Boer History1760 aan die Kaap die Goeie Hoop: Coetsee anderkant die Oranje, Swellengrebel se dood en Simonstad-hospitaal
Tiende jaar: Kasteelkontinuïteit — 1760
Kalender 1760 het oopgegaan in die tiende jaar van Ryk Tulbagh in die eerste stoel. Hy was nog nie heeltemal twee-en-vyftig nie toe hy op die 27ste van Februarie 1751 goewerneur geword het; die openbare voorstelling aan die burgers en die belofte van getrouheid van die amptelike borde het op die 15de van April gevolg. Saterdag, die 8ste van April 1752, was ’n dag van danksegging vir honderd jaar van Kompanjiesbesit, terugkykend na die tuine van 1652. In 1753 is sy vrou Elizabeth Swellengrebel ná ’n ernstige verkoue dood ná sewentien jaar van huwelik en het hom as kinderlose weduwenaar gelaat. Maart 1755 het hom tot buitengewone raadslid van Nederlands-Indië verhef, ’n rang hoër as goewerneur sonder om by sy pligte te voeg. Hy was die tweede Kaapse goewerneur wat tot daardie derde topstoel in die Kompanjie se handelsryk verhef is. Onafhanklike fiskaal Pieter van Reede van Oudtshoorn het nog sy amp beklee. Die sekunde Sergius Swellengrebel het nog die tweede stoel gesit toe die jaar oopgegaan het. Jan Andries Horak het nog Swellendam gesit. Adriaan van Schoor, in September 1748 ná die dood van Pieter Lourens aangestel, het nog Stellenbosch en Drakenstein gesit. Adriaan de Nys het nog Simonstad gesit. Die Kasteel se gewone besigheid—oop toegang, vaste fooie, geen private handel deur amptenare—was ’n tiende jaar se gewoonte. Die somptuositeitswette wat op die 25ste van Maart 1755 aangepas is, het nog gestaan: geen vergulde koets behalwe die goewerneur s’n nie, geen livrei behalwe ’n raadslid se koetsier nie, geen groot sambreel behalwe ’n opperkoopman of ’n borddame s’n nie. [3] [7] [9]
As goewerneur was hy sonder die minste moeite toeganklik vir almal wat hom wou sien. Die nederigste individu kon griewe in die ore van die vader van die land uitstort en seker wees van ’n geduldige gehoor. As die klagtes gegrond was, het hy spoedige regstelling gekry; in elk geval was hy seker van goeie raad. Daardie hoedanigheid meer as enige ander het hom by die mense bemind gemaak. Sy eerlikheid was bo verdenking in ’n tyd toe eerlikheid skaars van manne in sulke poste verwag is. Kompanjiesalarisse was klein, en dit is amper as vanselfsprekend aanvaar dat amptenare hul inkomste op enige wyse sou aanvul wat nie strafbaar was nie. Tulbagh het sy gesig ferm teen daardie gewoonte gekeer. Hy het nie self handel gedryf nie, en hy sou ook nie toelaat dat enige ander regeringsamptenaar dit doen nie. Die fooie wat hulle in sekere transaksies mag ontvang het, was vasgestel, en hulle is beperk om nie meer te neem nie. Hy het sy eie uitgawes so gereël dat hy goed binne sy inkomste en toelaes geleef het, en wat hy oor gehad het, gebruik om ander se nood te verlig. Onder sy administrasie was elke man seker om sy toekomste te kry. Geen man is aan onnodige versuim onderwerp nie; geen omkopery is ontvang nie; geen valse rekeninge is gelewer nie. Ewewig en ’n gebrek aan swaaiende durf het nie ’n onewevolle stoel beteken nie. Hy het nooit gewildheid om gewildheid se ontwil gesoek nie. Sagmoedig en verdraagsaam het hy gebly; sterk wanneer die goewerneur se gesag getrotseer is. Die tiende jaar het daardie sterkte getoets op ’n reede wat nog in oorlogskontant betaal het, op ’n noordelike jag wat ’n rivier oorgesteek het wat geen blanke man na bewering ooit deurwaad het nie, op ’n kerktwis oor rang, en op ’n dood in die sekunde se stoel in Desember. [3] [7] [9]
