Boer History1772 aan die Kaap die Goeie Hoop: Hospitaalstigting, Oudtshoorn as goewerneur benoem, San-kommandos, en Cook uitwaarts
Waarnemende jaar: Kasteelkontinuïteit — 1772
Kalender 1772 het oopgegaan in die eerste volle jaar van Joachim van Plettenberg as waarnemende hoof van die regering, die oggend ná Ryk Tulbagh se dood deur die raad verkies, totdat die bewindhebbers se welbehae bekend sou wees. Hy is as regsgeleerde opgelei en het baie min ondervinding in enige ander betrekking gehad. ’n Frieslandse baron, gebore te Leeuwarden op die 8ste van Maart 1739, seun van Hendrik Casimir Baron van Plettenberg en Agatha Petronella van Ammema, het hy van die Latynse skool na Utrecht gegaan, op die 8ste van Mei 1764 as adjunk-fiskaal op vyf-en-twintig met die Amerongen na Batavia vertrek, en op die tweede dag van 1765 in die koloniale hoofstad aangekom. In 1767 het hy met Cornelia Charlotte Feith getrou, weduwee van Louis Taillefer, direkteur van Bengale. Daardie selfde jaar het die Van Plettenbergs aan die Kaap gekom, waar Joachim as fiskaal-onafhanklik aangestel is. Van die 30ste van Mei 1770 het hy die tweede stoel sowel as die belangrike pligte van fiskaal gesit; Olof Godlieb de Wet het die fiskaal se roetine gesit. Van die 12de van Augustus 1771 het hy beide die eerste stoel en die tweede gesit. Geroep om ’n modelgoewerneur op te volg, was hy van die eerste oomblik af in ’n nadeel. Die politieke raad het geen keuse gehad nie: hy was die enigste senior uitvoerende in die nedersetting toe Vader Tulbagh gesterf het. [3] [7] [9]
Kontinuïteit van persone was die burgerlike feit van die waarnemende jaar net soveel as nuutheid van ’n genoemde goewerneur nog in Holland. Dieselfde kasteel, dieselfde borde, en baie van dieselfde amptenare het gebly. Lucas Sigismundus Faber het nog Stellenbosch gesit; Joachim Frederik Mentz het nog die gehuggie gesit wat Horak gelaat het; Jan Frederik Kirsten het nog die winterhawe met die titel van resident gesit, met ’n klippier. Ds. Hendrik Kroonenburg, ds. Johannes Frederik Bode, en ds. Johannes Petrus Serrurier van Hanau het nog die Kaapse preekstoel drie diep gesit, soos Amsterdam in 1761 beveel het, en nog maandeliks om die beurt diens te Zwartland gehou, geen opvolger vir Gerhardus Croeser benoem nie. Ds. Johannes Appeldoorn het nog Stellenbosch gesit toe Januarie oopgegaan het. Ds. Van der Spuy het nog Drakenstein gesit. Remmerus Harders het nog Waveren gesit. Gekombineerde kerkrade het al in 1759 opgehou. Die Kasteel se gewone besigheid—oop toegang, vaste fooie, geen private handel deur amptenare—was die landsvader se gewoonte. Die waarnemende jaar het die gewoonte en die leë stoel geërf. Die somptuositeitswette wat op die 25ste van Maart 1755 aangepas is, het nog gestaan: geen vergulde koets behalwe die goewerneur s’n nie, geen livrei behalwe ’n raadslid se koetsier nie, geen groot sambreel behalwe ’n opperkoopman of ’n borddame s’n nie. [3] [8] [9]
Uitwaarts het die grondregime nie verander van die 18 Februarie 1770-name nie. Die oostelike grens van die kolonie, volgens die besluit van die politieke raad, het Bruintjes Hoogte en die Gamtoosrivier gebly; maar, in weerwil van daardie verbod, was Europeërs langs die hoëlande tot by die Klein-Visrivier gevestig. Veeplase van vyf of ses duisend akker het nog gelyk of daar grond genoeg oorbly. Jaarlikse huur, wanneer dit ingevorder kon word, het £5 gebly ná die vyftienjaar-erfpagskikking van 1732. Khoikhoi wat nog in kompakte liggame bymekaargehou het, het hul eie regering behou, met kapteins wat in die praktyk deur die Hollandse owerhede aangestel is. Die groter getal het ou stamonderskeidings verloor en as afhanklikes van boere geleef, of rondgetrek en diens geneem soos hulle lus gehad het. Die howe was oop vir hul beskerming. Europeërs en Khoikhoi het in die ou distrikte op vriendelike voet saamgeleef, maar af en toe is die vrede versteur deur San-rowers. Omstreeks die jaar 1770 het veediefstalle en slagtings van inheemse veewagters, en selfs van wit koloniste, gebeurtenisse van so ’n gereelde voorkoms geword dat plase langs die Nieuwveld, die Sneeuwberg en die Winterberg onveilig was. Kalender 1772 het daardie noordelike papier en daardie oostelike lyn geërf, en ’n Mei-brief van Stellenbosch, ’n Oktober-dagvaarding wat ’n jagter ontduik het, en ’n November-steen in Tafelvallei bygevoeg. [3] [4] [7]
