Boer History1677 aan die Kaap die Goeie Hoop: Gonnema se Vrede, die Bode-opname, Slootarbeid en Hulsenaar se Dood
Vredesvoelers van Gonnema — 8 Junie 1677
Die kalenderjaar 1677 het onder goewerneur Johan Bax, getitel van Herentals, geopen met die Cochoqua-oorlog nog onvoltooid. Die laaste veldekspedisie van 1676 het nie daarin geslaag om Gonnema in die Suikerberge te verras nie en het eerder kaptein Kees naby Saldanhabaai getref, etlike van sy volgelinge gedood en honderd vyf-en-sestig horingsbeeste en dertig skape buitgemaak. Deur die vroeë maande van die nuwe jaar het geen verdere gemengde kommando binneland toe gemarsjeer nie; die redoutes Kyk-uit en Keert-de-Koe, onder Bax in klip herbou, het steeds die buitenste Rondebosch- en Wynbergplase met berede patrollies gedek, en die Skiereiland-kapteins het gebonde gebly aan Kaapse beleid. Die vierjarige onrus wat sedert 1673 geduur het, het op ’n politieke opening gewag eerder as op nog ’n leë nagmars. [3]
Dié opening het op die 8ste Junie 1677 gekom. Kaptein Kuiper en nog ’n klein kaptein het by die kasteel verskyn, vergesel van boodskappers van Gonnema. Hul opdrag was slegs om te vra of vrede tot stand gebring kon word. Hulle was persone sonder rang en het geen vredesgeskenke gebring nie, aangesien hulle bloot gestuur is om navraag te doen. Hulle het beweer dat as die vooruitsigte gunstig was, dit Gonnema se voorneme was om die goewerneur te besoek en daarna in vriendskap met die Europeërs te handel. Die raad het die voeler as ernstig genoeg beskou om te beantwoord, maar nog nie as ’n voltooide verdrag nie. [3]
Die antwoord is versigtig opgestel. Die boodskappers is meegedeel dat die aanbod welkom was, en dat as die Cochoquas ’n meer aansienlike deputasie sou stuur om behoorlike onderwerping aan die Edele Kompanjie te doen, die regering bereid was om ’n vaste vrede aan te gaan—mits die Europese bondgenote ook ingesluit word. ’n Veilige geleide geldig vir drie maande is uitgereik, en ’n klein geskenk is aan Gonnema gestuur as komende van luitenant Hieronymus Cruse, die offisier wat die oorlogskommandos van 1673, 1674 en 1676 gelei het. Die gawe onder Cruse se naam eerder as onder die goewerneur se seël het die gang oopgehou sonder om die eerste boodskappers al tot ambassadeurs te verhef. Die voeler het só ’n militêre dooiepunt in ’n kort diplomatieke gang omskep sonder om enige kant al te bind. [3]
Agter daardie antwoord het die hele onvoltooide geografie van die oorlog gelê. Bondgenootskapteins Klaas, Koopman, Schacher, Kuiper en Sousoa het saam met Cruse en burgeroffisier Wouter Mostert teen San-moordenaars by die Breederivier en teen Gonnema anderkant die Berg gemarsjeer; Kees is by Saldanhabaai gestroop toe die Suikerberge-nagmars misluk het; pakhuisgeskenke het Hottentot-getrouheid betaal wanneer buit nie ver genoeg gestrek het nie. Bax se raad het nou ’n kort geskrewe vrede verkies wat oorlogstydse bondgenote in dieselfde rus as die Cochoqua-hoofman saamvou, eerder as nog ’n drieweekse voorsiene kolonne wat slegs verlate kraale vind. [3]
Vrede Gesluit — 24 Junie 1677
Op die 24ste Junie het dieselfde boodskappers na die kasteel teruggekeer. Hulle het ’n geskenk van nege beeste gebring en is vergesel deur drie mans van aansien met name Nengue, Harru en Nuguma, gemagtig om om vrede te vra. Die gesante en hul gevolg is tot die raadsale toegelat. Die burgerraadslede en die hoofoffisier van die milisie was ook teenwoordig, sodat die vrye gemeenskap se burgerlike hoofde saam met die Kompanjiesraad gesit het vir die handeling wat die oop oorlog sou sluit. [3]