Kontinuïteit van persone was die punt van die tiende jaar net soveel as nuutheid van plakkaat. Dieselfde kasteel, dieselfde borde, en baie van dieselfde amptenare het gebly. Europeërs en Khoikhoi het in die ou distrikte op vriendelike voet saamgeleef, maar by geleentheid is die vrede deur San-rowe versteur. Grond is steeds aan koloniste toegeken sonder om Khoikhoi-stamgroepe te raadpleeg. Daar het nog volop grond gelyk oor te wees. Veeposte in die buitenste distrikte was waarskynlik nooit minder as vyf of ses duisend akker nie, waarvoor, wanneer dit ingevorder kon word, ’n jaarlikse huur betaal is—£2 10s. tot 1732 en daarna £5. Die oostelike gehuggie Swellendam het ’n gehuggie gebly; die pont wat in 1757 op die Breede, naby die aansluiting van die Sonderend, geplaas is, was nog die openbare boot op daardie pad. Philippe Jacob Naudé van Berlyn, wat in 1754 in die Kompanjie se diens aangekom het, was nog ’n Kompanjiesdienaar. Ds. Hendrik Kroonenburg het nog die Kaapse preekstoel gesit saam met ds. Johannes Frederik Bode as tweede predikant toe die jaar oopgegaan het. Ds. Gerhardus Croeser het nog Zwartland gesit. Ds. Johannes Appeldoorn het nog Stellenbosch gesit. Ds. Van der Spuy het nog Drakenstein gesit. Roodezand se kerk te Waveren was nog onder Remmerus Harders, in Januarie 1758 binneland toe gestuur deur kommissaris Johan Gideon Looten ná Meyring se dood in Mei 1757. Gekombineerde konsistories het al in 1759 gestaak; hul reiskoste sou nie in die tiende jaar op die gemeentes sit nie. [3] [4] [8]
In die sensusopgawes van 1754 is die getal koloniste van beide geslagte en alle ouderdomme as 5 510 gegee, en die getal slawe wat hulle besit het as 6 279. In dié van 1756 word die getal koloniste as 5 128 gegee, en van hul slawe as 5 787. Geen later telling het in 1760 op die Kasteeltafel gesit nie. In gewone jare het die getal sterftes tot dope grofweg as 100 tot 261 gestaan, en daar was ’n voortdurende aanwas tot die koloniale bevolking deur Kompanjiesdienaars wat hul ontslag geneem het. Die syfers, hoewel hulle nie as volkome akkuraat vertrou kan word nie, gee nogtans die idee van die swaar lewensverlies deur die pokke. Tafelvallei het tussen 1 Mei en 31 Oktober 1755 963 Europeërs en 1 109 swartes begrawe. By die Khoikhoi het die siekte groot verwoesting aangerig, verder binneland toe as in 1713. Voor midsumer het dit heeltemal uitgesterf. Die tiende jaar het dus nog binne daardie skadu geleef: minder vrye huishoudings, minder slawe, en ’n kolonie wat graan uit reserwes uitgevoer het terwyl die hoofstad se arbeidskrag dun gebly het. Kompanjiesboeke het al die kwartaallikse 600 gulden gesluit wat sedert 1747 aan Tulbagh se weduwee-moeder Catharina Cattepoel gestuur is; sy is in 1757 oorlede. ’n Kinderlose weduwenaar het die eerste stoel gesit sonder daardie Hollandse huishoudelike eis. [3] [9]
Uitwaarts het die grondbedeling nie verander nie. Veeposte van vyf of ses duisend akker het nog gelyk of daar grond genoeg oorbly. Jaarlikse huur, wanneer dit ingevorder kon word, het £5 gebly ná die vyftienjarige erfpagskikking van 1732. Khoikhoi wat nog in kompakte groepe saamgehou het, het hul eie bestuur behou, met kapteins wat in die praktyk deur die Nederlandse owerhede aangestel is. Slegs wanneer Europeërs of slawe ook betrokke was, is hulle aan koloniale reg onderwerp. Die groter getal het ou stamonderskeidings verloor en as afhanklikes van boere geleef, of rondgetrek en diens geneem soos hulle lus gehad het. Die howe was oop vir hul beskerming, en swaar vonnisse teen Europese misdadigers in sulke sake bewys dat die wet nie ’n dooie letter was nie. Die regering van Tulbagh, omdat dit gewild was, was sterk; onderdrukking van Khoikhoi op enige groot skaal kon slegs in tye van anargie plaasvind. Grond is sonder om hulle te raadpleeg toegeken. Daar was nog volop grond vir hulle en hul vee, sodat dié vraag nie ’n dringende een was nie. Dirk Marx se berig, in 1756 ontvang, dat hy Xhosa so ver wes as die Groot-Vis ontmoet het, het die grensnota gebly: nie ’n nuwe plakkaat oor gewere en perde nie—dit was 1755—maar ’n jagterslyn wes van Beutler se Keiskama van 1752 tot by die Vis. Kalender 1760 het geen tweede Beutler-skaal trek en geen tweede Roggeveld-kommando bygevoeg nie. Dit het ’n betalende baai nog in oorlogstyd, ’n Piketberg-jagter oor ’n noordelike rivier, ’n hospitaalstigting by Valsbaai, ’n konsistorietwis, en ’n dood in die tweede stoel bygevoeg. [3] [4] [7]
