Boer History1787 aan die Kaap die Goeie Hoop: Amsterdam-batteryproef, graanoorskot, Würtemburg en die Botanybaai-vloot
Derde jaar van ’n soldaat-goewerneur: geërfde stoele — 1787
Kalender 1787 het oopgegaan met Cornelis Jacob van de Graaff al in die eerste stoel, ’n luitenant-kolonel wie se eerste artikel was om die burgers tot kalmte te herstel en wie se tweede was om die baai te bewapen. Johan Isaac Rhenius het nou die tweede stoel van Augustus 1786 gesit, nadat Pieter Hacker op eie versoek uitgetree het. Die fiskaal se kantoor het nog ’n vakature van Mei 1785 gesit, ’n raadslid wat voorlopig waargeneem het nadat Jan Jacob Serrurier na ’n graf gegaan het, met Willem Cornelis Boers al van April 1783 af van daardie stoel af. Die hooggeregshof, in Maart 1786 hervorm, het nog ses dienaars van die Kompanjie en ses burgers gesit, met die sekunde benoem om voor te sit, en met Christiaan George Maasdorp, Gerrit Hendrik Meyer, Jan Coenraad Gie en Hendrik Justinus de Wet nog op die burgerses geskryf. Die prys-en-werke-raad van drie en drie het nog van die eerste af ’n mislukking gesit: die amptenare en burgers kon nie vriendskaplik saamwerk nie, en die oes van 1785 het dit geen prys gegee om vas te stel nie. Januarie het dus oopgegaan op ’n soldaat al in die Kasteel, op ’n Indië-diens-sekunde, op ’n fiskaal nog vakant, op ses en ses al sittend, en op ’n raad wat nooit ’n muid geprys het nie. [3] [7] [9]
In die land het die geërfde stoele nog gesit toe Januarie oopgegaan het. Hendrik Lodewyk Bletterman het nog Stellenbosch en Drakenstein gesit. Constantyn van Nuld Onkruydt het nog Swellendam gesit. Maurits Herman Otto Woeke het nou van Oktober 1786 ’n hof op die Sondagsrivier gesit, met ses heemrade van Julie, met grense op die 19de van Julie omskryf, en met Adriaan van Jaarsveld op daardie raad sowel as op die oostelike bevel. Christoffel Brand het nog die winterhawe gesit. Justinus van Gennep het nog die vlootinrigting gesit. Kolonel Robert Jacob Gordon het nog die garnisoen gesit wat hy in Februarie 1780 geneem het, nou met kolonelsrang oor sowat vyfhonderd Nederlandse infanterie. Kaptein Carel Matthys Willem de Lille het nog ná Gordon gesit. Majoor Philip Herman Gilquin het nog die werke gesit wat hy sedert Junie 1779 bestuur het. Die Switserse regiment van Meuron het nog die stoele gesit wat Luxembourg gelaat het. Die Franse regiment van Pondicherry het nie meer die hospitaalvleuel gesit nie. Die buiteposte by Saldanhabaai, Groenkloof, Klapmuts, Zonder End, Buffeljagtsrivier en die houtkapperspos by Zwartrivier in Outeniqualand is nog in stand gehou. Januarie het dus oopgegaan op drie drostdye wat sit, op ’n Switserse regiment wat nie Pondicherry se gelyke as openbare vermaak was nie, en op ’n soldaat wat die burgers nog as soldate geneem het wat moes gehoorsaam. [3] [9]
Die preekstoele van die openingsjaar het die name gesit waarop die tweede jaar gesluit het. Ds. Johannes Petrus Serrurier van Hanau en ds. Christiaan Fleck het nog die Kaapse kerk gesit, met ds. Helperus Ritzema van Lier nou derde van September 1786. Stellenbosch het nou ds. Meent Borcherds van daardie selfde September gesit, ds. Philip Kuys al dood van Februarie 1785, ds. Robert Nicholas Aling van daardie konsulent se ekstra stoel af en terug op Drakenstein alleen. Waveren het nog ds. Johannes Abraham Kuys gesit. Zwartland het nou ds. Petrus van der Spuy, junior van April 1786 gesit, ds. Daniel Goldbach al dood van Maart 1783. Die Lutherse preekstoel wat Andreas Kolver op die 10de van Desember 1780 geopen het, het nog in Martin Melk se Strandstraatkerk gesit, deur die gemeente betaal, sonder ’n stuiver uit die Kompanjie se kis. Graaff-Reinet, soos Swellendam, het nog tot dusver net ’n sieketrooster gehad, wat ook skoolmeester was, en het nog nie ’n predikant gesit nie. Januarie het dus oopgegaan op drie Gereformeerde preekstoele in die dorp, op vier landkerke gevul, en op ’n vernoemde derde drostdy sonder ’n kerkraad. [3]
