Boer History1677 aan Kaap die Goeie Hoop: Gonnema se Vrede, die Bode-opname, Slootarbeid en Hulsenaar se Dood
Vredesvoelers van Gonnema — 8 Junie 1677
Die kalenderjaar 1677 het onder goewerneur Johan Bax, getitel van Herentals, geopen met die Cochoqua-oorlog nog onvoltooid. Die laaste veldtog van 1676 het nie daarin geslaag om Gonnema in die Suikerberge te verras nie en het eerder kaptein Kees naby Saldanhabaai getref. Deur die vroeë maande van die nuwe jaar het geen verdere gemengde kommando binneland toe gemarsjeer nie; die redoutes Kyk-uit en Keert-de-Koe het steeds die buitenste Rondebosch- en Wynbergplase gedek, en die Skiereiland-kapteins het gebonde gebly aan Kaapse beleid. Die vierjarige onrus wat sedert 1673 geduur het, het op ’n politieke opening gewag eerder as op nog ’n leë nagmars. [3]
Dié opening het op die 8ste Junie 1677 gekom. Kaptein Kuiper en nog ’n klein kaptein het by die kasteel verskyn, vergesel van boodskappers van Gonnema. Hul opdrag was slegs om te vra of vrede tot stand gebring kon word. Hulle was persone sonder rang en het geen vredesgeskenke gebring nie. Hulle het beweer dat as die vooruitsigte gunstig was, dit Gonnema se voorneme was om die goewerneur te besoek en daarna in vriendskap met die Europeërs te handel. Die raad het die voeler as ernstig genoeg beskou om te beantwoord, maar nog nie as ’n voltooide verdrag nie. [3]
Die antwoord is versigtig opgestel. Die boodskappers is meegedeel dat die aanbod welkom was, en dat as die Cochoquas ’n meer aansienlike deputasie sou stuur om behoorlike onderwerping aan die Edele Kompanjie te doen, die regering bereid was om ’n vaste vrede aan te gaan—mits die Europese bondgenote ook ingesluit word. ’n Veilige geleide geldig vir drie maande is uitgereik, en ’n klein geskenk is aan Gonnema gestuur as komende van luitenant Hieronymus Cruse, die offisier wat die oorlogskommandos gelei het. Die voeler het só ’n militêre dooiepunt in ’n kort diplomatieke gang omskep sonder om enige kant al te bind. [3]
Vrede Gesluit — 24 Junie 1677
Op die 24ste Junie het dieselfde boodskappers na die kasteel teruggekeer. Hulle het ’n geskenk van nege beeste gebring en is vergesel deur drie mans van aansien met name Nengue, Harru en Nuguma, gemagtig om om vrede te vra. Die gesante en hul gevolg is tot die raadsale toegelat. Die burgerraadslede en die hoofoffisier van die milisie was ook teenwoordig, sodat die vrye gemeenskap se burgerlike hoofde saam met die Kompanjiesraad gesit het vir die handeling wat die oop oorlog sou sluit. [3]
Die voorwaardes, opsetlik in ’n paar kort klousules vervat, is vertolk en verduidelik. Die Cochoqua-gesante het hul instemming aangedui met ’n algemene uitroep van Sam! sam!—“Vrede! vrede!” Die klousules is toe op rekord geplaas met die handtekeninge van die amptenare en die merke van die gesante. Geskenke is aan elkeen van die Khoikhoi teenwoordig gemaak, en ’n goeie hoeveelheid tabak, pype, krale en dergelike goedere is aan Gonnema gestuur in ruil vir die nege beeste. Met dié ruil is die land weer tot ’n toestand van rus herstel ná vier onrustige jare. [3]
Voorwaardes van die Cochoqua-vrede