Oorlogstydse voorsieningsmark gaan voort — 1760
Van die aankoms van die Franse linieskepe en transportskepe in Desember 1758 en Januarie 1759 was die boere in ’n voorspoedige toestand. Die oorlog in Indië tussen die Engelse en die Franse was nog nie verby nie. Franse linieskepe het nog aangedoen om te ververs en voorrade in te neem. Offisiere van Franse pakkette uit Mauritius en van Engelse pakkette van St. Helena het teen mekaar gebie vir beeste en meel en wyn. Die leë reede van die ooraanbodjare het ’n dubbele veiling geword. Wat die Kasteel nie by plakkaat in 1756 en 1757 kon doen nie—die surplus skuif—het sewentien rompe en die pakkette wat hulle gevolg het nog in kontant gedoen. Kalender 1760 het in die middel van daardie oorlogstydse bloei gesit: die eerste volle jaar ná die Franse vloot, en nog ’n jaar waarin vreemdelinge in geld betaal het. [3] [9]
By meer as een geleentheid in dié oorlogstydse strek kon die regering nie soveel voorsiening kry as wat vir die Kompanjie se eie skepe nodig was nie, omdat die burgers lus was om teen hoë pryse aan vreemdelinge te verkoop. Daardie spanning was die omgekeerde van die insolvensiejare. Dieselfde plase wat in 1756 nie wyn kon skuif nie, kon dit in 1760 nie van vreemde purserhouers afhou nie. Die Kasteel het nog sy eie vlote gevoed nodig gehad. Burgers het nog die hoër vreemde prys verkies. Daardie stryd, nie insolvensie nie, het die administratiewe hoofpyn gebly. Daar was later ’n middel; dit was nie vanjaar se plakkaat nie. In die tiende jaar het die Kasteel vreemdelinge sien bie en nogtans Kompanjiesruime moes vul. [3]
Die regering, net soos individue, het by die vreemdelinge gebaat. Die inkomste is vermeerder, ’n hoeveelheid surpluskoring in die magasyne is van die hand gesit, en sommige versendings Bourbon-koffie is teen die lae prys van vyf-en-twintig sjielings per honderd pond gekoop vir deursending na Europa. Koloniale en private belang het vir eers saamgeloop: die inkomste het gestyg wanneer vreemdelinge gekoop het, magasyne kon surpluskoring skuif, en boere wat insolvensie in die gesig gestaar het, het die skaars goedere gehou. In 1756 is ’n uitvoerreg van £1 per legger op alle wyn en brandewyn in grootmaat aan vreemdelinge verkoop, bo en behalwe die gelde wat vantevore gehef is. Die reg is by veiling verboer, en in die eerste jaar is dit vir nie meer as £38 6s. 8d. verkoop nie. Vier jaar later—kalender 1760—het dit tot £400 gestyg. Die boerdery wat in die ooraanbod amper niks werd was nie, het nou tienvoudig betaal, omdat die baai gekoop het. [3]
Die Hugenote-valleie wat ná 1688 wingerde geplant het, het nou in ’n oorlogstydse baai verkoop. Drakenstein, die Paarl, Franschhoek en Val du Charron—later Wellington—was landbousedersettings wie se vrugte en graan volop geword het terwyl beeste skaars gebly het. Onder die tweede van der Stel is die nedersetting anderkant die eerste bergreeks uitgebrei om koloniste vir veeboerdery en trekboweiding te plaas. Die Tulbagh-kloof het die poort na daardie binnelandse kom gebly. Piketberg, vanwaar ’n jagter vanjaar noord sou ry, het in daardie selfde uitwaartse veeland gesit. Wyn van daardie ou Franse name, en beeste van die uitwaartse poste van vyf of ses duisend akker, was wat Franse purserhouers nog voor betaal het. Die tiende jaar het daardie plase nie uitgevind nie. Dit het hulle betaal. [4] [7]