Uitwaarts het die landregime nog op die 14 November 1780-name oopgegaan. Die Visrivier oor sy hele benedeloop het die koloniale grens gebly, met die Zuurveld op papier by die Kompanjie se besittings gevoeg. Notele, nie spesie nie, het nog die Kasteel se wissels ná die 30ste van April 1782 ontmoet. Klein-Parys het nog die Parade en Dorpstraat ná Pondicherry se inskeep van April 1784 gesit. Die oes van 1785 het geheel misluk; die lang droogte het in 1786 gebreek; meel uit Europa en rys uit Java is daardie jaar nog ingevoer om werklike hongersnood af te weer; en ’n oorskot graan het nou die magazyn van die openingsjaar gesit. Die Kaapse Vlaktes-plantage het verlate gesit. Die Amsterdam-battery het ver genoeg voltooi gesit vir kanonne, en nog nie beproef nie. Die Kompanjie se skuld het byna sewe miljoen pond sterling gesit. ’n Verdrag van noue verbond met Frankryk het van November 1785 gesit. In Nederland het die party ten gunste van demokratiese regering en verbond met Frankryk, oppermagtig in 1785, nog daardie oppermag gesit toe Januarie oopgegaan het, met die stadhouer se verwydering uit sy amp al op 1786 in die Vaderland geskryf, terwyl by die Kaap die stadhouer se gunsteling nog die eerste stoel gesit het. Die eerste stoel het nog ’n amptelike woning in die kasteel, ’n huis in die tuine, ’n buiteplaas by Nuweland, waens en perde, die opbrengs van Vissershok en tafeltoelaes gesit, met salaris en byvoordele van sowat £3 650 plus ’n spesiale £1 500 per jaar. Hester Cornelia Reynet, Sebastiaan, Anna Geertruida, Agneta Clara en Nicolaas het nog die huise gesit. Perde het nog die Stalpleinstalle gesit — sommige bronne sit honderd-en-dertig, ander driehonderd. Januarie het dus oopgegaan op ’n Kasteel wat wag om ’n battery te beproef, op ’n grensdistrik wat ’n hof sit en nog nie ’n kerkraad nie, op ’n westelike oes wat van hongersnood na oorskot draai, en op ’n soldaat wat kanonne en perde beter as ’n prys bemeester het. [3] [7] [9]
Die drie Kaapse name wat nog in Amsterdam gehoor is — Jacobus van Reenen, Barend Jacob Artois en Nicholas Godfried Heyns — het nog in Holland gesit, met Tieleman Roos al dood. ’n Laaste memoriaal is op die 10de van Mei 1785 voor die State-Generaal gelê. Die Vergadering van Sewentien het op die 28ste van Julie 1785 veranderinge aangekondig. ’n Nuwe deputasie het in Maart 1785 gelaat, en het begin om onder mekaar te twis — Hillegard Mulder en Marthinus Adriaan Bergh onder hulle — skrywend in die Nederlandse pers, met hulle prinsipale in Kaapstad wat die oordrag van fondse gestop het, en met die State-Generaal wat hulle die koue skouer gee. Al die regeringsliggame in Nederland was nog dit eens dat die stelsel só ingevoer ’n billike proef moes kry. Geen verdere verhaal het ’n State-Generaal-tafel gesit nie. ’n Sweed met die naam Andries Stockenstrom het nog van 1786 ’n klerk se lessenaar in Kaapstad gesit. Januarie het dus oopgegaan op twee burgerdeputasies nog in Nederland nadat ’n laaste memoriaal al gelê is en ’n Sewentien-stuk al beproef is, en op ’n Kasteel wat ses en ses in stoele gesit het sonder om ’n prys te sit. [3] [9]
Amsterdam-batteryproef — 23 Februarie 1787
Toe goewerneur Van de Graaff in Suid-Afrika aangekom het, was die bou van die Amsterdam-battery so ver gevorder dat hy nie die ontwerp kon verander nie, hoewel hy dit gebrekkig geag het. Hy het dit dus voltooi, en in Februarie 1787 is die kanonne gemonteer. Februarie het dus ’n voltooide battery op ’n ontwerp geskryf wat die eerste stoel nie sou getrek het nie, en het daardie kanonne op ’n muur geskryf wat hy nog verkeerd gedink het. Die soldaat wat gekom het om die baai te bewapen, het nou kruit in ’n werk gesit wat hy nie kon hervorm nie. Die verbeteringe wat hy vir die vestingswerke ingevoer het, was talryk. Hy het ’n onvermoeide ywer getoon in die ontwerp en oprigting van nuwe batterye, en in die herstel van ander. Die Amsterdam-werk was die eerste van daardie batterye om in hierdie derde jaar sy kanonne te sit. [3] [9]
Op die 23ste van Februarie 1787 is die eerste proef van die bewapening gedoen, toe een van die kanonne gebars het, en twee man dood is en vyf erg gewond. Die goewerneur, wat naby gestaan het, is ook lig beseer. Februarie het dus ’n gebarste kanon op die eerste proef geskryf, twee dode en vyf erg gewondes op daardie bars, en ’n ligte besering op die eerste stoel self. Die soldaat wat artillerie geoefen het in die vuur met rooihotte kanonkoeëls, het nou ’n proef gesit wat twee van sy eie doodgemaak het. Die battery wat te ver gevorder gesit het om te verander, het nou bloed op sy eerste vuur gesit. [3] [9]
