Boer History1793 aan die Kaap die Goeie Hoop: Tweede Xhosa-oorlog, veilingsboikot, leenbank en Sluysken
Jaar gaan oop: Twee kommissarisse nog in die eerste stoel — 1793
Kalender 1793 het oopgegaan met Sebastiaan Cornelis Nederburgh en kaptein Simon Hendrik Frykenius wat nog die Kompanjie se eie mag van die 3de Julie 1792 sit, met soveel staatsie as moontlik, vanaf die tuine van 1652, terwyl Cornelis Jacob van de Graaff nog ’n titel en ’n salaris in Holland gesit het, en Johan Isaac Rhenius nog sekunde onder hulle gesit het. Jacob Pieter de Nys het nou die fiskaal se kantoor bevestig gesit, met ’n sitplek in die politieke raad. Egbertus Bergh het die kassier se lessenaar met ’n stem en sonder ’n stemreg gesit. George Frederik Goetz het die raad se sekretaris gesit. Christoffel Brand het die winterhawe gesit, met ’n raadsitplek wanneer hy by die kasteel was. Jan Arnold Voltelen het die vlootinrigting sonder ’n sitplek gesit. Majoor Carel Matthys Willem de Lille het luitenant-kolonel gesit. Kolonel Robert Jacob Gordon het nog die garnisoen gesit. Majoor Philip Herman Gilquin het nog die werke gesit, met alle vestingwerk nog gestop. Januarie het dus oopgegaan op twee kommissarisse in die eerste stoel, op ’n soldaat se titel nog betaal buite sig van die baai, en op ’n papier wat al sit waar goud en silwer gesit het. [3] [9]
In die land het die geërfde stoele nog gesit toe Januarie oopgegaan het. Hendrik Lodewyk Bletterman het nog Stellenbosch en Drakenstein gesit. Anthony Alexander Faure het nog Swellendam van die 21ste April 1789 gesit. Honoratus Christiaan David Maynier het nou Graaff-Reinet voorlopig gesit, ’n sekretaris wat die grens al verafsku het, met ses heemrade, en met Adriaan van Jaarsveld nog op daardie raad én op die oostelike bevel. Kaptein Bernard Cornelis van Baalen het daardie drostdy van die 12de September 1792 gesit totdat Maynier dit geneem het. Jan Frederik Meding het nog die houtmagasyn by Plettenbergbaai gesit. Jan Pieter van der Walt het nog twee Nieuwveld-plase vry van huur gesit, met mag om ’n kommando te roep sonder ’n landdros se verlof. San het nog die noordelike plase versteur; omtrent honderd is agtergelaat. Die kommandos van Stellenbosch en Swellendam het teen die einde van 1792 tuisgekom. [3] [4]
Die preekstoele van die openingsjaar het die name gesit waarop die waarnemende jaar gesluit het. Ds. Johannes Petrus Serrurier van Hanau en ds. Christiaan Fleck het nog die Kaapse kerk gesit, met ds. Helperus Ritzema van Lier nog vakant op ’n Julie-pensioen. Stellenbosch het nog ds. Meent Borcherds gesit. Drakenstein het nog ds. Robert Nicholas Aling alleen gesit. Waveren het nog ds. Johannes Abraham Kuys gesit. Zwartland het nog Van der Spuy junior gesit. Graaff-Reinet het nog ds. Manger van Oktober 1792 gesit, met ’n kerkraad wie se ouderlinge Pretorius en Jacobsen en wie se diakens Pretorius en Burger van die 18de Maart 1792 gesit het. Kolver het nog Melk se skip gesit. ’n Latyns-en-Franse papier het nog ’n Graafstraat-gebou gesit wat van Duminy vir £1 000 gekoop is. Drie Verenigde Broeders — Heinrich Marsveld, Daniel Schwinn en Johan Christiaan Kuehnel — het nog Schmidt se peerboom by Baviaanskloof gesit, met ’n bejaarde Khoikhoi-vrou se Nuwe Testament, met tuine gesin vir gesin gegee, met ’n meul om koring te maal, met ’n klein fabriek om messe te maak, en met ’n skool al oop. [3]
Die Kompanjie se tuine in Kaapstad en die buiteplaas Rustenburg het nog per openbare tender verhuur gesit. ’n Koringprys van 11s. 4d. ’n muid het nog die magasyn gesit, minus die tiende. Tafelbaai, Mosselbaai en Plettenbergbaai het nog oop gesit vir die Indiese produktehandel, omhein deur Nederlandse rompe en deur terugvragte wat slegs van die Kompanjie gekoop kon word. Walvisvangs het nog oop gesit onder Nederlandse rompe, met oop bote tot Tafel- en Valsbaai beperk. Buitelandse goedere in buitelandse skepe het nog verbode gesit, behalwe proviand vir geld. Kartonpapier het al gesit waar munt gesit het. Die ses burgerraadslede — J. Smuts, Gerrit Hendrik Meyer, Hendrik Justinus de Wet, A. Fleck, H. A. Truter en H. P. Warnecke — het nog as voorspraak van die koloniste gesit nadat die kommissarisse eindelik toegegee het, terwyl die komitee van die hooggeregshof nog munisipale sake gesit het, en drie-en-twintig dorpswykmeesters en twee tuinwykmeesters nog daaronder gesit het. Januarie het dus oopgegaan op twee name in die eerste mag, op ’n voorlopige drostdy wat die grens al verafsku het, en op drie Broeders onder ’n peerboom geplant uit die tuine van 1652 se kerk. [3] [9]
Meermin noord — 3 Januarie 1793
Die geloof in goud in Groot-Namakwaland het nog nie uitgesterf nie. Sebastiaan Valentyn van Reenen het die kommissarisse toegespreek, en ’n reëling vir nog ’n verkenningstog is getref. Die kommissarisse, namens die Kompanjie, het voorneme gehad om formeel besit te neem van al die baaië aan die Namakwaland-kus wat waarskynlik deur walvisvaarders besoek sou word. Dit is beplan dat die pakket Meermin noordwaarts daarvoor gestuur sou word, dat Van Reenen met sy geselskap ’n oorgang in haar sou hê na ’n baai waar ’n trein waens oorland hom sou ontmoet, en dat skipper Duminy elke moontlike bystand sou verleen. Toe Willem van Reenen se tog in Namakwaland was, het een van die geselskap — Barend Freyn — van ’n Khoikhoi-kaptein genaamd Ynemand gehoor, wat gesê is om by ’n baai omtrent twaalf of veertien dae se reis noord van die mond van die groot rivier te woon, vriendelik teenoor vreemdelinge en wetend waar die goudmyne was. Sebastiaan van Reenen het Freyn nou aangeneem om met ’n trein waens na Ynemand se kraal te gaan, om nie later as die 1ste Januarie daar te wees nie, en te wag. [3]