Gedurende die een-en-twintig jaar van Tulbagh se regering was die gemiddelde hoeveelheid plaasprodukte na Indië uitgevoer 11 791 muids koring, 202 muids rog, 68 muids gars, 202 muids ertjies, 174 muids bone, en 346 leggers gewone wyn. Botter is die eerste keer in 1754 na Indië uitgevoer; gedurende die volgende agtien jaar het die hoeveelheid wat jaarliks uitgevoer is gemiddeld 22 322 pond beloop, gewoonlik by die Kompanjie se stoor teen sespense tot agtpense ’n pond gekoop. Na Europa is jaarliks eerder oor 100 leggers gewone wyn en soveel Constantia-wyn as wat verkry kon word, gestuur, wat gewoonlik nie meer as 14 of 15 leggers was nie. Van 1756 af was die prys wat die Kompanjie vir rooi Constantia-wyn betaal het £20 16s. 8d. en vir wit Constantia-wyn £10 8s. 4d. die legger, die eienaars van die plase waarin die oorspronklike landgoed verdeel is verplig onder ’n ou kontrak om teen daardie prys te verkoop. Hulle kon maklik dubbel daardie somme van vreemdelinge kry, en was luid in klagte. In 1760 het daardie klag ’n skerper rand gehad: die baai het vreemdelinge se pryse betaal terwyl die Kompanjie nog Constantia teen die ou kontrak geneem het, en die wynuitvoerboerdery self het tot vierhonderd pond gespring. [3]
Ná Clive se optrede teen die Nederlandse bewapening wat in 1759 van Batavia na Chinsurah aan die Ganges gestuur is, is die vriendelike gevoel tussen Groot-Brittanje en die Verenigde Provinsies versteur. Bevele het van die direkteure uitgegaan dat niks wat onder bestaande verdragte geweier kon word, aan Engelse skepe wat die Kaap aandoen, verskaf moes word nie. Die saak is sonder ’n breuk geskik, maar daardie koeler opdragte het in 1760 nog op die Kasteeltafel gesit. Engelse pakkette van St. Helena het nog vir beeste en meel en wyn gebie; hulle het nog nie die vrygewige behandeling van ’n stil neutraliteit teruggekry nie. Sweedse kleure, in 1759 die eerste keer in Tafelbaai gesien, het ’n nuwe vlag gebly onder die vreemdelinge wat gekry het wat hulle wou betaal, behalwe wanneer die raad dit nodig geag het om die verkoop van artikels wat die Kompanjie nodig gehad het, te verbied. Die tiende jaar se reede was dus ’n betalende een met ’n koeler Engelse hoflikheid nog van krag. [3] [9]
Jacobus Coetsee steek die Oranje oor — 1760
In 1760 het ’n burger met die naam Jacobus Coetsee met twaalf Khoikhoi-geselle noordwaarts van sy plaas te Piketberg vertrek en olifante gejag anderkant die rivier wat later as die Oranje bekend gestaan het. Daar is geglo dat geen blanke man daardie stroom vantevore oorgesteek het nie. Die jag was ’n private onderneming, nie ’n regeringstrein nie. Ivoor het onder die verkoopreëls van 1753 ’n Kompanjiesaak gebly; jagters het nog gegaan waar slagtande en beesstories gelei het. Coetsee se geselskap het meer as ivoorpraatjies teruggebring. Hulle het ’n oorgang teruggebring, en ’n berig wat voor die jaar om was in ’n Paarlse milisiekaptein se oor sou sit. [3]
Blanke veeposte het al so ver noord as die mond van die Olifantsrivier gereik. Sedert Simon van der Stel se kopertog van 1685 het die voorsieningsbasis amper tweehonderd myl binneland toe geskuif. Wat ’n Kompanjiestog na die koperberge was, was nou ’n burger se rit van ’n Piketberg-plaas. Die tiende jaar het nie ’n kommissaris of ’n goewerneur in die saal nodig gehad om ’n Europeër oor daardie noordelike water te sit nie. ’n Jagter met twaalf Khoikhoi-geselle was genoeg. Die rivier wat lank as ’n geruglyn op die noordelike kaart gestaan het, het in een seisoen ’n stroom geword wat ’n Kaapse burger deurwaad en van teruggekom het. [3] [4]
Piketberg self het aan daardie uitwaartse veeland behoort wie se eerste trekkers anderkant die bergreeks onder die tweede van der Stel geplaas is. Vrugte en graan het die Hugenote-valleie gevul; beeste het op die skiereiland skaars gebly, en die middel was om veeposte binneland toe te stoot. ’n Plaas te Piketberg was al tweehonderd myl verskuifde basis van die kopertog van 1685. Coetsee se noordwaartse jag was die volgende inkrement van daardie selfde logika: nie ’n nuwe distrik nie, nie ’n nuwe drosdy nie, maar ’n private geselskap wat olifante gevolg het anderkant die laaste rivier wat die kolonie as ’n limiet genoem het. Die Khoikhoi wat saam met hom gegaan het, was van die klas wat olifantjagters vergesel het, manne wat geleer het om knap skuts te wees. Die Kasteel was al in 1755 bekommerd dat sulke manne nie self gewere en perde moes besit nie. In 1760 het twaalf van hulle noord in ’n burger se diens gegaan en teruggekom nadat hulle ’n stroom oorgesteek het wat geen blanke metgesel oorgesteek het nie. [3] [7]