Die voorwaardes, opsetlik in ’n paar kort klousules vervat, is vertolk en verduidelik. Die Cochoqua-gesante het hul instemming aangedui met ’n algemene uitroep van Sam! sam!—“Vrede! vrede!” Die klousules is toe op rekord geplaas met die handtekeninge van die amptenare en die merke van die gesante. Geskenke is aan elkeen van die Khoikhoi teenwoordig gemaak, en ’n goeie hoeveelheid tabak, pype, krale en dergelike goedere is aan Gonnema gestuur in ruil vir die nege beeste. Met dié ruil is die land weer tot ’n toestand van rus herstel ná vier onrustige jare. [3]
Die seremonie het net soveel as die teks getel. Burgerraadslede en die milisiehoof het langs Kompanjie-offisiere gesit sodat die vrye gemeenskap later nie kon beweer die vrede is oor hul koppe heen gesluit nie. Merke eerder as geskrewe name het die gesante gebind; geskenke eerder as verdere gyselaars het die sitting gesluit. Die nege beeste wat die kamer oopgemaak het, is beantwoord met goedere wat na Gonnema se kraale sou terugreis, en het só ’n oorlogstydse vee-ekonomie van beslaglegging omskep in ’n vredestydse ekonomie van tribuut en ruilhandel. Uit die raadsale het die vierjarige Cochoqua-oorlog in die notuleboek oorgegaan as ’n kort lys klousules eerder as as nog ’n nagmars anderkant die Bergrivier. [3]
Voorwaardes van die Cochoqua-vrede
Die aangetekende terme was kort en prakties. Eerstens het die gesante vergifnis gevra vir die dade wat die oorlog veroorsaak het en versoek dat ’n vriendelike omgang soos tevore herstel word. Hulle het aangebied en belowe om as tribuut dertig beeste te lewer by die aankoms van die eerste tuisvloot elke jaar. Hulle het belowe om hul mense op dieselfde wyse te straf as die Edele Kompanjie—latere praktyk toon dat veediefstal en soortgelyke oortredings as ernstige misdade behandel moes word, nie ligtelik oorgesien soos Cochoqua-gewoonte was nie. Hulle het belowe om nie sonder die regering se wete teen enige van die Kompanjie se bondgenote oorlog te voer nie. [3]
Die vrede het uitdruklik die kapteins Kuiper en Schacher, die klein kaptein Kees, en almal wat onder Gonnema, Schacher en Kuiper gestaan het, ingesluit. Die klousule het oorlogstydse bondgenote en oorlogstydse vyande in een rus saamgevou: Kees, die vorige jaar by Saldanhabaai gestroop, het binne die skikking gestaan eerder as daarbuite; Schacher en Kuiper, wat saam met Cruse teen Cochoqua-kraale gemarsjeer het, is as partye genoem teen wie die Cochoquas nie meer sonder Kaapse verlof mag slaan nie. Tribuut, bondgenootbeskerming en strafregtelike dissipline het só die gemengde kommando as gewone instrument van binnelandse orde onder Bax vervang. [3]
Die dertig beeste het binnelandse orde aan die ritme van die tuisvloot eerder as aan ’n vaste kalendermaand gebind. Elke jaar, wanneer die eerste tuiswaartse Indiëvaarders Tafelbaai binnegevaar het, was die Cochoqua-tribuut verskuldig—’n verpligting sigbaar vir offisiere, burgers en besoekende admiraals gelyk. Vergifnis van die oorlogstydse dade was nie amnestie sonder koste nie; dit was die prys van onderwerping en van ’n belofte om veediefstal met Kompanjie-agtige strengheid te straf. Die bondgenootklousule het die Skiereiland- en bondgenootskapteins beskerm wat Kaapse wapens binneland toe gedra het, sodat vrede met Gonnema nie ’n lisensie word om ou rekeninge teen Schacher, Kuiper of Kees te vereffen sodra die Europeërs aftrek nie. [3]
Streng Regulasies oor Burger–Khoikhoi-omgang
Vrede het nie vrye private handel oopgemaak nie. Ondanks die streng regulasies wat van tyd tot tyd verkeer tussen burgers en Khoikhoi verbied het, is ontdek dat die verbode handel op groot skaal voortgegaan het. Wette selfs strenger as die oues is daarom uitgevaardig en afgedwing. Dit is ’n doodstrafmisdaad gemaak om ’n Khoikhoi-persoon van vuurwapens of enige soort ammunisie te voorsien. Twee gewere wat boere reeds vir beeste geruil het, is slegs met groot moeite en aansienlike koste teruggekry. [3]