’n Battery is toe in Roggebaai gebou, en ná die voltooiing daarvan is sommige byvoegings tot die ou battery Chavonnes begin. Die oorblywende forte in Tafelvallei is herstel. Die grondwal wat die Franse troepe in 1781 tussen Fort Knokke en die Duiwelspiek opgewerp het — algemeen die Franse lyne genoem — is versterk, soos ook die lyn tussen die kasteel en Fort Knokke. Februarie se bars het dus nie die werke gestop nie. Roggebaai het ’n nuwe battery gesit. Chavonnes het byvoegings gesit. Die Franse lyne van 1781 het ’n versterking gesit. Die lyn van die kasteel na Knokke het dieselfde gesit. Tafelvallei se oorblywende forte het herstel gesit. Die eerste stoel het nog rooihotte skoot as oefening gesit, en nog ’n intensiewer drilling van die troepe. Die raad het nog kritiek op sy meer ambisieuse skemas gesit, nie in staat om sy militêre visie te deel nie. Die derde jaar het dus kanonne op Amsterdam geskryf, ’n bars op die 23ste, en toe meer aarde en meer klip op die baai wat die soldaat gekom het om te bewapen. [3] [9]
Die eerste stoel het nog perde as ’n stokperdjie gesit terwyl die batterye gerys het. Sebastiaan het nog die vinnigste van hulle voor ’n ligte tweewiel-vlieg gespan, verby burgers wat in die skadu van die eike op Gentleman’s Walk gesels het. Die goewerneur self het in groot styl en pomperigheid geleef, terwyl sy ondergeskiktes en almal om hom die ou stelsel van afpersing en al die ou misbruike voortgesit het. Die jaarlikse uitgawe is gemaak om die inkomende inkomste met sowat £90 000 te oorskry. ’n Groot garnisoen vreemde huursoldate is deur die Kompanjie se offisiere in Kaapstad aangehou. Die verkwistende uitgawe wat die kolonel ingewy het, het die Kompanjie se finansiële bronne na hulle einde gesit, selfs terwyl die werke meer batterye op die baai gesit het. Februarie se proef het dus ’n beseerde goewerneur op ’n duur stoel gesit, twee dode op ’n gebrekkige ontwerp, en Roggebaai en Chavonnes as die volgende aarde om te skuif. [3] [7] [9]
Gilquin het nog die werke gesit wat hy sedert Junie 1779 bestuur het, nou onder ’n eerste stoel wat ontwerp en oprig sowel as herstel het. Gordon het nog sowat vyfhonderd Nederlandse infanterie gesit, met De Lille ná hom, terwyl Meuron nog die Switserse stoele gesit het. Die tweeduisend wat die bewindhebbers as ’n staande garnisoen benoem het, het in Februarie nog nie gesit nie. Die Amsterdam-battery het nou gemonteerde kanonne en ’n gebarste proef gesit. Roggebaai het begin gesit. Die Franse lyne het versterk gesit. Die soldaat-goewerneur het die koloniste as soldate beskou wat hulle bevelvoerende offisier moes gehoorsaam, en vir die res hulle monde moes hou. Hy het niks gedoen om ’n prysraad te help wat nie saam kon sit nie. Die verbeteringe wat hy gesit het, was kanonne. Februarie het dus ’n proef, ’n bars, twee grafte, vyf erg gewondes, ’n ligte besering op die eerste stoel, en ’n baai wat meer batterye sou sit voordat die jaar sluit, gesit. [3] [9]
Graanoorskot ná droogte — 1787
Omdat daar ’n groot wins op koring te maak was, het die Kompanjie probeer om soveel van daardie artikel as moontlik vir die Europese mark te bekom. In 1786 was dit nodig om groot hoeveelhede meel uit Europa en rys uit Java in te voer om werklike hongersnood af te weer; maar in daardie jaar het die lang droogte gebreek, en in 1787 en later was daar ’n aansienlike oorskot graan in die kolonie. Die derde jaar het dus oopgegaan op magazyn wat hongersnood leeggemaak het en wat ’n gebreekte droogte besig was om te vul. Die Negotie het in 1786 in ballas na Batavia gegaan omdat nie ’n muid graan te kry was nie. ’n Muid het nou weer die westelike plase gesit. Die Kompanjie het nog ’n wins op koring gesit, en nog ’n hand uit vir soveel as wat sy vir Europa kon neem. [3]