Die oorgang het nie ’n koloniale grens herteken nie. Die Vis het nog as Marx se westelike Xhosa-nota gesit; Swellendam het nog as ’n gehuggie gesit; die Breede-pont het nog as die openbare boot gesit. Wat verander het, was die noordelike gerug. ’n Burger het anderkant die Olifantsriviermond gegaan, anderkant die koperberge wat in 1685 die eerste keer besoek is, en het aan die oorkant van die groot stroom gejag. Die Kasteel het hom nie gestuur nie. Dit sou van hom hoor deur ’n milisiekaptein nadat hy teruggekeer het. Tot daardie berig was die tiende jaar se noordelike feit eenvoudig dít: die rivier is oorgesteek, en die jagter het tuisgekom. [3]
Berig van die Damrocquas — 1760
Geruime tyd ná sy terugkeer het Coetsee Hendrik Hop, een van die kapteins van die burgermilisie, wat die plaas Slot van de Paarl beset het, meegedeel dat hy gehoor het van ’n stam swart mense genaamd Damrocquas wat tien dae se reis anderkant die verste punt wat hy bereik het, woon, en dat hulle lang hare gehad het en klere van linne gedra het. Die storie was ’n jagter se berig, nie ’n opgemeette kaart nie. Dit het ’n volk genoem wat Coetsee nie gesien het nie. Dit het hulle tien dae anderkant sy eie verste kamp geplaas. Dit het hulle in linne en lang hare geklee—die soort geborduurde besonderheid wat ’n milisiekaptein laat luister. [3]
Hop het by die Paarl gesit, op ’n plaas wie se naam—Slot van de Paarl—al ’n gevestigde milisierang in die ou Hugenote-kom gemerk het. ’n Piketberg-jagter se storie, na daardie kaptein gedra, was hoe noordelike nuus in die tiende jaar nog gereis het: nie by ’n Kasteelekspedisie nie, maar by ’n burger wat ’n ander burger vertel. Die Paarl is ná 1688 met wingerde en vrugte beplant; Slot van de Paarl was nou ’n milisie-adres. Coetsee se Damrocqua-praatjie het in daardie adres gesit voordat dit in enige notule van die politieke raad gesit het. [3] [7]
Die geborduurde besonderheid sou in 1760 nie op die grond getoets word nie. Geen amptelike karavaan het die Bakoven verlaat nie. Geen plantkundige, chirurg of landmeter is genoem nie. Die jaar het gesluit met die gerug nog ongetoets en die Oranje al oorgesteek. Dit was genoeg om later amptelike ore oop te maak; dit was nog nie ’n regeringstog nie. Die tiende jaar se noordelike grootboek is die jagter, die twaalf geselle, die oorgang, en die storie by Slot van de Paarl vertel. [3]
Wat die berig in 1760 gedoen het, was om ’n naam—Damrocquas—aan die land anderkant die groot rivier te heg. Namakwa-stamgroepe suid van daardie water was al in omtrek bekend van die kopertog van 1685 en van later veeposte na die Olifantsrivier. Swart mense tien dae verder noord, met linne en lang hare, was ’n nuwe sin op ’n ou kaart. Of die sin navraag sou oorleef, was nie vanjaar se besigheid nie. Vanjaar se besigheid was dat ’n Kaapse burger die stroom oorgesteek het en tuisgekom het pratend. [3]
Simonstad-hospitaal begin — 1760
Te Simonstad is duur werke in Tulbagh se latere jare uitgevoer. Die hospitaal—’n vierkantige gebou van 130 voet frontbreedte—is in 1760 begin. Daardie fondament is die tiende jaar se Valsbaai-feit. Die stasie was sedert die 1740’s ’n winteralternatief, wanneer noordwes-storms Tafelbaai onveilig gemaak het. Onder Hendrik Swellengrebel is ’n lang gebou van sowat 450 voet lengte opgerig om vir alle doeleindes te dien. In 1760 was daardie lang skuur nie meer genoeg nie. ’n Toegewyde hospitaalvierkant het begin rys, betaal terwyl vreemde en Kompanjiesskepe nog die verversingsekonomie volgeloop het. [3]
Poshouer Adriaan de Nys het die stasie nog deur 1760 beklee. Hy is in Maart 1751 aangestel in opvolging van Justinus Blas, in dieselfde seisoen dat Tulbagh die eerste stoel geneem het. Nege jaar later het De Nys nog die Valsbaai-pos gesit terwyl die hospitaalvierkant begin is. Die titel resident het nog nie poshouer vervang nie. Die garnisoen en werkmanne het nog die ou Swellengrebel-lengte as kwartiere gebruik sodra ’n aparte hospitaal beoog is. Die begin van die hospitaal het by die oorlogstydse verkeer gepas: Valsbaai was nie meer net ’n noodwinterdeur nie. Dit was besig om ’n geboude stasie met mediese ruimte te word. [3]