In die Republiek het Prins Willem V al in 1766 mondig geword en as stadhouer gesit. Die Kaap het nog onder die Seventien en ’n waarnemende baron gesit. Saterdag, die 8ste van April 1752, was ’n dag van danksegging vir honderd jaar van Kompanjiesbesit, terugkykend na die tuine van 1652. Die waarnemende jaar het honderd-en-twintig jaar van daardie tuine gesit, met ’n eerste stoel in Augustus leeggemaak, ’n tweede stoel nog onbevestig uit Amsterdam, en ’n hospitaalgrond wat voor Tulbagh se dood voorberei is en nog op ’n steen gewag het. Gedurende die een-en-twintig jaar 1751–1771 was die gemiddelde jaarlikse getal skepe by die twee hawens 70. Vreemdelinge het gekry wat hulle wou betaal, behalwe wanneer die raad dit nodig geag het om die verkoop van artikels te verbied wat die Kompanjie nodig gehad het, en behalwe die Spaanse oorlogskip van 1770 wat Münster en Utrecht tot water en brandstof beperk het. Kalender 1772 sou daardie sewentig-’n-jaar-telling breek. Dit sou nie die lyn by Bruintjes Hoogte op papier breek nie. Dit sou ’n goewerneur noem wat nog nie aangekom het nie, ’n hoeksteen vir 1,450 pasiënte lê, ’n pakket van omtrent driehonderd ton laai, en ’n November-Engelse omseiler op die uitwaartse reis tel. [3] [9]
Die dorp in Tafelvallei is al aansienlik vergroot. Vreemdelinge het begin om dit onder die naam Kaapstad te ken, hoewel die koloniste dit nog die Kaap genoem het. Verskeie nuwe strate is aangelê. Die paradeterrein is weer gelyk gemaak, en ’n eikehaag daarom geplant. Die kunsmatige fonteine is hernu. Die stadhuis is deur die burgerraad gebou. Die vestings is herstel, en ’n nuwe battery naby die mond van die Soutrivier opgerig. Die toring van die kerk is ’n paar voet verhoog, en ’n horlosie daarin geplaas wat van die 25ste van November 1771 eindelik die tyd aangedui het. Die kerkhof om die kerk is gesluit; die begraafplaas tussen die Leeukop en die oewer van die baai is vroeg in 1770 oopgemaak. Die landsvader het onder die kerkplaveisel gelê, nie in die nuwe begraafplaas nie. Die hospitaal in Tafelvallei was nog aan die vergaan; die bewindhebbers het besluit om ’n nuwe een te bou; die grond is voor Tulbagh se dood voorberei; die werk is nog nie begin nie. Januarie het dus oopgegaan op ’n waarnemende skikking, ’n betalende ree, ’n horlosie wat die uur gesê het, en ’n hospitaal wat nog op sy steen gewag het. [3] [9]
Oudtshoorn as goewerneur benoem — 4 September 1772
Voordat Tulbagh se dood in die Nederlande bekend was, het die Prins van Oranje, op die voordrag van die bewindhebbers, Pieter van Reede van Oudtshoorn as sekunde aangestel, aangesien dié heer weer om betrekking in Suid-Afrika aansoek gedoen het, waar sommige van sy kinders gewoon het. Dit was toe die bedoeling dat Van Plettenberg die pligte van fiskaal sou hervat. Oudtshoorn was ’n ou hand in Kaapse sake. Hy het in September 1741 as fiskaal-onafhanklik diens aanvaar en in Desember 1760 sekunde geword. Voor Tulbagh se dood is hy tot die tweede stoel benoem, maar toe die goewerneur heengegaan het, het hy nog nie uit die Nederlande vertrek nie. Só het dit gebeur dat Plettenberg die enigste senior uitvoerende in die nedersetting was, en die raad geen keuse gehad het as om hom waarnemende hoof te maak nie. [3] [9]
Depesches wat Tulbagh se dood aangekondig het, het egter van die Kaap aangekom voordat Oudtshoorn Holland kon verlaat, en die amp van goewerneur is toe aan hom opgedra, terwyl Van Plettenberg terselfdertyd as sekunde aangestel is. Hierdie inligting is op die 4de van September 1772 aan die Kaap ontvang. Die waarnemende jaar het dus in September ’n genoemde goewerneur gekry wat nog nie aangekom het nie, en ’n genoemde sekunde wat al beide stoele gesit het. Die bewindhebbers het hul welbehae uitgespreek. Die ree het die man nog nie gesien nie. Kinders van hom het al daar gewoon. Die Kasteel het die nuus gesit, en die waarnemende baron nog in die eerste stoel gesit, nou tot die tweede benoem deur dieselfde papier wat ’n ander man tot die eerste benoem het. [3] [9]