Op die 3de Januarie 1793 het die Meermin uit Tafelbaai gevaar. Sy het as passasiers die broers Sebastiaan Valentyn en Dirk Gysbert van Reenen, Pieter Pienaar, ’n Europese dienaar, agt Khoikhoi en twee slawe gehad. Vyf dae ná die seil het sy ’n eiland naby die kus in breedte 27° S. bereik, waar sommige Engelse en Amerikaners robbe vir hul olie en velle doodgemaak het. Pienaar het aan wal op die vasteland gegaan en op Khoikhoi afgekom, maar geen inligting oor Freyn en die waens kon kry nie. Die enigste blanke van wie die Khoikhoi in die land geweet het, was Gideon Visagie, wat ’n swerwerslewe onder hulle gelei het. Sommige klipbakens is van die Kaap saamgebring, met die wapens van die State op die een kant gegraveer en die merk van die Oos-Indiese Kompanjie op die ander. Op die 12de Januarie is een hiervan aan wal op die eiland geneem en opgerig by ’n plek as breedte 27° S., lengte 32° 45′ oos van Tenerife. Die robjagters het die plek Thomson-eiland genoem; in Suid-Afrika is dit sedertdien as Possession bekend. Die water tussen dit en die vasteland is deur skipper Duminy Elizabethbaai genoem. ’n Kaart is gemaak, wat nou in die argiewe van die kolonie is. [3] [3]
Op die 13de het die Meermin gevaar. Sy het volgende in breedte 26° 21′ S. geanker, en partye het aan wal gegaan en die land rondom Angra Pequena verken, sonder om ’n spoor van Ynemand of Barend Freyn te vind. Op die 20ste Januarie is formeel besit geneem, en ’n baken is opgerig by ’n punt as breedte 26° 30′ 26″ S., lengte 15° 57′ 9″ oos van Londen — die lengte verkeerd, soos in byna al die berekeninge van daardie tyd. Die variasie van die kompas word as 28° 31′ W. aangeskryf. Die eiland nou Halifax genoem is deur skipper Duminy Meermin-eiland genoem; die water tussen dit en Pedestalpunt het hy Daniëlbaai genoem; die inham tussen Pedestalpunt en die punt verder oos waarop hy sy baken opgerig het, het hy Rheniusbaai genoem; en Angra Pequena self het hy Beschermerhaven hernoem. Weer seilende, het die Meermin op die 23ste Januarie in Walvis- of Walvisbaai geanker, breedte soos gegee 22° 56′ S. Skipper Duminy was twee jaar tevore daar, toe hy omtrent honderd horingsbeeste in besit van ’n kraal Khoikhoi gesien het. Op die 25ste het die broers Van Reenen aan wal gegaan en die Khoikhoi gevind, wat hoogs verheug oor die aansig van vreemdelinge gelyk het. Geskenke is aan hulle gemaak, en twee koeie, ’n kalf, vyf skape en sommige koperversierings is in ruil verkry. Hierdie Khoikhoi het van kaptein Ynemand geweet, en suidoos gewys as die rigting waarin hy woon. Hulle het egter geweier om gidse te verskaf, al is aanloklike aanbiedinge gemaak. Hulle het gesê die kopermyn, waaruit hulle die metaal wat hulle in oorvloed gehad het, verkry, was nie ver nie. Ná ’n kort bekendskap is hulle as aanhoudende bedelaars en verstokte diewe bevind. [3]
Op die 29ste Januarie het Pieter Pienaar en die Khoikhoi van die Kaap saamgebring die land ooswaarts gelaat om te verken. Hulle het op die 20ste Februarie teruggekeer, toe Pienaar berig het dat hy die dag ná hy gelaat het twee Damaras ontmoet het wat as gidse opgetree het en hom twaalf dae op die vallei van ’n rivier gelei het. Buite hierdie vallei was die land aan weerskante uitgebrand, soos hy ingelig is dat geen reën hoegenaamd vyf jaar geval het nie. In die vallei het hy mooi groot bome gevind, en op sommige plekke ryk gras in vlaktes driekwartier se loop van die een kant tot die ander. Water is deur grawe verkry op plekke aan die inboorlinge bekend, hoewel niks bo die oppervlak gevloei het nie. Hy het vyf Damara-krale in die vallei verbygegaan, en koper van die mense daar verkry. Hulle het hom meegedeel dat daar geen stamme met vee noord was nie, maar baie suid en suidoos. Hulle het van Willem van Reenen se tog geweet, maar geen inligting oor kaptein Ynemand of enige ander metaal as koper kon gee nie. Wild was baie volop in die vallei. Pienaar het olifante, renosters, gemsbokke, buffels, gnus, springbokke en leeus gesien. By sommige van die mense was die mans vet en sterk, omdat hulle wild kon kry, maar die vroue en kinders was ellendig maer en skynbaar honger. Hulle het kinders te koop aangebied, en Pienaar het twee van omtrent agt of nege jaar gekoop, weinig beter as geraamtes. [3]
Dit was nou duidelik dat Freyn nie in Namakwaland was nie, en Van Reenen het tot die gevolgtrekking gekom dat hy deur die droogte verhinder is om die land binne te dring, wat later korrek bevind is. Geen inligting hoegenaamd oor goud was te kry nie, nóg was dit moontlik om Ynemand te bereik waar hy ook al was. Verdere verkenning is derhalwe onwillig laat vaar. Op die 26ste Februarie is ’n baken deur skipper Duminy as ’n teken van besit opgerig, maar die ou naam Walvisch — of soos nou geskryf Walvisbaai — is nie verander nie. Op die 3de Maart het die Meermin gevaar, en op die 10de April weer in Tafelbaai geanker. Geen goud nie, en Freyn se waens het nooit aangekom nie. Die kommissarisse het ’n onderneming gesteun wat Simon van der Stel se koper nie in goud verander het nie. Possession, Angra Pequena en Walvisbaai het Kompanjiebakens gesit; die oorlandse goud het nog ’n droogte gesit. [3] [9]
Frankryk verklaar oorlog — 1 Februarie 1793
In die Nederlande het die antagonisme tussen die demokratiese en konserwatiewe partye voortgeduur. Eersgenoemde het na Frankryk geleun, laasgenoemde na Engeland, met welke koninkryk die regering van die stadhouer sedert 1788 in noue verbond was. Frankryk het ’n republiek geword. Gebeure het ’n tyd lank na ’n breuk geneig, toe op die 1st of February 1793 het die Konvensie uit Parys ’n oorlogsverklaring teen Groot-Brittanje en die Verenigde Nederlande uitgereik. Van hierdie datum af is die oseaanhandel verby die Kaap grootliks verminder. Daar is geen skeepsopgawes in die argiewe vir die jare tussen 1789 en 1796 nie, behalwe vir ’n later jaar; maar die aanhoudende klagtes oor die stagnasie van handel, die afwesigheid van goud- en silwermunt, en die gebrek aan handelsware, toon hoe swaar die koloniste gely het. Toe hierdie nuus die Kaap bereik het, is die Marseillaise al naby die Nederlandse grense gehoor. [3] [9]