Tafelvallei is in dieselfde administrasie al vergroot. Vreemdelinge het dit begin ken onder die naam Kaapstad, hoewel die koloniste dit nog die Kaap genoem het. Verskeie nuwe strate is uitgelê. Die paradeterrein is weer gelyk gemaak, en ’n eikeheining is daarom geplant. Reeds in 1755–56 is ’n nuwe gebou vir die ratelwag op die teenswoordige Groentemarkplein opgerig. Die Wapenplein is weer gelyk gemaak en van ’n heining eikebome voorsien. Die naam Kaapstad het nie meer eufemisties geklink nie. Simonstad se hospitaalvierkant is die Valsbaai-eweknie van daardie burgerlike werk: nie ’n nuwe straat in Tafelvallei nie, maar ’n mediese gebou by die winterhawe, begin in dieselfde oorlogstydse strek wat die plase betaal het. [3] [9]
Die tiende jaar het die hospitaal nie voltooi nie. Dit het dit uitgelê. Stewardige store, ’n klipsteiger, ’n slaghuis, ’n bakkery, werkswinkels, en ’n woning vir die beampte in bevel sou later werk wees. In 1760 is die feit die aanvang: 130 voet vierkantige frontbreedte by die winterhawe, die ou 450-voet-gebou gehou vir garnisoen en werkmanne, De Nys nog poshouer, en ’n reede wat mediese ruimte by Valsbaai die Kompanjie se uitgawe werd gemaak het. Die tuine van 1652 was ’n verversingstasie met ’n hospitaal in Tafelvallei. ’n Eeu en agt jaar later het die winterdeur ’n hospitaal van sy eie gekry. [3]
Serrurier arriveer en die Bode-geskil — Maart 1760
In Maart 1760 het ds. Johannes Petrus Serrurier uit Europa aangekom. Hy was van Hanau, ’n Franse vlugtelingnaam wat al aan die Kaap bekend was: Jan Serrurier van Hanau, seun van Louis Serrurier en Ester de Vis, het in November 1747 met Catharina Krygsman getrou, burgerraadslid geword, en Alphen te Wynberg besit. Die nuwe predikant het uit daardie selfde Hanau-stam in ’n Kaapse kerk gekom wat al twee predikante gehad het. Die politieke raad het besluit om hom aan die Kaap te hou en ds. Johannes Frederik Bode na Waveren te stuur. Bode is in November 1758 as predikant van die Kaap bevestig, deur die direkteure uitgestuur ná Voltelen se dood in April van daardie jaar. Waveren het nog onder Harders, voorlopig, sedert Januarie 1758 gesit. Die raad se plan was om die nuwe aankomeling in die hoofstad te parkeer en die tweede Kaapse predikant binneland toe te skuif. [3] [8]
Bode het geweier om te verhuis, op grond daarvan dat hy, aangesien hy as predikant van die Kaap bevestig is, nie verplig kon word om ’n posisie van minder waardigheid te vul sonder om aan wangedrag skuldig bevind te word nie. Sommige lede van die raad het daardie siening gedeel. Die meerderheid het hom van diens geskors en sy besoldiging gestaak totdat die mening van die direkteure bekend kon word. Die 1760-twis was dus ’n kasteel-en-konsistoriegeskil oor rang, nie leerstuk nie. Dit het die Kaap gelaat met Kroonenburg nog in die eerste preekstoel, Serrurier in die dorp gehou sonder ’n gevestigde bevestiging as derde predikant, en Bode geskors sonder stipendium, terwyl Harders by Roodezand aangehou het en die direkteure nog nie gespreek het nie. [3]
Gekombineerde konsistories het al in 1759 gestaak. Die raad het geoordeel dat die jaarlikse byeenkomste geen nuttige doel dien nie, en dat die reiskoste van die predikante en ouderlinge laste te swaar was vir die gemeentes om te dra. Die tiende jaar se kerktwis het dus gebeur sonder daardie kring as veiligheidsventiel. Vyf gemeentes—Kaap, Stellenbosch, Drakenstein, Zwartland, Waveren—het nie meer as ’n gekombineerde bord byeengekom nie. Rang by die Kaapse preekstoel is in die politieke raad in plaas daarvan beredeneer. Kerkadministrasie onder Tulbagh kon so noukeurig wees soos saluutetiket in die baai. [3]
