorlogstydse verkeer wat in Januarie ’n botterplakkaat afgedwing het, het nou die wrak se rekening gesluit: 441 Franse matrose en soldate het vir die tuisreis in Franse rompe ingeskeep. Die Kasteel wat in Januarie 1762 kommodoor Lynn Engelse matrose van Nederlandse dekke geweier het, het nie ’n vergane Franse bemanning die pad geweier nie. Neutrale verversing het albei kante gesny. Die eer van die vlag was ’n nee op persing. Die eer van ’n wrak was ’n ja op die oorlandpad en ’n sitplek in ’n tuiswaartse Franse skip. Mauritius het haar gestuur. Visbaai het haar geneem. Tafelbaai het die manne aangestuur. [3] [9]
Goewerneur Tulbagh is deur sy meerderes in Europa en Indië as ’n modelbeampte beskou. In Maart 1755 is hy tot buitengewone raadslid van Nederlands-Indië verhef. Hy was nog nie verder tot gewone raadslid verhef nie. In sy huis by die kanaal, van die ander onderskei slegs deur die wag by die deur en deur die trompet wanneer hy vir aandete gaan sit het, was die beste beleid nog om regverdig en eerlik met elke man te handel. Besoekers het die naam van die taverne van die seë al geken. Die dertiende jaar het nie Clive of Cook bygevoeg nie. Dit het ’n Franse wrak, ’n mislukte oes, ’n perdevrekte, ’n hospitaal sonder de St. Jean, ’n botterplakkaat, en Le Sueur in ’n herboude drosdy bygevoeg. Die vergulde koets het die goewerneur s’n gebly. Die fooie het vas gebly. Die magasyn het ’n kwart van die gewone koring gestuur en die botter gehou wanneer hulle moes. [3] [9]
Noord en suid het die jaar die kolonie se nood gerek en dit toe herstel: botter in Januarie gereserveer; die hospitaal se Franse hoofchirurg in Maart begrawe; koring deur droogte, suidooswinde en ruspes gestroop, met net ’n kwart van die gewone graan na Indië; meer as tweeduisend vyfhonderd perde dood binne ’n paar maande; Van Schoor bevorder en Le Sueur in die Stellenbosch-stoel in Augustus; die Fortuné in Visbaai op die 27ste van September onder, en 441 man oorland na die Kaap. Onder Tulbagh was 1763 nie ’n jaar van verowering nie maar van reservering, begrafnis, mislukte oes, vrekte, ’n nuwe landdros, en wrak—terwyl boere nog duur aan die vloot van twee ryke by ’n neutrale taverne van die seë verkoop het, behalwe wanneer die Kasteel botter eerste geneem en Indië ’n kwartransoen koring gestuur het. Die dertiende jaar het gesluit met kontant in die baai, magasyn op ’n kort Indië-uitvoer, Van Oudtshoorn in die tweede stoel, Cloppenburg onafhanklik, Le Sueur in ’n mooier drosdy, Kirsten nog as resident by die winterhawe gestileer, en Franse oorlewendes in tuiswaartse skepe. Die tuine van 1652 was honderd-en-elf jaar agter. Die oplewing het nog betaal. Die volgende kalender sou die magasyn op ’n ander manier toets. [3] [4] [7] [8] [9]