Toe tyding van die begin van die oorlog die Kaap bereik het, was die kommissarisse-generaal verleë oor wat om vir die verdediging van die kolonie te doen. Geen gereelde troepe kon verwag word om die garnisoen te versterk nie. Hulle het al die klerke en junior offisiere in die Kompanjie se diens tot ’n militêre kompagnie gevorm, wat hulle die pennistekorps genoem het, en die raadslid Willem Ferdinand van Reede van Oudtshoorn as kommandant. Verder het hulle ’n kompagnie basters en Khoikhoi opgerig, hulle in uniform gesit, en hulle laat leer om soldate te wees. Hierdie korps is die pandoere genoem. Geen ander middel kon bedink word om die kolonie te versterk nie. Dit is nie onmoontlik dat op hierdie oomblik die krygsfiguur van Van de Graaff deur hul geharde gemoedere geflits het nie; maar daardie ere-goewerneur was militêre brûe vir sy stadhouer aan die bou, en kon nie verwag word om hul probleme op te los nie. Frykenius, ’n ervare vlootoffisier, het so hard soos sy kollega na ’n geskikte hoof met durf gesoek. [3] [9]
Baviaanskloof het voortaan die tuiste van ’n aantal Khoikhoi-gesinne geword, van wie sommige lede soldate in die pandoerkorps was en ander in diens by koloniste. Alles het goed gegaan totdat die eerste dopenisse plaasgevind het, toe ’n gees van jaloesie gewek is. Die kerkraad van Stellenbosch, wat volgehou het dat Baviaanskloof binne hul gemeente was, het na die politieke raad gekom met ’n versoek dat die Morawiers òf uit hul distrik moes verwyder word, òf ophou om die sakramente te bedien en so ’n mededingende kerk op te rig. Die versoek is baie sag aangedring, en die regering het geantwoord dat dit nie toegestaan kon word nie. Die sendelinge self was manne van goeie gesonde verstand én van groot ywer, en het van die eerste af die agting van die boere in hul buurt afgedwing. Politieke partydigheid is stelselmatig vermy. In September is Cornelis Josias van Baak as preseptor van die Latynse skool in die Graafstraat-gebou aangeneem, en die inrigting is geopen. Januarie het oopgegaan op drie Broeders onder ’n peerboom; die oorlogsjaar het pandoere op dieselfde kloof geskryf, en ’n preseptor op Duminy se huis. [3]
Leenbank en veilingsstaking — 1793
Nood, gevolg van die vermindering van die garnisoen en ’n byna algehele staking van handel, was in hierdie tyd algemeen. Mans kon nie skulde van minder as ’n tiende van die nominale waarde van vaste eiendom in hul besit betaal nie, en hofvonnisse kon in sommige gevalle nie bevredig word nie, omdat kopers vir grond teen enige prys nie te vind was nie. Om hierdie nood te verlig, en terselfdertyd die inkomste te vermeerder, het Maart 1793 die kommissarisse ’n leenbank tot stand gebring. ’n Hoeveelheid papier is gestempel om verskillende bedrae voor te stel, is as wettige betaalmiddel verklaar, en is deur hierdie bank uitgereik aan applikante wat voldoende sekuriteit vir die lening bied. In die dorp is ’n voorskot tot die helfte van die waarde van die verbandgoed gemaak, en in die land tot twee derdes; maar as bykomende sekuriteit moes twee persone van middele hulle vir die terugbetaling verbind. Hierdie uitreiking van papier, of kartongeld soos dit genoem is, het £135 473 beloop, waarop rente teen vyf persent jaarliks deur die leners betaalbaar was. Hierdeur is verligting van skulddruk deur baie grondeienaars verkry; maar die uitwerking van soveel onomsetbare kartongeld was om die algemene nood grootliks te vermeerder. [3] [4]
Die administrasie van die bank is in ’n raad bestaande uit ’n president en twee lede gevestig. Hulle is gemagtig om geld op roerende én onroerende goed vir twee jaar te leen, hoewel dit na hul goeddunke verleng kon word. Van die vyf persent moes vier persent na die algemene inkomste van die land gaan en een persent vir die instandhouding van die bank. Om die kapitaal te vind was dit nodig om nog onomsetbare papiermunt te skep, omtrent 680 000 riksdaalders. Daardie klousule wat die komitee magtig om die lening ná twee jaar voort te sit, bedoel om slegs by besondere geleenthede gebruik te word, het algemeen in toepassing geword; terugbetaling is nooit gemaak nie, nie eers geëis nie. Dit was nie die behoeftiges alleen wat die voordele van ’n lening gesoek en verkry het nie: baie wat by die bank teen vyf persent kon leen, het dit teen verhoogde rente aan die meer behoeftiges uitgeleen, wie se gebrek aan kollaterale sekuriteit of aan invloed by die kommissarisse hulle miskien van verligting uit die gewone kanaal verhinder het. ’n Inrigting deels tot onderdrukking van woeker ingestel, het só die middele tot woekerhandel aan baie individue verskaf. [4]
Onder die belastings tot vermeerdering van die inkomste was die laasgenoemde ’n hoogs ongewilde belasting. Van die vroegste tye is goedere van alle soorte voortdurend per veiling in die dorp van die hand gesit, en periodieke verkopings is in die verskillende landdistrikte gehou. Elke drie maande, by die viering van die nagmaal, was die boere gewoond om die verskillende kerke by te woon. Baie van hulle het sewe of agt dae daarvoor gereis, en gewoonlik gereël om van die Donderdag of Vrydag vooraf tot die Dinsdag daarna by die kerkplek te bly. Dié wat goedere of vee van die hand wou sit, het hierdie geleenthede benut, en dit het selde gebeur dat veilings nie gehou is nie. Die predikante het hul gesigte teen die praktyk gekeer, maar die omstandighede van die land was só dat die verkopings ten spyte van hul bestraffinge voortgegaan het. ’n Belasting op veilings was derhalwe ’n belasting wat elke sak geraak het: drie en ’n half persent op die waarde van roerende en een en driekwart persent op die waarde van vaste eiendom, betaalbaar deur seëls op die vendurolle, waarop die afslaer eed moes doen. Die burgerraadslede, ná al die argumente wat hulle kon aanvoer, het teen die heffing van hierdie belasting geprotesteer, maar tevergeefs. Die heemrade van Stellenbosch en Drakenstein, vergesel van tussen drie- en vierhonderd boere van daardie distrik, het na die dorp gekom en daarteen beswaar gemaak, maar ook sonder uitwerking. Toe is by openbare vergaderings besluit om niks op veiling te koop nie totdat die aanstootlike belasting teruggetrek is. [3] [9]