Dit is ’n strafbare oortreding gemaak om inboorlinge vir arbeid in geld te betaal—omdat, het die raad gehou, hulle die waarde daarvan nie ken nie en hul dienste te duur takseer—of in halfbloedskape, omdat rowerye nie nagespeur kon word as sulke diere in Khoikhoi-besit was nie. Een aangevoerde rede om verkeer te verhoed was vrees dat boere onbesonne iets sou doen wat tot ernstige moeilikhede lei. ’n Ander was om die prys van beeste laag te hou: in daardie handel sou die Kompanjie nie toelaat dat sy onderdane sy mededingers word nie. Die regering was gretig dat boere groot troppe en kuddes hou; dit het vee teen tariewe min bo koste voorsien en teelkoeie en ooie op gelyke aandele van die aanwas verhuur. Dit het selfs belowe dat as burgers Khoikhoi wat met goedere vir verkoop na hulle kom na die pakhuise bring, hulle daardie goedere teen presiese kosteprys mag herkoop. [3]
Met dié aansporings tot gehoorsaamheid het die raad die aankoop van beeste deur ’n burger by ’n Khoikhoi verbied onder boete van sware lyfstraf, en die aankoop van ander koopware—ivoor, volstruisvere, pelse en dergelike—onder boete van vier pond en sodanige verdere straf as die hof van justisie mag oplê. Khoikhoi-kapteins onder regeringsinvloed is vereis om nie by dié verder binneland te koop nie, op pyn daarvan om as onvriendelik beskou te word. Polisieregulasies vir die deursoek van waens by die hek anderkant die kasteel en by die waghuis Keert-de-Koe, tesame met gereelde inspeksie van boere se kraale, kon die verbode handel steeds nie heeltemal onderdruk nie. Dat die streng reëls geen burgerprotes ontlok het nie, het gemerk hoe ver Kompanjie-monopolie op beeste nog vrye mening aan die Kaap omraam het. [3]
Theal het opgemerk dat daar nooit ’n volk was wat minder bereid was as die Nederlanders om stil te bly wanneer hulle hulleself benadeel voel nie, tog het die vryburgers in hierdie geval nie gemeen dat hul voorregte aangetas is nie. Die vrede van Junie en die handelsverbod van dieselfde seisoen het dus sonder teenstrydigheid in Kompanjielogika saamgesit: binnelandse rus moes amptelike veeruil en tribuut herstel, nie ’n vrye grensmark in gewere, ivoor en vee oopmaak nie. Gewere reeds aan ruilhandel verloor moes teen koste teruggekoop word; halfbloedskape is as arbeidsbetaling verbied omdat gesteelde diere in gemengde troppe kon verdwyn; geldlone is verbied sodat Khoikhoi-arbeidsprys nie self bo wat die raad billik ag, styg nie. Monopolie en polisie-inspeksie, nie vrye omgang nie, was die vredestydse instrumente wat Bax se raad gekies het. [3]
Die Saak van Willem Willems
Die vrees vir wettelooshede op die grens was nie abstrak nie. In 1672 het ’n man met name Willem Willems opsetlik ’n Khoikhoi-persoon op baie geringe uitlokking doodgeskiet en daarna na Europa in ’n Deense skip ontsnap. In Holland het hy homself voor die Prins van Oranje gestel en, deur valse voorstellings, ’n veilige geleide verkry om na die Kaap terug te keer, waar hy ’n gesin en eiendom gehad het. Toe hy weer verskyn, het die raad homself gebonde gevoel om die veilige geleide te eerbiedig, maar aangesien Khoikhoi wyd en syd om geregtigheid geclam het, is die misdadiger op Robbeneiland geplaas totdat instruksies van die direkteure ontvang kon word. [3]