Die oostelike grens op daardie September-papier was nog Bruintjes Hoogte en die Gamtoos. In Junie 1771 het die ou olifantjagter Willem Prinsloo van Tulbagh verlof gekry om twee plase binne die koloniale perke te kies, maar het daaroor gegaan en die terrein van die latere dorp Somerset-Oos aan die Klein-Vis beset. Die Boschberg is in die jaar ná die Gamtoos as die uiterste perk genoem, binnegeval. Plakkate het nie ’n terugtog bewerk nie. In Oktober 1772 het die waarnemende goewerneur verneem dat Prinsloo oorkant die grens woon, en die landdros van Stellenbosch opgedra om hom te laat verwyder; maar hy het daarin geslaag om die dagvaarding te ontduik. Verskeie andere was al langs daardie hoëlande. Die 4de van September het ’n goewerneur benoem. Die Oktober-opdrag het ’n jagter benoem wat nie ingekom het nie. Faber het nog die drosdy gesit wat die dagvaarding moes dien. Die lyn op papier het nie geskuif nie. [3] [4]
September se nuus het nie ’n goewerneur bevestig nie. Dit het een benoem. Dit het nie die waarnemende stoel leeggemaak nie. Dit het bevestig dat Amsterdam die Augustus-dood gelees en twee name geskryf het: Oudtshoorn tot die eerste, Plettenberg tot die tweede. Die waarnemende baron, maangesig in die latere portrette, koue oë, ’n skerp regsgeleerde se neus, ’n eeu te laat gebore vir die mense wat hy moes bestuur—taai, selfgemaakte setlaars in ’n ruwe land—het nog beide stoele gesit omdat die genoemde goewerneur nog nie Tafelbaai ingestuur het nie. Die geskiedenis sou later onvriendelik teenoor hom wees. Kalender 1772 het daardie onvriendelikheid nog nie geskryf nie. Dit het ’n 4 September-depesche, ’n Oktober-jagter wat ontduik het, en ’n November-steen geskryf. Die eerste vyf jaar van sy latere administrasie, ná die twee waarin hy die teuels as waarnemende goewerneur gehou het, sou op ’n oppervlak sit wat nog nie ’n duidelike aanduiding van die ontploffende toestand gegee het nie. Die waarnemende jaar het die oppervlak gesit: ’n genoemde goewerneur nog in Holland, ’n betalende ree, en ’n hospitaal wat eindelik sy steen ontvang het. [3] [7] [9]
Appeldoorn sterf; hospitaalsteen — September–November 1772
In September 1772 is ds. Johannes Appeldoorn oorlede. Hy was sedert Oktober 1753 te Stellenbosch gestasioneer. Die dood het daardie gemeente sonder ander bediening as dié van ’n konsultent gelaat. Die pos het vakant gebly. Die Kaapse preekstoel het nog drie diep gesit—Kroonenburg, Bode en Serrurier van Hanau—en nog maandeliks om die beurt Zwartland gehou. Van der Spuy het nog Drakenstein gesit. Harders het nog Waveren gesit. Gekombineerde kerkrade het in 1759 opgehou; hul reiskoste sou nie in die waarnemende jaar op die gemeentes sit nie. Stellenbosch, wat ná die drosdybrand van Oktober 1762 uitgebrei het en ná Mei 1768 die rivier verskuif het, en wat van Junie 1769 ’n nuwe landdros in Faber se fraaier gebou gesit het, het nou ’n kerk sonder ’n inwonende predikant gesit. Die waarnemende jaar het dus een buitenste preekstoel verander en die res laat sit. [3] [8]
Die kerk te Drakenstein was in die vroeë jare van hierdie tydperk ’n arena van twis. Die verkiesing in Januarie 1772 van Thomas Arnoldus Theron as ouderling is deur ’n aansienlike deel van die gemeente beswaar teen, op grond dat hy nie behoorlik bevoeg was nie, en die twis het gou gewelddadig geword. Van der Spuy het nog daardie preekstoel gesit. Hugenote-valleie van Drakenstein, Franschhoek en Val du Charron het nog vrugte en graan na Tafelvallei gestuur. In dieselfde jaar het Philippe Jacob Naudé van Berlyn, seun van ds. Roger David Naudé, professor aan die Franse Kollege en predikant van die Franse kerk te Berlyn, wat in 1754 in Kompanjiesdiens aangekom en in 1766 sy ontslag ontvang en te Drakenstein gaan woon het, ’n volmag verly ten gunste van David Naudé, sterrekundige, en ds. Louis Ancillon, predikant van die Franse Gereformeerde Kloosterkerk, albei van Berlyn, om van die burgemeesters van daardie stad gelde te ontvang wat hom toekom uit die boedels van sy oorlede vader en moeder. Januarie se ouderling en ’n Berlynse volmag het dus dieselfde Drakenstein-jaar as September se leë Stellenbosch-preekstoel gesit. [3] [7] [8]