Die raad wat pryse moes vasstel, het nog ’n mislukking gesit. Die amptenare en burgers kon nie vriendskaplik saamwerk nie, en alles wat die een party voorgestel het, is deur die ander teengestaan. Wat die vasstelling van produktepryse betref, het dit geen geleentheid gehad om sy vermoë te beproef toe die oes van 1785 geheel misluk het nie. Die bewindhebbers is teleurgestel deur die Negotie wat in ballas deurgestuur is, en die plan is nooit weer vorentoe gebring nie. ’n Oorskot het nou die kolonie gesit, en nog het geen drie-en-drie ’n jaarlikse prys gesit nie. Die Kompanjie het dus sy eie ou hand op die koring gesit wat sy vir Europa wou hê, sonder ’n raad wat ’n syfer kon noem wat die burgers sou neem. Januarie tot die oesmaande van 1787 het graan in die weste gesit, ’n mislukte raad nog op die boeke, en ’n Kompanjie wat nog probeer het om soveel koring as moontlik te neem. [3] [9]
In die lank gevestigde dele van Stellenbosch en Drakenstein het die mense nog in gerief en gemak geleef. Allerlei Europese ware is nog in Deense skepe ingevoer, en teen enorme winste verkoop. Klein-Parys het nog die Parade gesit. Spotprentgeld het nog die verre distrikte gesit. Die slawe was nog byna kaal, omdat ’n wewer in Stellenbosch nie toegelaat is om te spin nie. Die onopgevoede boere van die binneland het nog vervalste notele geneem. Langs die noordelike grens was oorlogvoering met San nog deurlopend, en die koloniste daar was in dieselfde toestand as dié van Graaff-Reinet, wie se hof nou gesit het. In die nuwe distrik was veeteelt byna die enigste bedryf van die Europeërs. Een keer in ’n twaalfmaand het elke gesin wat kon, ’n wa gelaai met botter en seep na Kaapstad gestuur om huishoudelike benodigdhede te bekom. ’n Westelike oorskot graan het dus langs ’n oostelike jaar van botter en seep gesit. Die Kompanjie het sy wins op die westelike muid gesit. Die derde drostdy het byna geen graan hoegenaamd gesit nie. [3]
Die seisoene van 1783 tot 1785 het droogte in die graanproduserende distrikte gesit. Die seisoene van 1787 het onder die goeie jare gesit wat gevolg het. Omdat daar geen voedseltekort in die weste was nie, het die Kompanjie se hand op koring vir Europa ’n oorskot in plaas van ’n hongersnood-invoer gesit. Winste op die verkoop van goedere uit die Kompanjie se winkels was nog gemiddeld sowat £6 200. Daar was dus ’n tekort van byna £92 000 per jaar om goed te maak, en die Kompanjie was in hierdie tyd byna hopeloos insolvent. Sy skuld in 1785 was byna sewe miljoen pond sterling. Die provinsiale state van Holland en Zeeland het borge vir swaar lenings geword, benewens dat hulle deur ’n spesiale belasting ’n som van sowat twee-en-’n-half miljoen sterling ingesamel het. ’n Oorskot graan het daardie gat nie gevul nie. Februarie se batterye en ’n westelike muid het dieselfde insolvente kis gesit. Die derde jaar het dus graan op ’n kolonie geskryf wat 1786 met meel en rys gevoed het, en het daardie graan op ’n Kompanjie geskryf wat nog probeer het om koring huis toe te skeep, en nog ’n tekort van byna £92 000 per jaar gesit het. [3] [7]
Würtemburg vervang Meuron — laat 1787
Teen die einde van 1787, in die somer van 1787–88, het die regiment Würtemburg — ’n liggaam huursoldate tweeduisend sterk — by die Kaap aangekom om die Switserse regiment Meuron te vervang, wat na Colombo moes deurgaan. Die garnisoen het ook die nasionale bataljon, soos dit genoem is, onder kolonel Gordon, sowat seshonderd sterk, en vierhonderd ingenieurs en artilleriste ingesluit. Die einde van die jaar het dus tweeduisend Duitse huursoldate op ’n baai geskryf wat Meuron sedert Februarie 1783 gesit het, Gordon se seshonderd langs hulle, en vierhonderd ingenieurs en artilleriste op Gilquin se werke. Die tweeduisend wat die bewindhebbers as ’n staande garnisoen benoem het, het nou eindelik as Würtemburg plus Gordon plus die kanonne gesit. Meuron het ’n vervanging gesit. Colombo het as daardie regiment se volgende pad gesit. [3] [9]
Toe Würtemburg aangekom het om die Meuron-soldate te vervang, was die militêre posisie van die Kaap die Goeie Hoop in ’n beter toestand as wat dit vir ’n baie lang tyd was. Van de Graaff het dit bereik ondanks die aanhoudende kritiek op sy meer ambisieuse skemas deur ’n raad wat nie sy militêre visie kon deel nie. Die Amsterdam-battery het gemonteer, gebars, en nog daar gesit. Roggebaai het ’n nuwe werk gesit. Chavonnes het byvoegings gesit. Die Franse lyne het versterk gesit. Rooihotte skoot het die oefeninge gesit. Tweeduisend Würtemburgers het die dorp gesit. Gordon se seshonderd het by hulle gesit. Vierhonderd ingenieurs en artilleriste het die werke gesit. Die swak kolonie het, op papier en in aarde, ’n garnisoen gesit wat ’n Europese vyand kon weerstaan. Die eerste stoel se tweede artikel — om die baai te bewapen — het nader aan klaar gesit as in Januarie. [3] [9]