’n Noue ondersoek na die doodslag is gedoen en die getuienis na Europa gestuur. Met verloop van tyd het instruksies teruggekom om Willems met sy gesin na Mauritius te stuur, maar sy vrou—wat intussen groot moeilikheid deur haar wangedrag veroorsaak het—het beswaar gemaak, en vertraging het gevolg. Uiteindelik is die gesin na Batavia gedeporteer; toe hulle weer na die Kaap terugkeer, is hulle na Mauritius verban en nie daarna toegelaat om daardie eiland te verlaat nie. Die lang saak het langs die nuwe vrede gesit as ’n waarskuwing dat private geweld teen Khoikhoi nie deur ’n prinselike papier alleen gesluit kon word nie, en dat die raad eilandballingskap sou gebruik wanneer plaaslike geroep en Kompanjiebevel albei verwydering geëis het. [3]
Die volgorde—Deense vlug, prinselike veilige geleide, Robbeneiland-aanhouding, Mauritius-bevel, Batavia-deportasie en finale Mauritius-ballingskap—het gewys hoe stadig ’n enkele doodslag deur die Kompanjie se Atlantiese en Indiese kringlope kon beweeg. Bax se raad het die dossier geërf eerder as oopgemaak; die vrede van Junie 1677 het Khoikhoi-herinnering aan die skietery nie uitgewis nie. Eilandverwydering sonder openbare teregstelling was die kompromie tussen ’n papier van die Prins van Oranje en ’n geroep wat ver anderkant Tafelvallei gereik het. Langs die doodstrafverbod op die bewapening van Khoikhoi en die lyfstrafverbod op private veeaankoop het die Willems-saak die ander rand van vredestydse dissipline vasgelê: Europeërs wat sonder verlof doodmaak, sou nie onder ’n veilige geleide alleen op Skiereiland-eiendom gelaat word sit nie. [3]
Die Bode Neem die Weskus op — Januarie tot Mei 1677
In Januarie 1677 is ’n klein jag met name die Bode langs die weskus gestuur om dit noukeurig te ondersoek, om vas te stel hoe ver die Khoikhoi-ras strek, en om te probeer die eiland Sint Helena Nova te ontdek. Sy is vergesel deur ’n snyer wat baie min water trek en dus geskik was om dig by die kus te vaar. Die reis was ’n opname van kuste wat die verversingstasie lank op kaarte genoem het maar nog nie met ’n toegewyde klein vaartuig onder vredestydse bevele nagetrek het nie, terwyl die binnelandse oorlog nog op sy Junie-opening gewag het. [3]
Die Bode het so ver as breedtegraad 12° 47′ S gegaan, waar sy ’n klein Portugese fort met name Sombreira gevind het. Enige afstand suidwaarts is die laaste Khoikhoi gesien, maar die skeidslyn tussen hulle en die negro-rasse kon nie presies vasgestel word nie. Die Portugese het niks hoegenaamd van só ’n eiland as Sint Helena Nova geweet nie, en van hierdie datum af is sy bestaan as fiksie gehou. Langs die kus is verskeie baaie of inhamme ontdek, maar almal is gebrekkig aan vars water en brandstof bevind. Dit is verbasend dat die monding van die Oranjerivier nie verbygaande opgemerk is nie. Die Bode het einde Mei na Tafelbaai teruggekeer, nadat sy ietwat meer as vier maande met die opname besig was. [3]
Vier maande kuswerk het dus drie negatiewe resultate in Kaapse kennis ingeskryf: Sint Helena Nova het van ernstige kaarte verdwyn; geen goed-waterende hawe van toevlug is op die lang Atlantiese kus na Angola toe gevind nie; en die Oranjemond, later so vanselfsprekend op kaarte, het die aandag van ’n vaartuig wat dig by die kus moes vaar, ontglip. Die positiewe resultate was dunner maar werklik—baaie en inhamme aangeteken, ’n Portugese fort by 12° 47′ S vasgelê, en ’n growwe sin dat Khoikhoi-besetting êrens suid van daardie fort uitgedun het sonder ’n skoon etnografiese grens. Bax se raad het die opname ontvang juis toe Gonnema se boodskappers op die punt was om die Junie-vredesgang oop te maak, sodat die jaar ’n uitwaartse Atlantiese verkenning met ’n inwaartse politieke skikking gepaar het. [3]
Voorhout en Quartel op die Suidooskus