Die grond waarop die nuwe hospitaal moes staan, is voor goewerneur Tulbagh se dood voorberei, maar die gebou is nog nie begin nie. Dit is ontwerp vir die huisvesting van een duisend vierhonderd-en-vyftig pasiënte, met kwartiere vir die geneeskundige beamptes en bediendes, en ruim store. Die hoeksteen is op die 2de van November 1772 deur Van Plettenberg gelê. Aangesien die meeste van die materiale wat in die bou van hierdie gebou—later die militêre barakke—gebruik is, uit die Nederlande gestuur is, het die bewindhebbers, in ’n depesche van die 18de van Oktober 1771, die raad vereis om terugladings van Kaapse produkte vir die skepe wat dit uitbring, te verskaf, mits produkte van goeie gehalte teen redelike pryse verkry kon word. Hulle het gekla oor die hoë pryse en minderwaardige gehalte van verskeie monsters wat vroeër huiswaarts gestuur is, behalwe koring, en het daarom bevele uitgevaardig dat die grootste deel van die ladings uit daardie graan moes bestaan. [3]
November se steen het die voorbereide grond gesit wat Augustus se dood laat wag het. Die waarnemende baron wat nie ’n vergulde koets gekry het om Clive te ontmoet nie, en wat nog nie ’n bevestigde eerste stoel gekry het nie, het ’n fondament vir 1,450 gelê in die jaar wat ’n ander man goewerneur benoem het. Die hospitaal in Tafelvallei was deur die laaste jare van die landsvader aan die vergaan. Materiale is versamel. Die werk is nog nie begin nie. Die 2de van November het dit begin. Simonstad het al die vierkantige hospitaal van 130 voet frontwydte gesit wat in 1765 voltooi is, die klippier van 1768, die slaghuis, die bakkery, die werkswinkels, die woning, en die ou Swellengrebel-gebou van 450 voet wat nou uitsluitlik as kwartiere vir die garnisoen en werkslui gebruik is. Kirsten het nog daardie stasie gesit. Tafelvallei het nou ’n steen gesit waar puin die papier gestaan het. Die horlosie wat van die 25ste van November 1771 die tyd aangedui het, het dit oor ’n fondament aangedui wat eindelik begin is. [3] [9]
Die 18 Oktober 1771-depesche en die 2 November 1772-steen was een papier: materiale uit, produkte huis toe, koring in grootmaat, ’n hospitaal vir 1,450. Toe daardie opdragte aangekom het, was die Franse besig om groot voorrade meel, wyn en vleis vir hul oorlogskepe en magazynen te Mauritius in te lê, en die voorafgaande oes was nie heeltemal so goed as gewoonlik nie, sodat pryse hoog was. In 1772 het slegs een skip belaai met materiale vir die Kaap aangekom, maar dit was ’n groot een, en het ook troepversterkings uitgebring. Die raad het bevind dit sou nie moontlik wees om ’n volle lading vir haar te kry nie, daarom het hulle haar na Batavia vir bevele gestuur, en die Kaapse pakket Zon, ’n vaartuig van omtrent driehonderd ton las, voorberei om produkte na Europa te neem. Om selfs hierdie hoeveelheid te verkry, was dit nodig om vir ’n tyd die verkoop van graan aan vreemdelinge vir uitvoer te verbied. September se leë Stellenbosch-preekstoel, Januarie se Drakenstein-ouderling, en November se steen het dus binne ’n oes gesit wat nie heeltemal so goed as gewoonlik was nie, en ’n ree wat die Franse al vir Mauritius gekoop het. [3]
Roggeveld-rooftogte en Kaapse vonnisse — 1772
In Mei 1772 is ’n brief van die landdros van Stellenbosch ontvang, met inligting dat ’n party San op die grens van die Roggeveld ’n burger genaamd Hendrik Teutman, sy vrou en dogter, en ’n dienaar van Adriaan Louw vermoor het, en dat hulle die vee van verskeie plase weggedryf het. Die veldkorporaal Willem van Wyk het ’n kommando opgeroep, die rowers tot by ’n berg gevolg, en ’n grot beleër waarin hulle skuiling geneem het, maar kon dit nie inneem nie. Hy het toe aan die landdros om hulp geskryf. Die politieke raad het besluit om ’n korporaal en vyf grenadiers, met ’n voorraad handgranate, te stuur om hom te help. ’n Party Khoikhoi is ook in diens geneem om by te staan, en by die aankoms van hierdie versterkings is die grot bestorm. Ses San is doodgemaak, en agt-en-vyftig van beide geslagte, groot en klein, is gevange geneem. Die gevangenes is onder eskort na die Kaap aangestuur, waar hulle op die 27ste van Junie aangekom het. [3] [7]