’n Groot garnisoen vreemde huursoldate is deur die Kompanjie se offisiere in Kaapstad aangehou. Hierdie soldate was meestal Duitse en Switserse avonturiers. Würtemburg het Duits gesit. Meuron het nog Switsers gesit tot die vervanging voltooi was. Gordon se nasionale bataljon het Nederlands gesit. Die Kompanjie se kis het die soldy gesit. Die jaarlikse uitgawe het nog die inkomende inkomste met sowat £90 000 oorskry. Die vestingswerke het die eerste stoel se ware meesterskap gesit; die huursoldy het die tekort gesit. Klein-Parys het nog die Parade gesit, en Meuron was nie Pondicherry se gelyke as openbare vermaak nie. Tweeduisend Würtemburgers het nou daardie vermaak se volgende stoele gesit. Die einde van die jaar het dus ’n swaarder garnisoen op ’n dorp geskryf wat sedert 1781 duur geleef het, en het daardie garnisoen op ’n insolvente Kompanjie geskryf wat nog skeep het wat koring sy kon. [3] [7] [9]
Gordon het nog die garnisoen as kolonel gesit, nou met Würtemburg se tweeduisend langs sy seshonderd. De Lille het nog ná hom gesit. Gilquin het nog die werke gesit, nou met vierhonderd ingenieurs en artilleriste langs die batterye benoem. Brand het nog die winterhawe gesit. Van Gennep het nog die vlootinrigting gesit. Die buiteposte het nog gesit. Die eerste stoel het nog perde en rooihotte skoot gesit. Die raad het nog kritiek gesit. Die burgers het nog ’n hooggeregshof van ses en ses gesit, en nog ’n prysraad wat nie saam sou sit nie. Würtemburg se aankoms het dus nie ’n nuwe regering gesit nie. Dit het ’n swaarder muur om dieselfde stoele gesit. Die derde jaar het teen sy sluit tweeduisend op daardie muur geskryf, en het Colombo op Meuron se volgende bevele geskryf, sonder om daardie Switserse regiment al van die Parade af te skryf. [3] [9]
Graaff-Reinet-kommando en die Sneeuberge — 1787
Woeke se hof het van Oktober 1786 op Coetsee se vlakte gesit. In die nuwe distrik was veeteelt byna die enigste bedryf van die Europeërs. Totdat boupersele in die dorp Graaff-Reinet uitgegee is, was daar nie ’n roede grond onder enige ander tenuur as jaarlikse huur nie. Die regering het bedoel dat die distrik byna selfonderhoudend moes wees. Fondse vir plaaslike doeleindes moes, soos in Stellenbosch en Swellendam, ingesamel word deur ’n jaarlikse belasting van een sjieling en vier pens vir elke honderd skape en een pennie vir elke horingsbees, benewens spesiale heffings wanneer nodig. Die stryd om bestaan wat met die San in die nuwe distrik gevoer is, was deurlopend, en aan weerskante is geen kwartier gegee of inderdaad moontlik nie. Geen Europeër het dit gewaag om ’n uur se rit van sy werf af te waag sonder wapens in die hand nie. Van vier plase langs die drostdy is die vee binne ’n paar weke ná die landdros se aankoms weggevee. Die Khoikhoi het selfs erger as die Europeërs gely. Die regering het ammunisie verskaf, maar niks anders nie. Die derde jaar het dus oopgegaan op ’n hof wat kruit en ’n belasting gesit het, en wat geen soldate op die Vis gesit het nie. [3]
In die land naby die Sneeuberge is vee deurlopend weggevoer en Nederlanders en Khoikhoi deur San vermoor. Versoeke om hulp is met bevele beantwoord om gereelde en uitgebreide patrollies te maak. Huise was prente van gebrek en ongerief: vier lae modderwande, met ’n paar vierkantige gate om lig in te laat en ’n deur van growwe vlegwerk, onder ’n rietdak slordig op ’n paar krom pale vir steun gesprei. In 1787 — die jaar ná die stigting van Graaff-Reinet — het dit nodig geword om ’n kommando van alle beskikbare burgers na hierdie dele uit te roep, met die regering wat die nodige ammunisie verskaf het. Die derde jaar het dus ’n kommando op die noordelike berge van ’n distrik geskryf wat net ’n paar maande ’n hof gesit het, en het daardie kommando op alle beskikbare burgers geskryf, met kruit van die Kasteel en met geen ander hulp nie. Van Jaarsveld het nog Bruintjeshoogte gesit met militêre gesag oor die hele van die grensboere, en nog ’n heemraad se stoel op Woeke se raad. [3] [4]