Die aangetekende terme was kort en prakties. Eerstens het die gesante vergifnis gevra vir die dade wat die oorlog veroorsaak het en versoek dat ’n vriendelike omgang soos tevore herstel word. Hulle het aangebied en belowe om as tribuut dertig beeste te lewer by die aankoms van die eerste tuisvloot elke jaar. Hulle het belowe om hul mense op dieselfde wyse te straf as die Edele Kompanjie—latere praktyk toon dat veediefstal en soortgelyke oortredings as ernstige misdade behandel moes word, nie ligtelik oorgesien nie. Hulle het belowe om nie sonder die regering se wete teen enige van die Kompanjie se bondgenote oorlog te voer nie. [3]
Die vrede het uitdruklik die kapteins Kuiper en Schacher, die klein kaptein Kees, en almal wat onder Gonnema, Schacher en Kuiper gestaan het, ingesluit. Die klousule het oorlogstydse bondgenote en oorlogstydse vyande in een rus saamgevou: Kees, die vorige jaar by Saldanhabaai gestroop, het binne die skikking gestaan eerder as daarbuite; Schacher en Kuiper, wat met Cruse teen Cochoqua-krale gemarsjeer het, is as partye genoem wat die Cochoquas nie meer sonder Kaapse verlof kon tref nie. Tribuut, bondgenootbeskerming en strafregtelike dissipline het só die gemengde kommando as gewone instrument van binnelandse orde onder Bax vervang. [3]
Streng Regulasies oor Burger–Khoikhoi-omgang
Vrede het nie vrye private handel oopgemaak nie. Ondanks die streng regulasies wat van tyd tot tyd verkeer tussen burgers en Khoikhoi verbied het, is ontdek dat die verbode handel op groot skaal voortgegaan het. Wette selfs strawwer as die oues is daarom uitgevaardig en afgedwing. Dit is ’n doodmisdaad gemaak om ’n Khoikhoi-persoon van vuurwapens of enige soort oorlogstoerusting te voorsien. Twee gewere wat boere reeds vir beeste verruil het, is eers met groot moeite en aansienlike koste herwin. [3]
Dit is ’n strafbare oortreding gemaak om inboorlinge vir arbeid in geld te betaal—omdat die raad gehou het hulle ken nie die waarde daarvan nie en skat hul dienste te duur—of in halfbloed skape, omdat rowerye nie nagespoor kon word as sulke diere in Khoikhoi-besit was nie. Een aangevoerde rede om verkeer te verhoed was vrees dat boere onbesonne iets kon doen wat tot ernstige moeilikhede sou lei. ’n Ander was om die prys van beeste laag te hou: in dié verkeer sou die Kompanjie nie toelaat dat sy onderdane sy mededingers word nie. Die regering was begerig dat boere groot troppe en kuddes moes hê; dit het vee teen tariewe min bo kosprys verskaf en teelkoeie en ooie op gelyke aandele van die aanwas verhuur. Dit het selfs belowe dat as burgers enige Khoikhoi wat met goedere vir verkoop na hulle kom na die pakhuise bring, hulle dié goedere teen presies kosprys kon terugkoop. [3]
Met dié aansporings tot gehoorsaamheid het die raad die aankoop van beeste deur ’n burger by ’n Khoikhoi verbied onder straf van strawwe lyfstraf, en die aankoop van ander handelsware—ivoor, volstruisvere, pelse en dergelike—onder boete van vier pond en sodanige verdere straf as die hof van justisie mag oplê. Khoikhoi-kapteins onder regeringsinvloed moes nie by dié verder inland aankoop nie, op straffe om as onvriendelik beskou te word. Polisieregulasies vir die deursoek van waens by die versperring buite die kasteel en by die waghuis Keert-de-Koe, tesame met gereelde inspeksie van boere se krale, kon die verbode verkeer nog nie heeltemal onderdruk nie. Dat die strawwe reëls geen burgerprotest opgelewer het nie, het getoon hoe ver Kompanjiiesmonopolie op beeste nog vrye mening aan die Kaap gevorm het. [3]
Die Saak van Willem Willems