Ná ’n tyd se versuim is die manne voor die hooggeregshof verhoor, en op die 31ste van Desember is vonnis uitgespreek. Een is lewend op ’n wiel gebreek; een is opgehang; vier is gegesel, het die senings van hul hakke deursny gekry, en is tot lewenslange harde arbeid gehou; en drie is gegesel en tot lewenslange harde arbeid gehou. Die vroue en kinders is as dienaars vir tydperke van wisselende duur verdeel. Die waarnemende jaar se noordelike papier het dus op Oujaarsaand gesluit met ’n wiel, ’n tou, deursnyde senings, en ’n verdeling van dienaars. Dit het oopgegaan op ’n Mei-brief en ’n grot wat ’n veldkorporaal sonder grenadiers nie kon inneem nie. [3]
In Oktober van dieselfde jaar het die landdros van Stellenbosch berig dat ’n party San agt-en-tagtig beeste van die burger Gerrit van Wyk gesteel het. Daarop het ’n kommando byeengekom, die rowers agtervolg, een-en-dertig van hulle geskiet, en nege-en-dertig van die beeste teruggekry. Ten spyte van sulke straf het die San voortdurend stelliger gelyk, en eindelik het hulle nie gevrees om plaashuise by ope dag aan te val nie. Beeste, skape en bokke is by honderde saam weggedryf, die veewagters is vermoor, en uit verskeie oorde is die Europeërs verplig om terug te trek. Die wyse van oorlogvoering teen hierdie jagter-versamelaars het geen kennis van ingewikkelde militêre bewegings vereis nie. Daar was waarskynlik baie gevegte tussen boere en San waarvan die regering nooit gehoor het nie. Dié wat opgeteken is, gee baie duidelike prente van wat plaasgevind het. Die Mei-grot en die Oktober-terugwinning was twee van daardie prente in die waarnemende jaar. [3] [4]
Sommige van die Khoikhoi het in reservate gewoon, onder kapteins wat deur die Kaapse regering erken is, en was nie aan koloniale howe onderworpe nie behalwe in sake wat blankes geraak het. Die stuk grond genaamd Lily Fontein, in die Kamiesberg, was ’n reservaat wat in 1772 deur Van Plettenberg aan die Khoikhoi-kaptein Wildschut en sy mense verseker is. Andere van hierdie volk het by die koloniste gewoon, òf in bevel van veekuddes òf as huisbediendes. Soveel as wat nodig was, het by die burgers teen die gemeenskaplike vyand aangesluit, en is van vuurwapens en ammunisie voorsien. Die Mei-bestorming van die grot het al ’n party Khoikhoi langs die korporaal en vyf grenadiers in diens geneem. Lily Fontein het die ander noordelike papier van die waarnemende jaar gesit: ’n genoemde reservaat onder ’n genoemde kaptein, in dieselfde kalender as ’n wiel en ’n tou aan die Kaap. [3]
Noord en oos het die waarnemende jaar dus twee papiere tegelyk gerek. Ooswaarts het Prinsloo ’n Oktober-dagvaarding aan die Klein-Vis ontduik, en die Boschberg het beset gebly in weerwil van die Februarie 1770-lyn by Bruintjes Hoogte en die Gamtoos. Noordwaarts het ’n Mei-moord op die Roggeveld granate na ’n grot gebring, agt-en-vyftig gevangenes op die 27ste van Junie na die Kaap, en ’n 31 Desember-vonnis; ’n Oktober-diefstal van agt-en-tagtig het een-en-dertig geskietes en nege-en-dertig teruggekrytes gebring; en ’n Kamiesberg-reservaat het Wildschut se naam op Lily Fontein gesit. Faber het nog die drosdy gesit wat die briewe geskryf het. Die hooggeregshof het nog die vonnisse gesit. Die waarnemende baron het nog beide stoele gesit. Die noordgrens het nie gewag dat ’n genoemde goewerneur uit Holland aankom nie. [3] [4] [7]
Die Zon-lading en vreemde vraag — 1772
Die eerste lading Kaapse produkte wat na Holland gestuur is, het bestaan uit 2,997 muids koring, gekoop teen 9s. 7¾d. ’n muid vry van die tiende; 87 muids rog, gekoop teen 8s. 4½d. ’n muid; 222 muids gars, gekoop teen 4s. 9¾d. ’n muid; 82 leggers gemengde wyne, waarvoor die boere van £5 8s. tot £18 8s. ’n legger volgens gehalte betaal is; en 5,300 pond talg, gekoop teen 20s. die honderd pond. By aankoms te Amsterdam is die koring teen 16s. 2d. tot 16s. 6d. ’n muid verkoop, en die wyn teen £11 16s. tot £48 19s. ’n legger. Hierdie winste was so bevredigend vir die bewindhebbers dat hulle besluit het om die invoer van Suid-Afrikaanse produkte voort te sit, veral aangesien die Kaapse regering geskryf het dat aankope in die toekoms teen veel laer tariewe gedoen sou word. Van hierdie datum tot die begin van die oorlog met Engeland is jaarliks ’n hoeveelheid Kaapse produkte na die Nederlande gestuur. [3]