Terwyl die Bode die Atlantiese kus bewerk het, is die seekus van die distrik later Zoeloeland genoem noukeurig ondersoek deur die Voorhout en die Quartel, twee klein vaartuie gestuur na die Baai van Sint Augustinus om vir slawe te handel. Die dubbele taak—kusverkenning op die uitreis en ’n slawevrag by die Madagaskar-bestemming—het by die Kaap se vaste behoefte aan arbeid en aan kennis van die lang suidooskus wat tuisvlote en uitwaartse Indiëvaarders albei langsgeskraap het, gepas. [3]
Saam het die weskus-opname en die Sint Augustinus-reis 1677 gemerk as ’n jaar waarin Bax se administrasie uitwaarts gekyk het sodra die binnelandse oorlog dit toegelaat het. Die kasteel het nog arbeid vir sy sloot kortgekom; die vrye plase het nog binne ’n paar myl Skiereiland-weiveld gesit; tog het klein Kompanjievaartuie Khoikhoi-grense na Angola toe nagetrek, ’n spookagtige Atlantiese eiland afgeskryf, en die suidooskus op pad na ’n bekende slaweemark peil. Dieselfde arbeidstekort wat Bax se huishouding in November met mandjies in die sloot sou stuur, het alreeds die jaar se skeepsbevele na Madagaskar- en Ceylon-roetes, in sy eerste seisoen gevestig, gevorm. [3]
Slawe-invoere uit Madagaskar en Ceylon het die nedersetting se arbeidsbron onder Bax alreeds verdik. Die meeste van daardie slawe was mans, met ’n paar vroue en kinders; kinders is skool toe gestuur maar nie gedoop totdat ouers onderrig kon word nie; volwassenes het oggend- en aandgebede herhaal; geselekteerde seuns is by meester-ambagsmanne geplaas. ’n Volwassene is aan ’n burger teen ongeveer ses pond sterling verkoop—skaars die koste van invoering—betaalbaar in sewe en ’n half muid koring van 160 Amsterdamse ponde elk. Die Voorhout- en Quartel-reis het binne daardie geprysde stelsel gesit: kuskennis op die uitreis, liggame vir kasteel en plaas op die tuisreis. [3]
Veehandel en Kapteins onder Bax
’n Kwart eeu het verloop sedert die eerste Europese landing. Khoikhoi wat permanent op die Kaapse skiereiland gewoon het, het aansienlik in getal toegeneem en ’n kraal in Tafelvallei aan die boonste kant van die latere Hottentotplein gehou, maar in die algemeen is hulle besig bevind om by die huise van die burgers te lui. Die mans kon nie oorreed word om enige ander werk as veewag te doen nie; die vroue het brandstof vir verkoop versamel; die jong meisies was meestal in diens. Hulle het in skaapvelle en afgedankte Europese klere geklee en vir kos hoofsaaklik van rys afhanklik geraak wat in ruil vir sulke diens as hulle verrig het, verkry is. Hulle het hartstogtelik lief geraak vir arrak en tabak. [3]
Ná die Junie-vrede het die beginsels waarop die regering met die inboorlinge omgegaan het, gebly dat Europese mag oppermagtig was, geregtig om kennis te neem van alle sake tussen blankes en Khoikhoi en om geskille tussen die stamme te skik ten einde vrede te bewaar en Kompanjiebelange te verseker, terwyl selde in sake wat slegs inboorlinge raak, ingegryp is. Die kapteins het sonder gemor die posisies wat aan hulle toegewys is, aanvaar. In hierdie tyd was Klaas, Koopman, Oedasoa, Gonnema, Schacher, Kuiper en die ander op só goeie voet met goewerneur Bax dat hulle bereid was om te doen wat hy wou. ’n Groot veehandel is met hulle en met die Hessequas gedryf. Sporadiese geweld het nog voorgekom—in een geval is twee Khoikhoi in ’n twis met die Kompanjie se jagters geskiet—maar die regering het gedoen wat hy kon om sulke onluste te verhoed en het in die geheel geslaag. [3]
Daardie na-oorlogse orde was persoonlik sowel as institusioneel. Kapteins wat as bondgenote geveg het en kapteins wat as vyande geveg het, het nou binne dieselfde oppermag gesit: Gonnema gebind deur tribuut en die bondgenootklousule; Klaas en Koopman steeds die binnelandse makelaars van vroeëre seisoene; Oedasoa, Schacher en Kuiper in die vredesgeografie genoem; Hessequa-kuddes in die amptelike veehandel ingetrek. Oppermag het beteken die raad sou blanke–Khoikhoi-sake en tussenstam-geskille wat Kompanjiebelang raak bereg, terwyl suiwer interne inboorlingaangeleenthede met rus gelaat word. Die groot veehandel wat Junie gevolg het, was dus nie vrye private ruil nie—die verbod van dieselfde jaar het dit verbied—maar Kompanjie- en toesighoudende ruil met kapteins wat bereid was om te doen wat Bax wou. [3]