Op die 9de van November 1760 het Serrurier met Margaretha Elisabeth Timmendorf getrou. Die nuwe predikant, nog in sy eerste Kaapse jaar en nog wag op die direkteure vir ’n gevestigde rang, het ’n Kaapse vrou geneem terwyl Bode geskors gesit het. Hanau en Timmendorf in een huishouding het by die Franse-vlugtelingname aangesluit wat al op die Kaapse boeke was. Die huwelik is die jaar se private kerkfeit langs die openbare skorsing: ’n predikant in die dorp gehou, ’n tweede predikant sonder besoldiging, en ’n November-bruiloft in die hoofstad. [8]
Só het die Kaapse preekstoele gestaan by die sluiting van Maart se twis en November se huwelik. Kroonenburg het nog gesit. Bode was geskors en onbetaal, sy betoog nog nie in Nederland beoordeel nie. Serrurier was in die dorp, getroud, en nog nie as derde predikant bevestig nie. Croeser het nog Zwartland gesit, Appeldoorn Stellenbosch, Van der Spuy Drakenstein, Harders Waveren. Die direkteure sou Bode se rang moet beslis; hulle het dit nie teen Desember gedoen nie. Die tiende jaar se kerkgrootboek is aankoms, weiering, skorsing, en ’n Hanau-bruiloft—nie ’n voltooide bevestiging nie. [3] [8]
Sergius Swellengrebel sterf; Van Oudtshoorn waarnemende sekunde — Desember 1760
Op die 8ste van Desember 1760 is die sekunde Sergius Swellengrebel oorlede. Hy het die tweede stoel beklee sedert die reëling wat Tulbagh se bevordering vergesel het—genoem in die despatsj van 1 April 1750 terwyl Hendrik nog geregeer het, en bevestig in die werkende orde van die 1750’s. Hendrik het in Augustus 1737 sekunde geword, in April 1739 goewerneur, en in Maart 1751 bedank om na Europa te gaan. Sergius het in Februarie 1751 die tweede stoel geneem soos Tulbagh die eerste geneem het. Byna tien jaar later het die Swellengrebel-naam daardie stoel by die dood gelaat, nie by bedanking nie. [3]
Sy dood het die direkte Swellengrebel-houvas op die sekunde se stoel gebreek. Die familienaam het op die kaart by Swellendam en in koloniale geheue gebly; die amp self het dadelik in ander hande oorgegaan. Vir Tulbagh, wat in 1736 met Elizabeth Swellengrebel getrou het en langs daardie huishouding opgestyg het—van senior klerk tot sekretaris tot sekunde tot goewerneur—was die verlies persoonlik én institusioneel. Hy was sedert 1753 ’n kinderlose weduwenaar. Die swaer se familie het tot die 8ste van Desember nog die tweede stoel gesit. Ná daardie datum was die Kasteel se tweede stoel nie meer ’n Swellengrebel-stoel nie. [3] [9]
Op die 12de van Desember het die politieke raad besluit dat die onafhanklike fiskaal Pieter van Reede van Oudtshoorn die vakante amp moes vul totdat die behae van die opperowerhede bekend kon word. Hy het in September 1741 diens as onafhanklike fiskaal aanvaar. Hy het daardie stoel deur Tulbagh se hele regering gesit, deur die somptuositeitsjare, deur die pokke, deur die wynooraanbod, en deur die Franse bloei. In die ooraanbodjare het Tulbagh met hom gereël om die fiskaal se fooi van vier sjielings en twepens op elke legger wyn aan ’n vreemdeling te laat vaar, en in die plek daarvan een sjieling en vierpense op elke honderd pond graan of meel te neem. In Desember 1760 is daardie selfde fiskaal in die tweede stoel geplaas. Die direkteure het hom bevestig. Die onafhanklike fiskaal se amp self het toe vakant gestaan hangende ’n opvolger uit Nederland. [3]
Só het 1760 gesluit met ’n nuwe tweede-in-bevel al sittend, ’n noordelike rivier deur ’n jagter oorgesteek, ’n hospitaalvierkant by Simonstad begin, ’n predikant oor Waveren geskors, ’n Hanau-predikant in November getroud, en die oorlogstydse mark nog boere in geld betalend. Die wynuitvoerboerdery wat in 1756 vir agt-en-dertig pond verkoop het, het tot vierhonderd gestyg. Franse pakkette het nog gebie. Engelse skepe het ná Chinsurah nog ’n koeler hand gevind. Gekombineerde konsistories het nog nie byeengekom nie. Horak het nog Swellendam gesit. Van Schoor het nog Stellenbosch gesit. De Nys het nog Simonstad gesit. Kroonenburg het nog die Kaapse preekstoel gesit; Bode nie. Die Kasteelhiërargie het nie op ’n groter noordelike toneel gewag nie. Vier dae nadat Sergius gesterf het, het Van Oudtshoorn die tweede stoel gesit. [3] [4] [7] [8] [9]