Die kommissarisse het na Stellenbosch gegaan, waar die teenstand die sterkste was, en probeer om die mense te paai; maar hoewel hulle geduldig aangehoor en met die grootste eerbied behandel is, was hulle onsuksesvol. Gedurende die maand van Mei 1793 het nie ’n enkele veiling in die kolonie plaasgevind nie, die paar wat tot koop geneig was, geïntimideer deur die houding van die groot meerderheid burgers. Die kommissarisse het die bewindhebbers egter meegedeel dat dit slegs ’n kwessie van tyd was, want sonder sulke verkopings sou die besigheid van die kolonie ophou, sodat die mense vroeër of later sou moet toegee. En dit het gebeur soos hulle voorsien het. ’n Veiling is aangekondig om by die Paarl plaas te vind, waar die kerk van Drakenstein geleë was; en Willem Stephanus van Ryneveld, sekretaris van die hooggeregshof, is gestuur om mense tot bie te beweeg. ’n Tyd lank kon die afslaer geen bod op enigiets kry nie. Maar eindelik is ’n ou vrou deur Van Ryneveld oorreed om ’n gering bod op ’n slaaf te maak, en toe dit aanvaar en die slaaf as verkoop verklaar is, kon ander nie die versoeking weerstaan om dergelike koopies te probeer nie. Die biewerking het gou lewendig geword, en die veiling was suksesvol. In Kaapstad het die mense ’n bietjie langer uitgehou, maar is eindelik gedwing om toe te gee. Kartongeld het £135 473 gesit; die vendurol het ’n slaaf by die Paarl gesit; die res het meer papiernood gesit. [3]
Tweede Xhosa-oorlog — 1793
By die allereerste sitting van die hof onder Maynier se voorsitterskap, die 6de Mei 1793, het die meerderheid van die distriksbeamptes hul ontevredenheid uitgespreek, en is met moeite oorgehaal om nie hul aanstellings te bedank nie. Dit was ’n beproewende tyd op die grens. ’n Lang en hewig strawwe droogte het die bewerking van die grond verhinder; al die reserwekorings is deur die Xhosa verteer, en dié in die Zuurveld het die meeste van hul vee verloor. Die regent Ndlambe was in oop oorlog met die kapteins aan hierdie kant van die Visrivier, en drie blankes — Coenraad du Buis, Christoffel Botha en Coenraad Bezuidenhout — het aan die stryd deelgeneem, nominaal tot sy guns, eintlik om buit. Die ou kaptein Langa is gevange geneem, en by Ndlambe se kraal aangehou. Du Buis het nie geskroom om ’n meisie net met die gevange kaptein getroud te neem en haar as bysit te hou nie, en só die Amambala-stam te verbitter. Wyd en syd binne die kolonie het die Xhosa die boere se vee gesteel, en partye van hulle het selfs na die drostdy laat weet dat hulle sou aanhou totdat die drie blankes by Ndlambe ophou om hulle te lastig. [3] [4]
Toe tyding van Maynier se aanstelling in die distrik ontvang is, het sommige van die boere, in volkome wanhoop, die wet in eie hande geneem. Verskeie groot veerowerye het pas plaasgevind, so die burger Barend Lindeque het ’n kommando sonder verwysing na die landdros opgerig, hulp van Ndlambe gekry, en op die 18de Mei het ’n kraal omsingel en agt honderd beeste daaruit as vergelding geneem. Die helfte van hierdie buit is na Ndlambe gestuur; die restant is aan die boere van wie die beeste gesteel is, teruggegee. ’n Paar dae ná hierdie voorval het ’n groot horde Xhosa die Visrivier oorgesteek tot hulp van dié aan hierdie kant, en ’n aanval is op die koloniste gemaak. Daar was honderd-en-twintig plase tussen die riviere Kowie en Zwartkops beset, en honderd-en-sestien hiervan is verwoes. Die Europeërs en Khoikhoi het weswaarts vir hul lewens gevlug. Sommige partye is ingehaal, toe die mans op ’n skokkende wyse gemartel en toe vermoor is, maar die vroue en kinders is toegelaat om voort te gaan. Pieter Vivier, Jan Grobbelaar, Frederik Jordaan, Juriaan Potgieter en Stephanus Cloete is só vermoor, en Frederik Buys is in só ’n toestand gelaat dat hy later aan sy wonde gesterf het. ’n Seun van omtrent sestien jaar, Stroebel, is weggevoer, en sy lot kon nooit vasgestel word nie. Omtrent veertig Khoikhoi is ook ingehaal en doodgemaak. Volgens opgawes later ingestuur is 65 827 horingsbeeste, 11 000 skape en 200 perde in hierdie strooptog weggeneem. [3] [4]
Toe ’n berig van die uitbraak Swellendam bereik het, het die burgerluitenant Pieter Hendrik Ferreira, met ses-en-twintig blankes en veertien Khoikhoi met die uiterste spoed tot hulp van die vlugtelinge uitgetrek, en op die 22ste Junie omtrent vyftig gesinne by die Zwartkops ontmoet. Daar is dadelik gereël om daardie rivier as verdedigingslyn te gebruik, en dit te bewaak totdat hulp hulle kon bereik. Daar is geskat dat daar ses duisend Xhosa-krygers in die veld was, sodat offensiewe operasies nie te dink was nie. Op die 18de Junie het Maynier, vergesel van die sekretaris Stanhoffius en die heemrade Stephanus Naude and Hendrik Meintjes van den Berg, Graaff-Reinet gelaat om eendrag deur geskenke aan die kapteins te herstel. Hy het eers gemeenskap met Ndlambe oopgemaak, en met hom gereël dat die Xhosa in die kolonie ongehinderd na hul eie kant van die Visrivier kon terugkeer. Die meeste het inderdaad al so gedoen, met die doel om hul buit in veiligheid te plaas. Baie van Ndlambe se eie volgelinge het aan die strooptog deelgeneem, en die koloniste was oortuig dat ’n versoening van die stamme plaasgevind het en dat almal teen hulle verenig was. Maynier, wat voorgegee het om te glo dat die Xhosa onbekwaam tot dubbelhartigheid was, het daarna ’n Khoikhoi genaamd Willem Hasebek na die kapteins wat die strooptog gelei het, om vrede voor te stel op voorwaarde dat hulle die geroofde vee teruggee en die Visrivier as grens eerbiedig. Hulle het geantwoord, ingestem tot die grens van die Visrivier, maar geweier om die vee af te gee. Maynier het toe na Graaff-Reinet teruggekeer, waar tyding hom bereik het dat groot getalle Xhosa weer aan die koloniale kant van die rivier was, dat hulle plase in verre dele van die distrik plunder, en dat op die 30ste Julie ’n seun van Theunis Botha en ’n Khoikhoi vermoor is. [3] [4]