Skiereiland-afhanklikheid van rys, arrak en tabak het reeds ’n broosheid aangedui wat 1678 sou blootlê wanneer rysskaarste burgers dwing om afhanklikes af te dank en honger diefstal dryf. In 1677 het daardie krisis nog voorlê. Die kraal bo Hottentotplein, die meisies in diens, die mans by die vee, en die vroue wat brandstof verkoop, het ’n gevestigde randbevolking beskryf wat van Europese huishoudings leef eerder as van selfstandige pastorale rykdom—onderskeibaar van die binnelandse Cochoqua- en Hessequa-kuddes wat ná vrede die amptelike handel gevul het. [3]
Mandjie-arbeid by die Kasteelsloot — 25 November 1677
Werk by die kasteel het baie stadig gegaan weens gebrek aan arbeiders. Om die uitgrawing van die sloot te bespoedig is ’n plan wat ietwat grillig gelyk het, aanvaar. Op die 25ste November 1677 het die goewerneur self, sy eggenote, sy seuntjie, al die Kompanjie se offisiere en hul vroue, die burgerraadslede, en ander vooraanstaande inwoners met hul vroue vir ’n aansienlike tyd aan die werk gesit om grond uit te dra. Die goewerneur het twaalf mandjies vol uitgedra en sy eggenote ses. [3]
Ná hierdie voorbeeld is ’n regulasie gemaak dat elkeen wat die kasteel verbygaan—man of vrou, ongeag rang—arbeid tot dieselfde mate moes bydra. Die gebaar het vestingvoltooiing aan die hele vrye en amptelike gemeenskap gebind op ’n oomblik toe slawe-invoere en skeepsarbeid die sloot nog nie vinnig genoeg kon vul nie. Simboliese mandjiewerk deur Bax se huishouding het nie bendes vervang nie, maar dit het ’n openbare reël van deurgangsarbeid op elke persoon wat die kasteelbenaderings gebruik, vasgelê. [3]
Die getalle was bedoel om onthou te word: twaalf mandjies vir die goewerneur, ses vir sy eggenote, en daarna dieselfde maat vir elke verbyganger. Rang het nie verskoon nie; geslag het nie verskoon nie. Die onvoltooide sloot het Goske se oorlogstydse dringendheid en Bax se eerste volle jaar oorgeleef; Madagaskar- en Ceylon-slawe, naby koste in koring geprys, het die uitgrawing nog kort gelaat. Deur die kasteelbenadering in ’n arbeidspoort te verander, het die raad elke besoek aan die setel van regering in ’n klein bydrae grond omskep—’n uitweg wat Theal slegs grillig kon noem, tog een wat by ’n nedersetting gepas het wie se klipvesting nog die sloot kortgekom het wat dit volledig sou maak. [3]
Dood van ds. Petrus Hulsenaar — 15 Desember 1677
Die klein houtkerkie binne die vesting was teen dié tyd heeltemal vol grafte. Die grond waarop dit gestaan het, was hoër as die algemene oppervlak, en dit is raadsaam geag om dit gelyk te maak en die ou gebou te verwyder. ’n Terrein vir ’n nuwe kerk moes dus gekies word. Daar is besluit om ’n gedeelte van die onderste end van die groot tuin hiervoor te neem, aangesien die tuin met voordeel bergtoe uitgebrei kon word. ’n Perseel groot genoeg vir ’n begraafplaas is met ’n stewige muur omhein. [3]
Die eerste begrafnis in die nuwe grond was die liggaam van ds. Petrus Hulsenaar, predikant van die Kaap, wat op die 15de Desember 1677 oorlede is en in die middel van die terrein waarop die kerk later sou staan, begrawe is. Daarna is die oorskot van dié wat in die ou kerk begrawe was na hierdie grond verwyder en in ’n gemeenskaplike graf neergelê. ’n Fooi van vyf pond is hierna betaalbaar gemaak aan die kerkfondse vir ’n graf binne die kerk, en agt sjielings vir een buite. Deur die laaste weke van die jaar het die nedersetting só sy residensiële predikant verloor en ’n ommuurde begraafplaas by die tuin se onderste end gewen, selfs terwyl die klipkerk self ’n werk vir latere seisoene gebly het. [3]