Die verspreide bevolking was van ’n baie heterogene aard. Daar was dié wat hulle in daardie dele gevestig het as gevolg van die geleidelike ooswaartse migrasie, en wat as die bona fide-boere van die distrik beskou kon word. Daar was ook ’n groot aandeel meer onlangse komers, emigrant-Europeërs van verskillende nasionaliteite, wat, omdat hulle nie in die weste ’n bestaan kon maak nie, hierdie afgeleë streek hulle versamelplek gemaak het. ’n Soldaat wat sy tyd uitgedien het, of ’n Europeër wat nie talent genoeg gehad het om sy brood in Kaapstad te verdien nie, is na hierdie deel gestuur as hy hom as kolonist wou vestig. Ongebonde deur gewete of wet het elkeen net die ingewings van sy eie begeertes gehoorsaam. Om so ’n gemeenskap doeltreffend te beheer was dit noodsaaklik nie net om ’n sitplek van landdros te vestig nie, maar om die grootste wysheid en diskresie in die keuse van die amptenare te oefen. Woeke het nog daardie landdrosskap gesit, ’n ou Stellenbosse burger wat as ’n man van gesonde oordeel beskou is, met ’n hof van Oktober en met geen vyftig of sestig soldate op die Vis nie. Die 1787-kommando het alle beskikbare burgers in die Sneeuberge gesit omdat die noordelike San nie op ’n wyser stoel sou wag nie. [3] [4]
Op die 5de van September 1787 het Lucas Meyer kennis gegee dat hy, met wete van sy Eksellensie die Goewerneur, die veepos genaamd Jammel’s Fontein, geleë oorkant die Gamtoosrivier op die Bosjesmansrivier, sou gelaat, hy verplig om die agterstallige van ses jaar, van tyd tot tyd, te betaal. Die leenplaas, weens sy ontoereikende betaling — alle plekke teen dieselfde waarde aangeslaan — en weens onbepaalde grense en oorskrydings, was die gebrekkigste en onbevredigendste van die grondtenuurs, tog was vyf sesdes van al die houings in die kolonie van hierdie soort. September het dus ’n vertrek op ’n Gamtoos-veepos geskryf, ses jaar agterstalliges op daardie vertrek, en die eerste stoel se wete op die kennisgewing. Die derde drostdy se jaarlikse huur het die meeste van die ooste gesit. Meyer se kennisgewing het een naam van een van daardie plekke af laat loop in dieselfde jaar dat ’n kommando alle beskikbare burgers in die Sneeuberge gesit het. [4]
Woeke is opgedra om die vernaamste Xhosa-kapteins te besoek, om hulle van die regering se vriendskap te verseker, en om aan hulle geskenke van geelkoperaad, krale en ander artikels van geringe waarde te gee. Hy is beveel om groot sorg te dra dat die Visrivier as die grens nagekom word, en dat geen Europeërs dit oorgesteek of die Xhosa op enige wyse lastig geval het nie. Die ruil van vee deur die koloniste is streng verbied. Hy het ’n ontmoeting met Ndlambe gehad, wat hom bereid verklaar het om in vrede en vriendskap met die wit mense te lewe, en geskenke is uitgeruil. Die landdros het berig dat ’n breuk tussen die twee rasse maklik kon plaasvind. Daar was Xhosa in diens by boere oor die hele land, selfs tot binne twee dae se reis van die dorp Swellendam. Nie min wetteloose individue was met die verbode veehandel besig nie, en blote plakkate het geen verskrikking vir hulle ingehou nie. Met vyftig of sestig soldate in poste langs die Visrivier sou dit moontlik wees om orde te handhaaf; sonder fisiese mag sou die onreëlmatighede voortduur. Die toestand van spanning het deur 1787 geduur. Die Kasteel het nie die soldate gestuur nie. Die derde jaar het dus krale in die een hand en ’n verbod in die ander op die Vis gesit, en ’n kommando van alle beskikbare burgers in die Sneeuberge, en geen nuwe mag op weerskante nie. [3] [4]
Stadhouer herstel; Botanybaai-vloot — Junie en November 1787
Die inwoners van Nederland was in twee partye verdeel, waarvan die een ten gunste van demokratiese regering en verbond met Frankryk was, die ander ten gunste van die regering van die stadhouer en verbond met Engeland. Die eerste hiervan was in 1785 oppermagtig, en in November van daardie jaar is ’n verdrag van noue verbond met Frankryk gesluit. In 1786 is die stadhouer prins Willem V uit sy amp verwyder. Die Kaap se eerste stoel het nog as daardie stadhouer se gunsteling gesit terwyl die Vaderland sonder hom gesit het. Junie sou die gunsteling se beskermheer terug op ’n herstelde stoel skryf. [3] [9]