Die dekade wat met Tulbagh se installasie, De la Caille se instrumente, en die vyftigste penning oopgegaan het, het ’n kalenderjaar van ’n noordelike oorgang, ’n hospitaalstigting, ’n konsistorieskorsing, ’n November-bruiloft, en ’n dood in die tweede stoel gesluit. Tussen daardie pole van die 1750’s het Beutler se oostelike mars, die slawewet, somptuositeitsreëls, pokke, die Doddington se rots, melaatsheid onder Europeërs bevestig, wynineenstorting, ’n pont op die Breede, ’n Roggeveld-agtervolging, ’n betalende Franse vloot, gekanselleerde konsistories, ’n Sweedse vlag, en koeler bevele oor Engelse kleure gelê. Die 1750’s het die Kaap nie ’n nuwe provinsie gegee nie. Hulle het dit ’n nuwe goewerneursstyl, ’n gemeette hemel, ’n strawwer slawe-ordonnansie, ’n demografiese litteken, en ’n oorlogstydse mark wat die plase nog in kontant betaal het, gegee. Kalender 1760 het ’n jagter anderkant die groot rivier en ’n vakante Swellengrebel-stoel bygevoeg. [3]
Kalender 1760 kan op daardie name en syfers gesluit word. Vader Tulbagh, kinderloos sedert 1753, buitengewone raadslid sedert Maart 1755, het ’n tiende jaar gesit waarin die laaste sensus nog 5 128 koloniste en 5 787 slawe gelees het. Franse pakkette uit Mauritius en Engelse pakkette van St. Helena het nog teen mekaar gebie vir beeste, meel en wyn. Die wynuitvoerboerdery het tot £400 gestyg. Burgers het vreemdelinge se pryse bo die Kompanjie se eie nood verkies. Ná Chinsurah het direkteure se bevele nog Engelse skepe afgekoel. Jacobus Coetsee, met twaalf Khoikhoi, het olifante anderkant die groot rivier gejag en Hendrik Hop van Damrocquas met linne en lang hare vertel. Die Simonstad-hospitaal—’n vierkant van 130 voet frontbreedte—is begin. Serrurier het in Maart aangekom, Bode is geskors, en op die 9de van November het Serrurier met Margaretha Elisabeth Timmendorf getrou. Op die 8ste van Desember is Sergius Swellengrebel oorlede. Op die 12de het Van Oudtshoorn die tweede stoel gesit. Horak het nog Swellendam gesit. De Nys het nog Simonstad gesit. [3] [4] [7] [8] [9]
Jaar 1760 is die tweede volle kalender van die betalende oorlogstydse strek—nog onder Tulbagh, nog onder Kompanjiesreg, nog onder die geraas van Europese oorlog in die reede, en nou onder ’n jagter se noordelike sin en ’n nuwe sekunde. Die tuine van 1652 was nog ’n verversingstasie onder ’n Nederlandse vlag, ’n Kasteel wat sy pligte aangeplak het, en ’n vaderlike stoel wat die vorige jaar ’n betalende vloot ingesien het en in Desember ’n dood in die tweede sitplek. Wat die tiende jaar nie gedoen het nie, is so duidelik soos wat dit wel gedoen het. Dit het nie die oostelike grens verleng nie. Dit het nie ’n vakante landdros gevul nie. Dit het nie Batavia se ou wyninname herstel nie. Dit het nie ’n regeringskaravaan noord van die groot rivier gestuur nie. Dit het die plase betaal, ’n hospitaalvierkant begin, ’n tweede predikant geskors, ’n Hanau-bruiloft aangeteken, ’n noordelike stroom deur ’n private jagter oorgesteek, en ’n Swellengrebel in vier dae vervang. Dit is genoeg vir een kalender. [3] [9]
Die tiende jaar het gesluit met kontant in die baai en ’n dunner tweede stoel. Franse rompe het gedoen wat twaalf vreemde skepe in twee ooraanbodjare nie gedoen het nie, en hulle was nog besig om dit te doen. Gekombineerde konsistories, nuttig of nie, het nog nie teen die gemeentes se reiskoste byeengekom nie. Engelse skepe het nog ’n koeler hand gevind. ’n Piketberg-burger het die groot rivier oorgesteek. ’n Vierkantige hospitaal is by Simonstad begin. Bode het sonder besoldiging gesit. Serrurier het met ’n vrou gesit. Van Oudtshoorn het as sekunde gesit. Die Kasteel, die borde, en die vaderlike stoel het gebly. Kalender 1761 sou sy eie name hê. Hulle is nie vanjaar se grootboek nie.