Die hoeksteen van die nuwe kerk sou eers op die 9de April 1678 in die middel van die ommuurde perseel gelê word; die gebou self sou eers in Desember 1703 voltooi word. Hulsenaar se Desember-begrafnis het dus ’n begraafplaas gewy voordat daar ’n voltooide skip was—’n werkorde wat die dooies van die vestingkerk in tuingrond geplaas het terwyl vryburgers en offisiere nog op klipmure en ’n dak gewag het. Vir tien maande ná sy dood sou die Kaap geen residensiële predikant hê nie: skeepspredikante sou geleentheidsdienste hou, en ’n sieketrooster sou elke Sondag ’n preek lees soos in die nedersetting se vroegste jare, totdat Johannes Overney op 18 Oktober 1678 in die Wapen van Alkmaar aankom en as waarnemende predikant gehou word. [3]
Jan van Riebeeck se Dood in Batavia — 18 Januarie 1677
Ver van Tafelbaai, maar nog gebind aan die Kaap se stigtingshuishouding, is Jan van Riebeeck in Batavia in die oggendure van die 18de Januarie 1677 oorlede, ná maande van siekte. Goewerneur-generaal Joan Maetsuyker het op 13 Februarie 1677 aan die Sewentien geskryf dat van Riebeeck op die agtiende van die vorige Januarie gesterf het, nadat hy nie minder as vyf maande bedlêend moes bly nie. Daardie berig pas by die datum van sy laaste testament, opgestel op 1 September 1676 voor notaris David Dispontijn, waarin Joan van Riebeeck van Culemborg, sekretaris van die Hoë Regering, siek in die bed gelê het terwyl sy vrou, die edele juffrou Maria Isaacks Scipio van Alkmaar, gesond was. [2]
Hy is die volgende middag, die 19de Januarie, met byna militêre eer in die groot kerk van die stad begrawe: die goewerneur-generaal en die lede van die Raad van Indië het die baar gevolg, voorafgegaan deur ’n kompagnie kasteelsoldate in volle wapenrusting. Koopman Adriaan van Lier het die wapenbord gedra. Abraham het later geskryf dat sy vader in die Portugese kerkhof in sy keldergraf begrawe is, volgens die inskripsie onder die wapens op die grafsteen uitgekap. Die steen het hom onthou as eerste stigter van die kolonie by Cabo de Boa Esperance, voormalige president van Malakka, en laastens sekretaris van die Hoë Regering van Indië, dood op 18 Januarie 1677 op agt-en-vyftigjarige ouderdom. [2]
Die boedelpapiere het ’n huishouding getoon wat nie ryk aan grond was nie. Vaste eiendom—huis, plaas of erf—het hulle nie besit nie. Meubels, beddegoed en porselein is op ongeveer 1 500 Rds. gewaardeer; manslawe teen 60 Rds. en vroueslawe laer; die hoofbates het in juwele gelê, diamante naby 2 390 Rds. en pêrels naby 1 056 Rds. gewaardeer. Die drie jongste kinders, Anthonia, Jan (ook Johan), en Maria, het elkeen ’n nalatenskap van 1 000 Rds. ontvang; die ouer kinders nie, omdat die troues van dogters Maria en Elisabeth en die Europese opvoeding van seuns Lambertus en Abraham reeds meer gekos het. Nadat hy sy vrou die helfte van die boedel plus ’n kind se aandeel gelaat het, het van Riebeeck die kinders van albei sy huwelike as universele erfgename aangewys. [2]
Sy seun Abraham van Riebeeck, wat mid-November 1676 by goewerneur Bax aan die Kaap geëet het terwyl hy uitwaarts gebonde was in De Vrijheyt, het Batavia op die 16de Februarie 1677 bereik—agt-en-twintig dae ná sy vader se dood—en daar as koopman in Kompanjiediens getree. Hy moes eers die stiefmoeder en susters ontmoet wat hy nog nooit gesien het nie, insluitend Maria, getroud met hawe-meester Cornelis Verburgh van Malakka, en Elisabeth, in 1676 getroud met Marten Pit, seun van Laurens Pit van die Raad van Indië—Marten self in 1677 na Batavia oorgeplaas as visitateur-generaal. Lambertus, wat in die Nederlande as advokaat by die Hof van Holland gebly het, het in Mei 1677 met Sara van Tiel getrou. [2]