Die vrees vir wettelose dade op die grens was nie abstrak nie. In 1672 het ’n man met die naam Willem Willems opsetlik ’n Khoikhoi-persoon op baie geringe uitlokking doodgeskiet en daarna na Europa in ’n Deense skip ontsnap. In Holland het hy homself voor die Prins van Oranje aangebied en, deur valse voorstellings, ’n veilige geleide verkry om na die Kaap terug te keer, waar hy ’n gesin en eiendom gehad het. Toe hy weer verskyn, het die raad homself verplig gevoel om die geleide te eerbiedig, maar aangesien Khoikhoi ver en wyd om geregtigheid geroep het, is die misdadiger op Robbeneiland geplaas totdat instruksies van die direkteure ontvang kon word. [3]
’n Noukeurige ondersoek na die doodslag is gedoen en die getuienis na Europa gestuur. Met verloop van tyd het instruksies teruggekom om Willems met sy gesin na Mauritius te stuur, maar sy vrou—wat intussen groot moeilikheid deur haar wangedrag veroorsaak het—het beswaar gemaak, en vertraging het gevolg. Uiteindelik is die gesin na Batavia gedeporteer; toe hulle weer na die Kaap terugkeer, is hulle na Mauritius verban en nie daarna toegelaat om dié eiland te verlaat nie. Die lang saak het langs die nuwe vrede gestaan as waarskuwing dat private geweld teen Khoikhoi nie deur ’n vorstelike stuk papier alleen gesluit kon word nie, en dat die raad eilandballingskap sou gebruik wanneer plaaslike geroep en Kompanjiiesorde albei verwydering geëis het. [3]
Die Bode Neem die Weskus op — Januarie tot Mei 1677
In Januarie 1677 is ’n klein jag met die naam die Bode langs die weskus gestuur om dit noukeurig te ondersoek, om vas te stel hoe ver die Khoikhoi-volk gestrek het, en om te probeer die eiland Sint Helena Nova te ontdek. Sy is vergesel deur ’n snyboot met baie min diepgang en dus geskik om dig teen die kus te vaar. Die reis was ’n opname van kuste wat die verversingstasie lank op kaarte genoem het maar nog nie met ’n toegewyde klein vaartuig onder vredestydse bevele nagetrek het nie. [3]
Die Bode het so ver as breedtegraad 12° 47′ S gegaan, waar sy ’n klein Portugese fort met die naam Sombreira gevind het. Ietwat suidwaarts is die laaste Khoikhoi gesien, maar die skeidslyn tussen hulle en die negroïde volke kon nie presies vasgestel word nie. Die Portugese het niks van so ’n eiland as Sint Helena Nova geweet nie, en vanaf dié datum is sy bestaan as fiksie beskou. Langs die kus is verskeie baaiе of inhamme ontdek, maar almal is sonder vars water en brandstof bevind. Dit is opvallend dat die monding van die Oranjerivier nie in die verbygaan opgemerk is nie. Die Bode het einde Mei na Tafelbaai teruggekeer ná ietwat meer as vier maande se opname. [3]
Voorhout en Quartel op die Suidooskus
Terwyl die Bode die Atlantiese oewer bewerk het, is die seeboord van die streek later Zoeloeland genoem noukeurig ondersoek deur die Voorhout en die Quartel, twee klein vaartuie wat na die Baai van Sint Augustinus gestuur is om vir slawe te handel. Die dubbele taak—kusverkenning op die uitreis en ’n slawevrag by die Madagaskar-bestemming—het by die Kaap se vaste behoefte aan arbeid en aan kennis van die lang suidoostelike kus wat tuisvlotte en uitgaande Indiëvaarders albei langsgevaar het, gepas. [3]
Saam het die weskusopname en die Sint Augustinus-reis 1677 as ’n jaar gemerk waarin Bax se administrasie buitentoe gekyk het sodra die binnelandse oorlog dit toegelaat het. Die kasteel het nog arbeid vir sy sloot kortgekom; die vrye plase het nog binne ’n paar myl Skiereiland-weiveld gesit; tog het klein Kompanjiiesvaartuie Khoikhoi-grense na Angola toe nagetrek, ’n fantoom Atlantiese eiland van die kaarte geskryf, en die suidooskus op pad na ’n bekende slawe-mark ondersoek. [3]