Intussen het die regering opdragte aan die landdros van Swellendam gestuur om ’n sterk kommando op te roep en na die verwoeste distrik te gaan. Hy moes die Xhosa dwing om die Visrivier oor te steek en die geroofde vee terug te gee of vergoeding te maak; maar hy moes nie verdere straf toedien nie, en by nakoming van hierdie voorwaardes moes hy vrede sluit. Die militêre vaandrig Hans Abue is na die grens gestuur om die landdros met sy advies by te staan. Toe hierdie tyding Graaff-Reinet bereik het, het Maynier, wat gemeen het dat ’n skending hom aangedoen is, besluit om dadelik die veld te neem. Hy het die burgers opgeroep, en ’n vergadering van die heemrade en milisie-offisiere op die 19de Augustus belê. Die wantroue teenoor hom was egter so algemeen dat niemand sou instem om as kommandant onder sy leiding op te tree nie. Daar was slegs twee heemrade — Naude en van den Berg — om ’n woord tot sy guns te sê, en die gevolg van die vergadering was derhalwe dat die landdros self die bevel geneem het, en hierdie twee as sy assistente aangestel het. Op die 27ste Augustus het hy Graaff-Reinet gelaat, aan die hoof van 117 berede burgers. Op die 8ste September het die Swellendam-kommando sy mars begin. Dit het bestaan uit omtrent vier honderd burgers — insluitend baie vlugtelinge uit die Zuurveld — en honderd Khoikhoi, onder die milisiekaptein Laurens de Jager, vergesel van die landdros Faure. By die verwoeste plaas van Cornelis van Rooyen het hierdie kommando by dié onder Maynier aangesluit. ’n Sterk party van die Graaff-Reinet-burgers, met as woordvoerders Carel Jan Triegard, Jan Botha, and Cornelis Faber, het nou vir die aanstelling van De Jager as kommandant-generaal geageer. Maynier en sy twee partydiges het beswaar gemaak, en omdat hy wet aangehaal het wat nie betwis kon word nie, is sy teenstanders verplig om toe te gee. Daar is toe besluit dat, aangesien die Xhosa weer na die oostelike kant van die Visrivier gegaan het, ’n groot afdeling van die mag, onder bevel van Maynier, hulle moes agtervolg, terwyl die oorblywende afdeling, onder De Jager en Faure, die kamp aan hierdie kant moes bewaak. [3] [4]
Op die 14de September het Maynier met ’n klein vlieënde kolom by die Koonap verskyn, naby sy samevloeiing met die Vis, waar die kaptein Cika van die Amantinde-stam geskuil het, en omtrent 1 800 beeste herwin. Op die 26ste van dieselfde maand het hy nog ’n vinnige mars na dieselfde plek gemaak, maar hierdie keer slegs 200 beeste verkry. Die Xhosa het omtrent tien man dood en gewond by hierdie twee ekspedisies verloor. Die kolom het daarna ’n ander rigting geneem, en die Visrivier oorgesteek by ’n plek waar ’n Khoikhoi-kaptein Trompetter vroeër ’n kraal gehad het, van welke omstandigheid die drif as Trompetter se drif bekend was. Op die 1ste en 2de Oktober is omtrent 2 500 beeste herwin, maar baie min Xhosa is gedood. ’n Sekere klein kaptein, deur die koloniste Hans genoem, het nou by die kommando aangesluit met ’n paar volgelinge. Hierdie man was die hoof van die afdeling of stam van die ou Gonaqua-volk wat die minste met die Xhosa vermeng het, en hy was byna ’n suiwer Khoikhoi in voorkoms. Cungwa, die hoofkaptein van die stam, was een van die aktiefste vyande van die koloniste; maar Hans het voorgegee om vriendelik te wees. Elke dag het sy gevolg in getal toegeneem, en sommige van hulle, heeltemal swart, het gesê hulle was aanhangers van Ndlambe. Van die tyd van hul aankoms kon geen vee gevind word nie, en die burgers, wat opgemerk het dat hierdie vreemdelinge altyd groot vure in die nag maak, het agterdogtig geraak en verlof gevra om hulle weg te dryf. Maynier wou nie hiertoe instem nie, en het voorgegee om te glo dat Hans en sy volgelinge waaragtig en onskadelik was. [3] [4]
Agt of tien dae is nou bestee aan die soek na ’n drif in die boparte van die Keiskama, en aangesien een nie gevind kon word nie, het die kolom na die mond van daardie rivier gemarsjeer en oor die bank gewaad. Die grootste deel van die boere se vee is intussen ver buite bereik gedryf, en in die sorg van Kawuta, die hoof van die Gcaleka-tak en opperkaptein van die hele Xhosa-volk, geplaas. Die krygers van die vyandige stamme het die kommando verdubbel, het die Visrivier tussen Trompetter se drif en die see oorgesteek, en was weer in besetting van die Zuurveld. Hans en sy party is in die vinnige mars van die burger-ruiters agtergelaat; op die 14de Oktober kon die kommando ’n sterk liggaam van die vyand aan die Buffelsrivier verras, toe in ’n hete skermutseling omtrent veertig Xhosa gedood en sewe duisend beeste gevange is. Honderd-en-twintig vroue en kinders en ’n paar mans is gevange geneem. ’n Verskriklike misdaad is ná die aksie gepleeg. Een van die vroue en die volwasse manlike gevangenes is in koudbloed deur familielede van sommige van dié burgers wat in die Zuurveld vermoor is, geskiet. Ná ’n baie kort aanhouding is al die ander gevangenes ongedeerd vrygelaat. Aangesien die perde uitgeput was en daar geen gras in die verdorde land was nie, was die kommando nou verplig om terug te val. By die Keiskama is ’n vriendelike besoek aan Ndlambe gebring, wat die beloftes wat hy tevore gemaak het herhaal het, en sulke geskenke as hom aangebied is, aanvaar het. Hy het die vee met koloniale merke in sy besit verklaar deur die versekering dat hulle deur sy mense van die stamme in oorlog met die koloniste geneem is, wat ook sy vyande was; en hy het Maynier belowe om hulle aan die blankes terug te gee as tyd hom toegelaat word om hulle bymekaar te maak. Die landdros het dit baie bevredigend geag, en het in die beste verstandhouding van Ndlambe geskei. [3] [4]