Die Kaap self het nie goewerneurs op daardie Bataviase nuus gewissel nie; Bax het in die stoel gebly wat van Herentals in Maart 1676 verleen het, met sekundus Hendrik Crudop steeds langs hom. Tog het die dood die lewe gesluit van die man wat die verversingstasie in 1652 oopgemaak het, terwyl sy Kaapsgebore seun se aankoms in die oostelike hoofstad die stigtingsgesin aan ’n nuwe generasie Kompanjie-amp ver van Liesbeek en die kasteeltuin wat Abraham die vorige November bewandel het, gebind het. Agt-en-vyftig jaar—van Culemborg en Schiedam deur Groenland, die Wes-Indië, skipbreuk op die Afrikaanse weskus, Batavia, Japan, Tonkin, die Kaapse bevel, Malakka, en die sekretariële stoel in Indië—het geëindig in ’n keldergraf onder ’n steen wat nog Cabo de Boa Esperance eerste onder sy titels genoem het. [2] [3]
Nedersetting onder Bax deur die Res van 1677
Deur die res van die jaar het die Europese gemeenskap onder ’n goewerneur geleef wat nie meer die hele arbeidsbegroting om vrees vir ’n Engelse vloot organiseer nie, en nie meer gemengde kommandos agter Gonnema aan stuur nie. Die klipkasteel het onvoltooid gebly; sy sloot het nou mandjie-arbeid van elke verbyganger geëis. Vrye plase het nog by Wynberg geëindig; geen vryburgers het nog anderkant die Kaapse skiereiland gevestig nie, hoewel die Kompanjie ’n groot koringplaas by Hottentots-Holland en veeposte verder uit gehou het. Eers in Januarie 1678 sou Jochum Marquaar en Hendrik Elberts grond en vee by Hottentots-Holland as pionierkoloniste van die binneland huur, gevolg in Februarie deur Henning Huising en Nicholas Gerrits as skaapboere en in Augustus deur Cornelis Botma. [3]
Slawegetalle is voortgegaan om deur Madagaskar- en Ceylon-invoere, reeds onder Bax se eerste jaar aan die gang, gevoed te word, met volwasse verkope aan burgers naby koste in koring geprys. Die huwelikshof van vier kommissarisse—twee Kompanjiesbediendes en twee burgers, die helfte jaarliks aftredend onder politieke-raadverkiesing uit ’n dubbele lys—het reeds vereis dat elke voornemende paartjie bewys dat geen wetlike beletsel bestaan nie. Burgerlike rade het dus langs die militêre jaar verdik: Weeskamer, toesighoudende kerkerraad, huwelikskommissarisse, en ’n politieke raad nog gesentreer om Crudop, kaptein Dirk Smient, luitenant Cruse, tesourier Anthonie de Vogel, en hoofverkoper en sekretaris Marthinus van Banchem. [3]
Toe 1677 geëindig het, was die vierjarige Cochoqua-oorlog op papier en in die veetribuut van die eerste tuisvloot gesluit. Kees, Schacher en Kuiper het binne dieselfde vrede gestaan wat Gonnema gebind het; private gewere en private veeruil was doodstraf- of lyfstrafrisiko’s; die Bode het Sint Helena Nova uit die kaarte geskryf en die Atlantiese kus tot ’n Portugese fort by 12° 47′ S gevaar sonder om waterende hawens of die Oranjemond te vind; die Voorhout en Quartel het die suidooskus na Sint Augustinusbaai toe gepeil; Bax se huishouding het twaalf en ses mandjies uit die sloot gedra en elke verbyganger aan dieselfde maat gebind; Hulsenaar het in die nuwe tuinbegraafplaas gelê vóór enige hoeksteen; en die stigtingskommandeur se dood in Batavia het in die oostelike rekord oorgegaan terwyl Abraham ’n koopman se diens opgeneem het agt-en-twintig dae te laat om sy vader lewend te sien. Die nedersetting het sy grens in Skiereiland-myle en sy binnelandse orde in jaarlikse osse gemeet eerder as in nagmarse anderkant die Bergrivier. [3] [2]