Die toename van uitvoere bo dié van vorige jare het egter nie verhoogde voorspoed vir die koloniste veroorsaak nie. Die pryse wat die Kompanjie betaal het, was verwoestend laag. Vir die koring na Indië het die boere slegs 8s. 9¾d. ontvang, en vir dié na Europa slegs 5s. 11½d. ’n muid, nadat die regeringsheffings afgetrek is. Die botter is teen 6d. tot 8d. gekoop, en die talg teen omtrent 2d. ’n pond. Terselfdertyd was daar ’n bestendige vraag na allerhande plaasprodukte teen meer as dubbel die pryse wat die Kompanjie gegee het. Dit was juis op die gebied van uitvoere dat die eerste ernstiger gemor gehoor is. In plaas daarvan om die voorspoed van die boere wat aan die voorrade deelgeneem het, te versterk, het die uitvoere eerder frustrasie en bitterheid veroorsaak. Die pryse wat die Kompanjie betaal het, was so laag dat dit skaars die moeite werd was om te swoeg. Die Zon se 2,997 muids het dus binne ’n betalende ree gesit wat die boer minder betaal het as wat die vreemdeling betaal het. [3] [9]
In die jaar 1772 was daar ’n skielike en groot toename in die vreemde skeepvaart wat Suid-Afrikaanse hawens aangedoen het, en die getal vaartuie het nie weer afgeneem tot die begin van die oorlog met Engeland nie. Gedurende die nege jaar 1772–1780 het 418 Hollandse skepe, 159 Engelse, 192 Franse, 41 Deense, 7 Sweedse, 16 Spaanse, 9 Portugese en 3 Oostenrykse Tafelbaai aangedoen; en 47 Hollandse, 85 Engelse, 46 Franse, 17 Deense, 1 Oostenrykse en 6 Sweedse skepe Simonsbaai; of, gemiddeld, 52 Hollandse skepe en 65 onder verskeie ander vlae het jaarliks die twee hawens geraak. Almal het vars voorrade nodig gehad. Sommige van die Franse vaartuie is inderdaad van Mauritius hierheen gestuur juis om ladings graan, vleis en wyn te kry; en af en toe het ’n Engelse vaartuig van St. Helena vir dieselfde doel aangekom. Die bewindhebbers het toegegee dat hulle aangemoedig moes word om aan te doen, aangesien hulle kontant in die land gebring en die inkomste vermeerder het. Nie net Tafelbaai nie, maar ook die ree van Simonstad was vol Hollandse, Franse, Engelse, Skandinawiese en selfs Oostenrykse vaartuie, almal wat vars produkte nodig gehad het. [3] [9]
Danksy hulle kon die kontrak vir die lewering van vleis aan die Kompanjie nou teen minder as 4d. ’n pond geneem word, want die kontrakteur het die voorreg gehad om vreemdelinge meer te vra. Die pachter van die diens van £1 ’n legger op wyn en spiritus wat aan vreemdelinge vir uitvoer verkoop is, kon nou byna £1,000 ’n jaar daarvoor betaal. Die gelisensieerde kleinhandelaar in wyne en spiritus kon £1,000 ’n jaar meer vir sy monopolie bied. Die gemiddelde wynproduksie was 8,244 leggers, en die Kompanjie het slegs 945 leggers vir eie gebruik en vir verkoop in Europa en Indië nodig gehad. Die bewindhebbers was daarom maar te bly om te weet dat die surplus teen hoë tariewe aan die Kaap verkoop kon word. Met graan was dit anders. Soveel hiervan as wat geproduseer kon word, kon met wins verkoop word, en dit het dus ’n saak van berekening geword om soveel as moontlik te kry sonder om vreemdelinge weg te dryf. Die fiskaal het beheer van die handel geneem, en niks aan vreemdelinge laat verkoop sonder sy verlof nie. Die burgers het teen hierdie skending van hul regte geprotesteer, maar tevergeefs. Die waarnemende jaar se verbod op graan aan vreemdelinge vir uitvoer, nodig om die Zon te vul, het binne daardie fiskaalbeheer gesit. [3]
Die een-en-twintig jaar 1751–1771 het gemiddeld 11,791 muids koring, 202 rog, 68 gars, 202 ertjies, 174 bone, en 346 leggers gewone wyn na Indië gehad, met botter van 1754 gemiddeld 22,322 pond ’n jaar, en eerder meer as 100 leggers gewone wyn na Europa plus soveel Constantia as wat verkry kon word, gewoonlik nie meer as 14 of 15 leggers nie. Die waarnemende jaar het ’n ander stroom oopgemaak: die Zon se eerste lading na Holland, en ’n negejaar-gemiddelde, 1772–1780, van 15 leggers Constantia, 98 leggers gewone wyne, 10,714 muids koring, 28,800 pond talg, en 8,614 pond aalwyn na Europa, met klein hoeveelhede brandewyn, rog, gars, plantwas, ossevelle, skaapvelle, growwe wol, velle van wilde diere, en leer. Die gemiddelde uitvoer na Indië oor daardie nege jaar sou 14,419 muids koring, 180 rog, 66 gars, 87 bone, 100 ertjies, 296 leggers wyn, 18,618 pond botter, 11,555 pond talg, en 1,183 pond ivoor wees. Kalender 1772 het nie vir die negejaar-telling gewag nie. Dit het 2,997 muids, 82 leggers, en 5,300 pond talg in ’n pakket van omtrent driehonderd ton gelaai, die materialeskip aan na Batavia gestuur, en die vlae in die twee baaien sien spring. [3]