In die mars van die Keiskama moes baie van die vee op die Buffels geneem, agtergelaat word, en by nadering van die Visrivier het die verkenners berig dat die drif deur ’n sterk liggaam Xhosa beset was. Deur sommige Khoikhoi is gemeenskap met die Swellendam-kommando oopgemaak, toe in kamp op die plaas van Lucas Meyer drie uur se mars van die rivier, en ’n ontsettingsparty is uitgestuur. By sy nadering het die Xhosa van die drif teruggetrek, en die Graaff-Reinet-burgers het sonder lastigheid oorgesteek. ’n Poging is nou gemaak om die vyand uit die Zuurveld te dryf. Die Xhosa was te versigtig om ’n ontmoeting in die oop veld te waag, en het nie eers in natuurlike vestings stand gehou nie. Die paar wat per toeval teëgekom is, het voorgegee om vriendelik te wees, en, by ’n blote belofte om die Visrivier oor te steek, is hulle op bevel van Maynier ongehinderd gelaat. Ná twee of drie weke se mars heen en weer van die een bos na die ander, net om te leer dat elke plek weer beset is sodra hulle dit gelaat het, het die burgers hulself met perde en osse heeltemal uitgeput bevind, baie min voedsel van enige soort te kry, en geen vooruitsig op beter geluk in die toekoms nie. Hulle het ’n paar beeste herwin, almal met koloniale merke, en in ’n paar geringe skermutselinge sestig vroue en kinders en vier Khoikhoi wat by die vyand aangesluit het, gevange geneem. Dit was alles wat gedoen is. Dit was vir elkeen duidelik dat daar slegs twee metodes was om die oorlog tot ’n einde te bring. Die een was die plan wat Adriaan van Jaarsveld twaalf jaar tevore gevolg het: geen kwartier, laat elke man van die indringers die kolonie gelaat of geskiet word. Die ander was vir die Europeërs om tot die beste terme verkrygbaar toe te gee. Die oorlogsraad, bestaande uit die landdroste Maynier en Faure, die militêre vaandrig Hans Abue, die Graaff-Reinet-burgeroffisiere Naude en van den Berg, en die Swellendam-burgeroffisiere De Jager en Hillegard Mulder, het laasgenoemde koers gevolg. [3] [4]
Die vroue en kinders wat gevange geneem is, is vrygelaat en met geskenke gestuur om die vyandige kapteins tot ’n konferensie te nooi. Ná ses dae se afwesigheid het sommige van die vroue teruggekeer met ’n boodskap dat die kapteins bereid was om vrede te maak, maar bang was om die kamp — toe by Assegaaibos — te besoek, en derhalwe die landdroste versoek het om hulle by ’n plek vyf uur se reis ver te ontmoet. Die landdroste het ongewapen na die aangeduide plek gegaan, en ’n konferensie met twee seuns van Langa gehad, van wie een — Tuli van naam — met hulle na die kamp teruggekeer het. Die kapteins het hul bereidheid tot staking van vyandelikhede verklaar, maar geprotesteer dat hulle onbekwaam was om die vee van die koloniste terug te gee. Alles is doodgemaak en geëet, het hulle verklaar; en sulke van hul eie vee as nie deur Ndlambe gevat is nie, het in die droogte omgekom. Terwyl Tuli in die kamp was, is woord gebring dat die burger Hendrik van Rensburg het ’n afsonderlike kommando opgerig, en was besig om sommige van die stamme aan te val. Die landdroste het hom haastig ontmoet, en hom oorgehaal om daarvan af te sien. Hulle het toe ’n vergadering met die kapteins van die Amambala-, Amagwali-, Imidange- en Amantinde-stamme gehad, toe ooreengekom is dat daar vrede sou wees. Die kapteins het belowe om enige perde en horingsbeeste wat nog lewe, asook verskeie Khoikhoi wat hulle gehelp het, oor te gee. Met hierdie terme het die lede van die oorlogsraad hulself verplig geag om tevrede te wees. In hul verslag sê hulle dat na hul mening dit heeltemal genoeg was om die San te hanteer, en dat enige vredesterme met die Xhosa derhalwe verkiesliker was as om die oorlog voort te sit. Maar die groot meerderheid burgers was van ’n heel ander sin, en was verontwaardig oor wat plaasvind. Hulle wou iemand in bevel hê in wie hulle vertroue kon hê, en die oorlog voortgesit totdat die kolonie van indringers gesuiwer is. Hulle het ook Maynier se bewering dat Ndlambe se vriendskap vertrou kon word, verwerp. Hulle het in ’n gees uiteengegaan wat baie min provocasie nodig gehad het om ’n oop opstand teen die Oos-Indiese Kompanjie en sy beamptes te wek. Dit was op die 27ste November 1793 dat die burgers Assegaaibos gelaat het, dié wat huise gehad het om daarna terug te keer, die ander om nuwe huise te vorm waar hulle best kon. Net voordat Maynier sy vertrek geneem het, het boodskappers van Cungwa aangekom om voor te stel dat sy stam in die vrede ingesluit word. Cungwa het toe die oewers van die Boesmansrivier beset. Die landdros het hom gaan sien, en dieselfde terme as met die ander gemaak. [3] [4]
Die reëling het aan die Xhosa al die vrugte van oorwinning gegee. En so ver was dit daarvan om ’n einde aan vyandelikhede van hul kant te maak, dat die burger Abel Erasmus naby die Zwartkopsrivier vermoor is en al sy vee weggeneem is voordat die Swellendam-kommando tuisgekom het. Die magte was skaars ontbind toe ’n boer genaamd Strydom vermoor is, ’n ander genaamd Schoeman sleg gewond is, en selfs ’n blanke vrou ’n aansienlike afstand van die Zuurveld deur Xhosa vermoor is. By ontvangs van geskenke tot ’n veel groter waarde het Ndlambe omtrent 400 beeste ingestuur, en omtrent 12 500 is sedert die begin van die oorlog herwin. Baie hiervan is vir die kommando’s geslag, ander is agtergelaat, en ander het gevrek, sodat slegs 4 000 oorgebly het. Hierdie is, in verhouding tot hul verliese, onder die boere verdeel wat verplig was om uit die Zuurveld terug te trek. ’n Bevel is nou deur die landdros uitgereik, en deur die regering bevestig, dat drie of vier gesinne altyd naby mekaar moet woon, tot onderlinge beskerming. In der waarheid was so ’n bevel oorbodig, want daar was geen ander wyse om in die grootste deel van die distrik Graaff-Reinet te bestaan nie as deur in laers te kombineer. Proklamasies is hernu, wat Europeërs onder baie strawwe strawwe verbied om die Visrivier oor te steek of veeruil of gemeenskap van enige aard met die Xhosa te voer. Die landdros is opgedra om dié in die Zuurveld met geskenke te paai, en hulle op ’n vriendelike wyse te beweeg om na hul eie land terug te keer. Die burgers wat vooraan in die bepleiting van ’n hernuwing van die oorlog was, is met verskriklike straf bedreig, en Coenraad du Buis is na Kaapstad ontbied om op die misdade teen hom te antwoord. Hy het geweier om die bevel te gehoorsaam, en dit was nie moontlik om hom te arresteer nie. Die oorlog het gesluit in ’n vrede wat die regering gehou het en die grens gehaat het. [3] [4]