Veehandel en Kapteins onder Bax
’n Kwart eeu het verloop sedert die eerste Europese landing. Khoikhoi wat permanent in die Kaapse skiereiland gewoon het, het aansienlik in getal toegeneem en ’n kraal in Tafelvallei gehou aan die boonste kant van die latere Hottentotplein, maar in die algemeen is hulle gevind waar hulle by die huise van die burgers rondgelê het. Die mans kon nie tot ander werk as veewag aangesê word nie; die vrouens het brandhout vir verkoop versamel; die jong meisies was meestal in diens. Hulle het skaapvelle en afgeleefde Europese klere gedra en vir kos hoofsaaklik op rys staatgemaak wat in ruil vir sulke diens as hulle verrig het, verkry is. Hulle het hartstogtelik lief geraak vir arrak en tabak. [3]
Ná die Junie-vrede het die beginsels waarop die regering met die inboorlinge omgegaan het, gebly dat Europese mag oppermagtig was, geregtig om kennis te neem van alle sake tussen blankes en Khoikhoi en om geskille tussen die stamme te besleg ten einde vrede te bewaar en Kompanjiiesbelange te verseker, terwyl dit selde in sake wat slegs inboorlinge raak, ingemeng het. Die kapteins het sonder murmure die posisies wat aan hulle toegeken is, aanvaar. In dié tyd was Klaas, Koopman, Oedasoa, Gonnema, Schacher, Kuiper en die ander op sulke goeie voet met goewerneur Bax dat hulle bereid was om te doen wat hy wou. ’n Groot veehandel is met hulle en met die Hessequas gedryf. Geleentheidsgeweld het nog voorgekom—in een geval is twee Khoikhoi in ’n twis met die Kompanjie se jagters doodgeskiet—maar die regering het gedoen wat hy kon om sulke onrus te verhoed en het oor die algemeen daarin geslaag. [3]
Mandjie-arbeid by die Kasteelsloot — 25 November 1677
Werk aan die kasteel het baie stadig gevorder weens ’n tekort aan arbeiders. Om die uitgrawing van die sloot te bespoedig is ’n plan wat ietwat grillig gelyk het, aanvaar. Op die 25ste November 1677 het die goewerneur self, sy vrou, sy seuntjie, al die Kompanjie se offisiere en hul vroue, die burgerraadslede en ander vooraanstaande inwoners met hul vroue ’n aansienlike tyd lank aarde uitgedra. Die goewerneur het twaalf mandjies vol uitgedra en sy vrou ses. [3]
Ná dié voorbeeld is ’n regulasie gemaak dat elkeen wat by die kasteel verbygaan—man of vrou, ongeag rang—arbeid tot dieselfde mate moes bydra. Die gebaar het vestingvoltooiing aan die hele vrye en amptelike gemeenskap gebind op ’n oomblik toe slawe-invoere en skiparbeid nog nie die sloot vinnig genoeg kon vul nie. Simboliese mandjiewerk deur Bax se huishouding het nie werkspanne vervang nie, maar dit het ’n openbare reël van deurgangsarbeid op elke persoon wat die kasteelbenaderings gebruik het, vasgelê. [3]
Dood van ds. Petrus Hulsenaar — 15 Desember 1677
Die klein houtkerk binne die vesting was teen dié tyd heeltemal vol grafte. Die grond waarop dit gestaan het, was hoër as die algemene oppervlak, en dit is raadsaam geag om dit gelyk te maak en die ou gebou te verwyder. ’n Terrein vir ’n nuwe kerk moes daarom gekies word. Daar is besluit om ’n gedeelte van die onderste ent van die groot tuin hiervoor te neem, aangesien die tuin met voordeel bergtoe uitgebrei kon word. ’n Perseel groot genoeg vir ’n begraafplaas is met ’n stewige muur omhein. [3]