Die arrestasie van die prinses van Oranje, wat ’n suster van die koning van Pruise was, toe sy in Junie 1787 probeer het om die Haag binne te gaan, het ’n Pruisiese leër die land ingebring, wat deur die konserwatiewe faksie verwelkom is, en die regering van die stadhouer is herstel. Burgeroorlog het Nederland gesit. Willem V het as oorerflike stadhouer herstel gesit. Junie het dus ’n arrestasie op ’n prinses by die Haag geskryf, ’n Pruisiese leër op daardie arrestasie, en ’n herstelde stadhouer op ’n Kompanjie wie se goewerneur-generaal se mag groter sou sit as ooit tevore. By die Kaap het die eerste stoel nog batterye en perde gesit. In die Vaderland het die beskermheer wat nie sou instem om hom te ontslaan nie, nou weer sy amp gesit. [3] [9]
Die stadhouer se mag as goewerneur-generaal van die Oos-Indiese Kompanjie was groter as ooit tevore, weens die politieke omwenteling wat onlangs in Nederland plaasgevind het. Die bewindhebbers was gretig om die goewerneur te ontslaan, maar die stadhouer, by wie hy ’n gunsteling was, wou nie instem nie. Junie se herstel het dus ’n skild oor die eerste stoel gesit. Die soldaat wat met die stadhouer se vertroue gekom het, het nog daardie vertroue gesit nadat ’n Pruisiese leër sy beskermheer teruggeplaas het. Die raad het nog kritiek op ambisieuse skemas gesit. Die burgers se afgevaardigdes het nog onbetaal en koudgeskouer gesit. Die eerste stoel het nog gesit. Die herstelde stadhouer sou hom nie afhaal nie. [3] [9]
In November 1787 het ’n Engelse vloot, waaraan aansienlike belang geheg, in Tafelbaai vir voorrade aangedoen. Dit was die vloot wat die eerste veroordeeldes, manlik en vroulik, na Botanybaai vervoer het om die kolonie Nieu-Suid-Wallis te stig. November het dus ’n Engelse vloot op ’n baai geskryf wat ná die oorlog nog vreemde vlae gesit het — Nederlandse, Franse, Engelse, Deense, Amerikaanse en ander wat nog in Tafelbaai en Simonstadbaai aangedoen het — en het die eerste veroordeeldes, mans en vroue, op daardie vloot se ruim geskryf, op pad na ’n nuwe Engelse kolonie in die suide. Brand het nog die winterhawe gesit. Van Gennep het nog die vlootinrigting gesit. Die reede het nog verkoop wat sy kon. ’n Westelike oorskot graan het nou ’n moontlike voorraad gesit. Die Botanybaai-vloot het daardie reede in November gesit en geneem wat die Kaap sou verkoop. [3]
Die derde jaar het dus twee Europese geskrifte op een Kaapse kalender gesit. Junie het ’n Pruisiese leër en ’n herstelde stadhouer oor die eerste stoel se beskermheer gesit. November het ’n Engelse veroordeelde-vloot in Tafelbaai gesit op pad om Nieu-Suid-Wallis te stig. Die verdrag van noue verbond met Frankryk van November 1785 het nog op die boeke gesit terwyl die stadhouer, wat verbond met Engeland voorgestaan het, herstel gesit het. Die Kaap het nog tussen daardie verbonden as ’n verversingstasie gesit. Würtemburg se tweeduisend het die dorp teen die jaar se einde gesit. Die Botanybaai-vloot het die baai in November gesit en verder gegaan. Die eerste stoel het nog gesit. Die bewindhebbers het hom nog afgewens. Die herstelde stadhouer wou nog nie instem nie. [3] [9]
Derde jaar sluit: ’n beproefde battery, ’n oorskot, Würtemburg en ’n herstelde stadhouer — 1787
In die Kasteel het die derde jaar gesluit op ’n soldaat nog in die eerste stoel, met Hester, Sebastiaan, Anna Geertruida, Agneta Clara en Nicolaas nog in die huise, en met perde nog in die Stalpleinstalle. Rhenius het nog die tweede stoel van Augustus 1786 gesit. Die fiskaal se kantoor het nog ’n vakature van Mei 1785 gesit, ’n raadslid wat nog voorlopig waargeneem het. Die hooggeregshof het nog ses Kompanjiedienaars en ses burgers gesit, met Maasdorp, Meyer, Gie en De Wet nog op die burgerses geskryf, en met die sekunde nog benoem om voor te sit. Die prys-en-werke-raad het nog ’n mislukking gesit. ’n Aansienlike oorskot graan het nou die westelike magazyn gesit. Die Kompanjie het nog ’n hand uit vir koring vir Europa gesit. Die Amsterdam-battery het voltooi gesit, kanonne in Februarie gemonteer, en ’n gebarste proef op die 23ste: twee dood, vyf erg gewond, die goewerneur lig beseer. Roggebaai het ’n nuwe battery gesit. Chavonnes het byvoegings gesit. Die Franse lyne het versterk gesit. Würtemburg se tweeduisend het die dorp teen die sluit gesit, met Gordon se seshonderd en vierhonderd ingenieurs en artilleriste, en met Meuron nog sittend tot die vervanging voltooi was. [3] [9]