Sluysken bevestig — 2 September 1793
Mnre. Nederburgh en Frykenius het nou voorberei om na Java te gaan, die enigste plig wat gelaat is om iemand aan te stel om die administrasie voort te sit. Kolonel Van de Graaff het nog die titel van goewerneur van die Kaapkolonie behou, maar hulle was daarvan bewus dat hy nooit uit Europa sou terugkeer nie. Van die sekunde Rhenius het hulle nie ’n hoë mening gevorm nie. Terwyl hulle na ’n bevoegde persoon gesoek het, het ’n ou dienaar van die Kompanjie, Abraham Josias Sluysken van naam, aan die Kaap aangekom op sy pad na Europa van Surat, waar hy etlike jare as direkteur van handel in diens was. Hy het vantevore een keer ’n paar maande hier gewoon, toe hy in 1765 siek geword het en op die pad na Indië aangehou is, in Vader Tulbagh se tyd. Hy was nou tuiswaarts met die oog op aftrede toe hy, volgens ’n reël van die diens, by die Kaap gestop het totdat sy rekeninge geouditeer kon word, en hier die bekendskap van die kommissarisse gemaak het. Hulle het voorgestel om aan hom dieselfde mag te verleen as wat hulle self gehou het, en ná ’n bietjie oorreding het hy ingestem om die plig van kommissaris-generaal te onderneem. Hy het só meer gesag as ’n goewerneur gehad, want hy kon in enige saak optree sonder om die raad te raadpleeg, as hy so verkies. Geen salaris is ooreengekom nie. Daar is gereël dat hy teen £240 ’n maand sou trek, en verdere vergoeding aan die bewindhebbers gelaat. [3] [9]
Hy is in Deventer op die 24ste Februarie 1737 gebore, seun van Joost Sluysken en Femia Maria van Loon. Gedurende sy reis na die Indië in 1765, as junior koopman, het hy siek geword en ’n paar maande aan die Kaap gebly om te herstel. Hy het gou na Surat gegaan, waar hy van kassier, via fabrieksbestuurder, tot sekunde en uiteindelik tot hoof van die administrasie gevorder het; in 1784 het die goewerneur-generaal en raad hom die titel van direkteur van Surat plus ’n aansienlike verhoging gegee. Die man gekies om die finale gordyn oor Nederlandse handelsheerskappy oor die Kaap te trek, was ’n klein grysharige heer met moë oë in ’n perkamentagtige gesig, ’n blote verbyganger, wat paradoksaal sy vaardigheid en ervaring as koloniale administrateur moes blameer vir sy verheffing tot ’n pos wat in 1793 die moeilikste en onlonendste vakature in die Nederlandse koloniale ryk moes gewees het. As gevolg van die sny van openbare uitgawe kon geen buitehuise, koetse of perde tot sy beskikking gestel word nie. Klein wonder dat die nuwe hoof sy vrou en kinders deur na Holland gestuur het waar hulle ten minste in gerief kon lewe. Sluysken is tot die waardigheid van gewone raadslid van Nederlands-Indië verhef en formeel as kommissaris-generaal en hoof van die Kaapse regering bevestig op die 2de September 1793, en dadelik daarna het Nederburgh en Frykenius na Batavia ingeskeep. [3] [9]
In die omstandighede was dit miskien ’n voordeel dat die nuwe hoof nie kante gekies het nie. Hy was altyd kalm en bedaard, en het by geen geleentheid enige besondere emosie getoon nie. Wat hy eintlik was — ’n frankofiele Patriot of ’n anglofiele Oranje-gesinde — het hy nooit verraai nie. Aan die ander kant het sy streng onpartydigheid ook nadele gehad, aangesien dit hom verhinder het om sy mense op ’n reguit koers te lei. Hoewel hy sy bes gedoen het om die burgers se veggees te wek, was dit oorvloedig duidelik dat die sleutelwoord van sy appèlle, “Eendrag Maak Mag,” nêrens in Augustus 1793 te vind was nie. Sy moeilikhede het begin toe ’n groep vryburgers en boere van die Graaff-Reinet-distrik geweier het om hom as hul meester te erken, en nie die eed van getrouheid afgelê het nie. Deurtrek met die slagspreuke van die Franse Rewolusie, wou hulle ten minste ’n begin van demokrasie aan die Kaap hê, en dit nie van die Kompanjie kry nie, het hulle haar gesag verwerp. Hulle was bereid om getrouheid aan die State-Generaal van die Nederlande te sweer, het hulle gesê, en hul eed te hou; maar die Oos-Indiese Kompanjie en haar beamptes sou hulle nie langer gehoorsaam nie. Onder hulle was Willem de Klerk, Frans Kruger en Marthinus Prinsloo. Die regering het hulle met straf bedreig, maar was onbekwaam om sy dreigemente uit te voer. [3] [9]
In Augustus, terwyl die grootste deel van die kolonie in ’n versteurde toestand was, het die mense van Swellendam bevrees geraak vir ’n poging van die Khoikhoi om hulle òf te vermoor òf uit die land te dryf. In Oktober 1788 het ’n Khoikhoi-kaptein genaamd Kees agterdog op homself getrek deur onvriendelike en brutale houding, en in hierdie tyd was daar sterk omstandigheidsgetuienis van sy betrokkenheid by die moord op twee burgers Labuscagne en Van Wyk en die vrou van ’n derde, Jan Oosthuizen. Hierdie moorde het onder omstandighede van besondere gruwelsaak plaasgevind, en aangesien die daders nie ontdek is nie, was die mense van die distrik in groot alarm. Kees en die vernaamste mans van sy stam is gearresteer en na Kaapstad gestuur. Kees se seun Klaas het erken dat daar ’n voorneme was om teen die Europeërs op te staan, maar geen ander direkte getuienis kon verkry word nie. Ná ’n tyd is die meeste Khoikhoi vrygelaat, maar Kees en ’n paar ander is in permanente aanhouding as politieke gevangenes gehou. Op die 7de Augustus het die Namakwa-kaptein Afrikaner ses gewere aan die regering oorhandig wat van ’n bende baster- en Khoikhoi-rowers op die noordelike oewer van die groot rivier geneem is, en nog ’n staf van amp verkry. ’n Vereniging, waarvan Sebastiaan Valentyn van Reenen hoofdirekteur was, het ’n poging aangewend om merinoskape in te voer. Hulle het eers probeer om Dasseneiland as ’n loop te verkry waar stoet suiwer gehou kon word, maar die regering was onwillig om hulle die gebruik van die eiland toe te laat; in 1793 het hulle ’n paar Spaanse ramme ingevoer, wat by gewone ooie te Groenkloof geplaas is. Ses honderd basterlammers is gewerp. Jan Gysbert van Reenen het sy aandeel, 200 in getal, na die Hantam verwyder, waar hulle merkwaardig goed floreer het. ’n Ton haar van die gewone skaap is deur Abraham de Smidt na Holland gestuur, en is bewys om nie die vervoerkoste werd te wees nie. Skippers van Amerikaanse vaartuie, wat ander tot nabootsing van die Kirstens geneig gevind het, het reëlings getref om vee van goeie gehalte oor te bring, en in 1793 het ’n hele aantal perde, merries, bulle en koeie uit die Nieu-Engeland-state aangekom. [3]