Die eerste begrafnis in die nuwe grond was die liggaam van ds. Petrus Hulsenaar, predikant van die Kaap, wat op die 15de Desember 1677 oorlede is en in die middel van die terrein begrawe is waarop die kerk later sou staan. Daarna is die oorskot van dié wat in die ou kerk begrawe is na dié grond verskuif en in ’n gemeenskaplike graf neergelê. ’n Fooi van vyf pond is hierna aan die kerkfondse betaalbaar gemaak vir ’n graf binne die kerk, en agt sjielings vir een daarbuite. Deur die laaste weke van die jaar het die nedersetting só sy residensiële predikant verloor en ’n ommuurde begraafgrond aan die onderste ent van die tuin verkry, selfs terwyl die steenkerk self ’n werk vir later seisoene gebly het. [3]
Jan van Riebeeck se Dood in Batavia — 18 Januarie 1677
Ver van Tafelbaai, maar nog gebonde aan die Kaap se stigtingsgesin, is Jan van Riebeeck in Batavia in die oggendure van die 18de Januarie 1677 oorlede, ná maande van siekte. Hy is die volgende middag met byna militêre eer in die groot kerk van die stad begrawe: die goewerneur-generaal en die lede van die Raad van Indië het die baar gevolg, voorafgegaan deur ’n kompagnie kasteelsoldate in volle wapenrusting. Die grafsteen het hom onthou as eerste stigter van die kolonie aan Cabo de Boa Esperance, voormalige president van Malakka, en laastens sekretaris van die Hoë Regering van Indië, dood op agt-en-vyftig. [2]
Sy seun Abraham van Riebeeck, wat in mid-November 1676 by goewerneur Bax aan die Kaap aangesit het terwyl hy ooswaarts gebonde was, het Batavia op die 16de Februarie 1677 bereik—agt-en-twintig dae ná sy vader se dood—en daar as koopman in Kompanjiiesdiens getree. Die Kaap self het nie goewerneurs op dié Bataviase nuus verander nie; Bax het in die stoel gebly wat van Herentals in Maart 1676 toegeken het, met sekunde Hendrik Crudop nog langs hom. Tog het die dood die lewe gesluit van die man wat die verversingstasie in 1652 geopen het, terwyl sy Kaapsgebore seun se aankoms in die oostelike hoofstad die stigtingsgesin aan ’n nuwe geslag Kompanjiiesamp ver van Liesbeek en die kasteeltuin wat Abraham die vorige November bewandel het, gebind het. [2]
Nedersetting onder Bax deur die Res van 1677
Deur die res van die jaar het die Europese gemeenskap geleef onder ’n goewerneur wat nie meer die hele arbeidsbegroting om vrees vir ’n Engelse vloot georganiseer het nie, en nie meer gemengde kommandos agter Gonnema aangestuur het nie. Die steenkasteel het onvoltooid gebly; sy sloot het nou mandjie-arbeid van elke verbyganger geëis. Vrye plase het nog by Wynberg geëindig; geen vryburgers het nog anderkant die Kaapse skiereiland gaan woon nie, al het die Kompanjie ’n groot koringplaas by Hottentots- Holland en veeposte verder uit gehou. Slawegetalle is steeds aangevul deur Madagaskar- en Ceylon-invoere wat al in Bax se eerste jaar aan die gang was, met volwasse verkope aan burgers teen naby kosprys in koring. [3]
Toe 1677 geëindig het, was die vierjarige Cochoqua-oorlog op papier en in die beetribuut van die eerste tuisvloot gesluit. Kees, Schacher en Kuiper het binne dieselfde vrede gestaan wat Gonnema gebind het; private gewere en private veeruil was dood- of lyfstraf-risiko’s; die Bode het Sint Helena Nova van die kaarte geskryf; Hulsenaar het in die nuwe tuinbegraafplaas gelê; en die stigtingskommandeur se dood in Batavia het in die oostelike rekord opgegaan terwyl Bax nog die Kaap gehou het. Die nedersetting het sy grens in Skiereiland-myle gemeet en sy binnelandse orde in jaarlikse osse eerder as in nagmarse anderkant die Bergrivier. [3] [2]