Cook uitwaarts — November 1772
Die Engelse ontdekkingsreisiger kaptein James Cook het in November 1772 met die Resolution en die Adventure op sy uitwaartse reis Tafelbaai geraak. Hy het al op die 15de van Maart 1771 in die Endeavour op sy tuisreis aangedoen, en ná verversing van sy bemanning en die inneem van ’n voorraad proviand op die 14de van April weer uitgevaar. Dertig dae in die ree destyds. November het nou twee skepe op die uitwaartse reis gesit, in die eerste volle jaar van ’n waarnemende baron, in die maand ná ’n hospitaalsteen, in die jaar van ’n pakket van omtrent driehonderd ton. Die taverne van die seë het hom verkoop wat vreemdelinge wat nie Spaans was nie, nog mag koop: beesvleis, wyn, water, tuinspul, wat hy wou betaal, behalwe wanneer die raad dit nodig geag het om die verkoop van artikels te verbied wat die Kompanjie nodig gehad het en waarvan die voorraad ontoereikend vir almal was—en behalwe, in hierdie jaar, graan vir uitvoer terwyl die Zon gevul is. [3] [9]
Gedurende die 21 jaar 1751–1771 het 988 skepe van die Nederlandse Oos-Indiese Kompanjie, 168 Engelse, 147 Franse, 31 Deense, 13 Sweedse, 4 Pruisiese, 1 Portugese en 1 Spaanse Tafelbaai aangedoen. In dieselfde tydperk het 129 Hollandse, 14 Engelse, 11 Franse, 13 Deense en 2 Sweedse Simonsbaai aangedoen. Die hele getal wat die twee hawens geraak het, was 1,472, en die gemiddelde jaarlikse getal 70. Die Pruisiese vlag is die eerste keer in 1755 op ’n skip in Tafelbaai gesien, en die Sweedse in 1759. Die Spaanse skip het hier in 1770 geraak. Kalender 1772 het daardie sewentig-’n-jaar-telling gesluit en die sprong oopgemaak: gemiddeld twee-en-vyftig Hollandse en vyf-en-sestig ander vlae ’n jaar by die twee baaien tot die oorlog. Cook se Resolution en Adventure het binne die Engelse van daardie sprong gesit. Hulle het nie die Roggeveld-papier gestop nie. Hulle het nie die Zon gevul nie. Hulle het in November ververs en die uitwaartse reis gesit in ’n jaar wat al ’n goewerneur benoem, ’n steen gelê, en ’n grot veroordeel het. [3] [9]
Onder persone van aansien wat tydens Tulbagh se regering aan die Kaap aangedoen het, het lord Clive op die 17de van Desember 1764 in die Kent hier geraak, tot die 12de van Januarie 1765 aan wal gebly, en weer op die 22ste van April 1767 op sy terugreis aangekom, by die burger Petrus Johannes de Wit gelogeer en op die 4de van Mei vertrek. Die abbé Nicolas Louis de la Caille, Louis de Bougainville, en professor Allemand van Leiden het ook die taverne se boeke gesit. Van die Engelse het Cook nou ’n tweede Kaapse lyn gesit: tuiswaarts in die Endeavour in 1771, uitwaarts met die Resolution en Adventure in November 1772. Clive se eerste besoek het die vergulde koets met ses perde gestuur; sy tweede was ’n bietjie minder opvallend; albei is met stille hoflikheid ontmoet. Cook se November-besoek het nie ’n vergulde koets nodig gehad om ’n genoemde besoeker te wees nie. Dit het ’n ree, ’n magazyn, en ’n waarnemende goewerneur nodig gehad wat nog beide stoele gesit het terwyl ’n genoemde goewerneur nog nie aangekom het nie. [3] [9]
Daar was in hierdie tydperk maar min rampe aan die kus. Die verlies van die Doddington en die aan wal dryf van die Meermin is al in vroeër kalenders geskryf. Die waarnemende jaar het geen genoemde wrak by daardie kort lys gevoeg nie. Dit het ’n uitwaartse Engelse kaptein met twee skepe, ’n Franse vraag van Mauritius, en ’n pakket van omtrent driehonderd ton bygevoeg. Cook se bemanning het in Tafelbaai ververs, nie in die winterhawe nie. November het ’n betalende ree gesit binne ’n dorp wat vreemdelinge Kaapstad genoem het, binne ’n eerste stoel wat nog waarnemend gesit het, en binne ’n hospitaalgrond wat van die 2de van November ’n steen gehou het. Die Resolution en die Adventure het as twee van die Engelse van die sprong getel. Hulle het nie ’n tweede perdeskip getel nie. Hulle het ’n November-besoek op pad na die suide getel. [3] [9]