Jaar sluit: ’n Verbyganger, ’n papierbank, en ’n vrede wat die grens gehaat het — 1793
In die Kasteel het die jaar op ’n verbyganger in die eerste stoel gesluit. Abraham Josias Sluysken het daardie mag van die 2de September gesit, met die kommissarisse se eie gesag, met soveel staatsie as die snye sou toelaat, met Rhenius nog sekunde onder hom, en met Van de Graaff se titel en salaris nog in Holland sittend. Nederburgh en Frykenius het ’n Batavia-papier gesit. De Nys het nog die fiskaal se kantoor bevestig gesit, met ’n sitplek in die politieke raad, tot Desember, toe hy gesterf het, die laaste wat daardie amp gehou het. Bergh het nog die kassier se lessenaar met ’n stem en sonder ’n stemreg gesit. Goetz het nog die raad se sekretaris gesit. Brand het ’n raadsitplek gesit wanneer hy by die kasteel was. Voltelen het die vlootinrigting sonder ’n sitplek gesit. De Lille het luitenant-kolonel gesit. Gordon het nog die garnisoen as kolonel gesit. Gilquin het nog die werke gesit, met alle vestingwerk nog gestop. Die hooggeregshof het nog ses Kompanjiedienaars en ses burgers gesit. Die komitee van daardie hof het nog munisipale sake gesit, en nog drie-en-twintig dorpswykmeesters en twee tuinwykmeesters daaronder gesit. Die Kompanjie se tuine en Rustenburg het nog per openbare tender verhuur gesit. ’n Koringprys van 11s. 4d. ’n muid het nog die magasyn gesit, minus die tiende. Kartongeld het £135 473 teen vyf persent gesit. Chavonnes het nog onvoltooid gesit. Die nuwe hospitaal het nog onvoltooid teen byna £52 000 gesit. [3] [9]
Bletterman het nog Stellenbosch gesit. Faure het nog Swellendam van die 21ste April 1789 gesit. Maynier het nog Graaff-Reinet voorlopig gesit, ’n sekretaris wat die grens al verafsku het, met ses heemrade, en met Van Jaarsveld nog op daardie raad én op die oostelike bevel. Op die 27ste November het die burgers Assegaaibos gelaat. Van 120 plase tussen Kowie en Zwartkops het 116 woestyn gesit. Ndlambe het 400 beeste teen 65 827 geëis gesit. Cungwa het die Boesmansrivier gesit. Du Buis het ’n dagvaarding gesit wat hy nie sou gehoorsaam nie. Kees het Kaapstad as politieke gevangene gesit. Afrikaner het ’n nuwe staf van amp van die 7de Augustus gesit. Van der Walt het nog twee Nieuwveld-plase vry van huur gesit. San het nog die noordelike plase versteur. Brand het nog die winterhawe gesit. Meding het nog ’n houtmagasyn by Plettenbergbaai gesit. Tafelbaai, Mosselbaai en Plettenbergbaai het nog oop gesit vir die Indiese produktehandel. Walvisvangs het nog oop gesit onder Nederlandse rompe. Buitelandse goedere in buitelandse skepe het nog verbode gesit, hoewel min vreemdelinge nou geroep het. Possession, Angra Pequena en Walvisbaai het Kompanjiebakens van Januarie en Februarie gesit. Freyn se waens het nooit aangekom nie. [3] [4]
Serrurier van Hanau en Fleck het nog die Gereformeerde Kaap gesit, met Van Lier se derde nog vakant op ’n Julie-pensioen. Kolver het nog Melk se skip gesit. Stellenbosch het nog Borcherds gesit. Drakenstein het nog Aling gesit. Waveren het nog Johannes Abraham Kuys gesit. Zwartland het nog Van der Spuy junior gesit. Graaff-Reinet het nog Manger van Oktober 1792 gesit. Van Baak het nou Duminy se Graafstraat-huis as preseptor van September gesit. Drie Verenigde Broeders het nog Schmidt se peerboom by Baviaanskloof gesit, met ’n bejaarde Khoikhoi-vrou se Nuwe Testament, met tuine gesin vir gesin gegee, met ’n meul, met ’n mesfabriek, met ’n skool, en met pandoere onder die gesinne van daardie kloof. Die Stellenbosch-kerkraad het gevra dat hulle verwyder of van die sakramente ophou; die regering het geweier. Ses honderd bastermerinolammers het Groenkloof gesit; tweehonderd het die Hantam gesit. ’n Pennistekorps het Van Reede van Oudtshoorn gesit. ’n Pandoerkompagnie het uniform gesit. Willem de Klerk, Frans Kruger en Marthinus Prinsloo het ’n State-Generaal-eed en geen Kompanjie-eed gesit. [3]
Op die 3de Januarie het die Meermin gevaar; op die 12de het ’n baken Thomson-eiland gesit; op die 20ste is Angra Pequena geneem; op die 26ste Februarie het Walvisbaai ’n baken gesit; op die 10de April het sy tuis in Tafelbaai gekom, sonder goud. Op die 1ste Februarie het die Konvensie in Parys oorlog verklaar. In Maart het ’n leenbank kartongeld tot £135 473 uitgereik. In Mei het nie ’n enkele veiling plaasgevind nie; ’n Paarl-veiling, aangevuur deur Van Ryneveld, het die boikot gebreek toe ’n ou vrou op ’n slaaf gebie het. Op die 6de Mei het Maynier se eerste hof gesit; die meeste distriksbeamptes wou bedank. Op die 18de Mei het Lindeque, sonder die landdros, 800 beeste uit ’n kraal met Ndlambe se hulp geneem. Dae later het ’n groot horde die Vis oorgesteek. Van 120 plase tussen Kowie en Zwartkops is 116 verwoes. Op die 22ste Junie het Ferreira omtrent vyftig gesinne by die Zwartkops ontmoet. Op die 7de Augustus het Afrikaner ses gewere oorhandig. Op die 2de September is Sluysken bevestig, en die kommissarisse het na Batavia ingeskeep. Op die 8ste September het die Swellendam-kommando gemarsjeer. Op die 14de Oktober het die Buffels veertig dode en sewe duisend beeste gesit. Op die 27ste November het die burgers Assegaaibos gelaat. In Desember het De Nys gesterf, die laaste fiskaal-onafhanklik. Die jaar van die tweede Xhosa-oorlog het op daardie feite geëindig: op ’n verbyganger wat die Kompanjie se eie mag sit, op ’n papierbank wat sit waar munt gesit het, op drie bakens aan ’n kus wat geen goud gegee het nie, en op ’n vrede wat die regering gehou het en die grens gehaat het — nog vanaf die tuine van 1652. [3] [4] [9]