Bletterman het nog Stellenbosch gesit. Onkruydt het nog Swellendam gesit. Woeke het nog ’n hof op die Sondagsrivier gesit, met ses heemrade, met Coetsee se geboue vir sowat £530 gekoop, en met Van Jaarsveld op daardie raad sowel as op die oostelike bevel. San het nog die noordelike plase en die nuwe distrik versteur. ’n Kommando van alle beskikbare burgers het in 1787 die Sneeuberge gesit, met die regering wat ammunisie verskaf het. Meyer het op die 5de van September ’n vertrek op Jammel’s Fontein gesit, verplig om ses jaar agterstalliges te betaal. Ndlambe se vriendskap het nog ’n berig gesit dat ’n breuk maklik kon plaasvind. Vyftig of sestig soldate op die Vis is gevra en het nie gesit nie. Brand het nog die winterhawe gesit. Van Gennep het nog die vlootinrigting gesit. Gordon het nog die garnisoen as kolonel gesit, nou met Würtemburg langs hom. De Lille het nog ná hom gesit. Gilquin het nog die werke gesit. [3] [4]
Serrurier van Hanau en Fleck het nog die Gereformeerde Kaap gesit, met Van Lier nog derde van September 1786. Kolver het nog Melk se Strandstraatkerk gesit. Stellenbosch het nog Borcherds gesit. Drakenstein het nog Aling gesit. Waveren het nog Johannes Abraham Kuys gesit. Zwartland het nog Van der Spuy junior gesit. Graaff-Reinet het nog ’n sieketrooster gesit wat ook skoolmeester was, en het nog nie ’n predikant gesit nie. Stockenstrom het nog ’n klerk se lessenaar in Kaapstad gesit. Die Lutherse toets het Kolver se nagmaal nog van die politieke raad en die hooggeregshof geweer, terwyl Lutherane tot enige ander ampte aangestel kon word. Die derde drostdy se hof het gesit. Sy kerkraad het nie gesit nie. [3]
Kaapstad in hierdie tydperk was nog ’n heel ander plek as in vroeër tye. Met die aankoms van die Franse troepe in 1781 het ’n duur lewenswyse ingetree, en elkeen het nog gestreef om ’n deftige huis vol duur meubels en ’n gevolg nuttelose slawe te besit. Klein-Parys het nog die Parade gesit. Würtemburg het nou daardie Parade se volgende huursoldate-stoele gesit. Spotprentgeld het nog die verre distrikte gesit. In die lank gevestigde dele van Stellenbosch en Drakenstein het die mense nog in gerief en gemak geleef, nou met ’n oorskot graan. Langs die noordelike grens en in Graaff-Reinet het die koloniste nog modderwande en ’n kommando gesit. Hendrik Justinus de Wet het nog die Deense agentskap gesit, en nog ’n hooggeregshof-burgerstoel. Die Kompanjie se skuld het nog naby sewe miljoen gesit. Uitgawe het nog inkomste met sowat £90 000 oorskry. Notele, nie spesie nie, het nog die Kasteel se wissels ontmoet. [3] [7] [9]
Van Reenen, Artois en Heyns het nog in Amsterdam gesit, met Roos dood, met ’n laaste memoriaal al op die 10de van Mei 1785 gelê, met ’n Sewentien-stuk van die 28ste van Julie 1785 wat Maart 1786 in ’n hooggeregshof en ’n mislukte raad gesit het, en met ’n nuwe deputasie wat in Maart 1785 gelaat het nog twisend, onbetaal en koudgeskouer. Al die regeringsliggame in Nederland was dit eens dat die stelsel ’n billike proef moes kry. In Junie is die prinses van Oranje by die Haag gearresteer, het ’n Pruisiese leër ingekom, en is die stadhouer herstel. Die bewindhebbers was gretig om die goewerneur te ontslaan; die herstelde stadhouer wou nie instem nie. In November het ’n Engelse vloot in Tafelbaai aangedoen met die eerste veroordeeldes, manlik en vroulik, op pad na Botanybaai om Nieu-Suid-Wallis te stig. Die derde jaar van Cornelis Jacob van de Graaff het op daardie feite geëindig: op ’n battery beproef en gebars, op Roggebaai begin, op ’n westelike oorskot ná hongersnood, op Würtemburg se tweeduisend wat aankom om Meuron te vervang, op ’n Sneeuberge-kommando van alle beskikbare burgers, op ’n herstelde stadhouer wat die eerste stoel beskerm, en op ’n Botanybaai-vloot wat voorrade geneem het en verder gegaan het. Die vierde jaar sou daardie batterye, daardie oorskot en daardie swaarder garnisoen sit — en sou hulle nog onder dieselfde soldaat sit. [3] [4] [7] [9]