Kerk, reservaat en burgerlike werke — 1772
Die verskeie kerke in die kolonie was nog goed van predikante voorsien, behalwe Zwartland en, van September af, Stellenbosch. Aan die Kaap was Kroonenburg, Bode en Serrurier van Hanau almal in aktiewe diens, en het nog maandeliks om die beurt diens te Zwartland gehou. Appeldoorn se dood in September het Stellenbosch aan ’n konsultent gelaat. Van der Spuy het nog Drakenstein gesit, en dit binne Januarie se ouderlingtwis oor Theron gesit. Harders het nog Waveren gesit, in 1761 deur die bewindhebbers daar vastgemaak. Gekombineerde kerkrade het in 1759 opgehou. Serrurier van Hanau, op die 9de van November 1760 met Margaretha Elisabeth Timmendorf getroud, het nog die Kaapse preekstoel as derde predikant gesit, en nog Zwartland een maand uit drie. Die binne-stoele het in die vorige jaar met een dood verander: Tulbagh s’n, op die 11de van Augustus 1771, Plettenberg waarnemend as goewerneur en sekunde. Die buitenste stoele het nou met een preekstoel verander: Appeldoorn s’n. Faber het nog Stellenbosch se drosdy gesit. Mentz het nog die gehuggie gesit. Kirsten het nog die winterhawe gesit. [3] [8]
Te Simonstad is al duur werke uitgevoer. Die hospitaal—’n vierkantige gebou van 130 voet frontwydte—is in 1760 begin en in 1765 voltooi. Stewige store is daarna opgerig, en toe dié klaar was, is in 1768 ’n klippier gebou. ’n Slaghuis, ’n bakkery, werkswinkels vir smede en skrynwerkers, en ’n woonhuis vir die beampte in bevel van die stasie het gevolg. Die gebou wat in goewerneur Swellengrebel se tyd opgerig is—450 voet lank en vroeër vir alle doeleindes gebruik—is nou uitsluitlik as kwartiere vir die garnisoen en werkslui gebruik. Kirsten het nog daardie stasie met die titel van resident gesit, soos hy sedert Mei 1761 het. Die waarnemende jaar het nie ’n tweede pier bygevoeg nie. Dit het die pier al daar gesit, en in Tafelvallei op die 2de van November ’n hoeksteen vir 1,450 bygevoeg. Nie net in die dorp nie, maar ook in die plattelandse distrikte, is die impak van Tulbagh se energie al gevoel. Stellenbosch is ná 1762 uitgebrei. Swellendam het ’n blote gehuggie gebly, Mentz in Horak se stoel. Die Breede-pont van 1757, naby die samevloeiing van die Zonder End, was nog die openbare boot op daardie pad. [3] [9]
Lily Fontein in die Kamiesberg het die jaar se genoemde reservaat gesit. Wildschut en sy mense het dit onder ’n kaptein gehou wat deur die Kaapse regering erken is, nie aan koloniale howe onderworpe nie behalwe in sake wat blankes geraak het. Khoikhoi wat nog in kompakte liggame bymekaargehou het, het daardie vorm van regering elders ook behou. Die groter getal het as afhanklikes van boere geleef, of rondgetrek en diens geneem soos hulle lus gehad het. Die howe was oop vir hul beskerming. Grond is nog aan koloniste toegeken sonder om Khoikhoi-stamme te raadpleeg. Genoeg grond het nog gelyk of dit oorbly. Die Kamiesberg, die Hantamberg, die land om die bronne van die Zakrivier in die Nieuwveldberge, en die Sneeuwberg is al etlike jare beset. Kalender 1772 het nie ’n nuwe noordelike lyn getrek nie. Dit het ’n reservaat te Lily Fontein benoem, en dit het ’n grot op die Roggeveld benoem wat granate ingeneem het. [3]
Die horlosie in die verhoogde toring het die tyd aangedui sedert die 25ste van November 1771. Baie maande van afstelling en hersiening het tussen die verhoging van die toring en die dag gesit toe die wysers eindelik die uur gesê het. Die waarnemende jaar het dus sy burgerlike papier nie met ’n nuwe straat en nie met ’n nuwe battery gesit nie, maar met ’n hospitaalsteen op die 2de van November, ’n horlosie wat al die uur oor ’n plaveisel gesê het wat die landsvader gehou het, en ’n begraafplaas tussen die Leeukop en die oewer wat vroeg in 1770 oopgemaak is. Die Wapen Pleyn is weer gelyk gemaak en van ’n haag eikebome voorsien. Die hele aansig van die Caabse Vlek het vinnig verander, en die naam Kaapstad het nie meer eufemisties geklink nie. November se steen het daardie veranderde dorp gesit. Cook se twee skepe het sy ree gesit. Die Zon het sy produkte gesit. Oudtshoorn se naam het sy eerste stoel op papier gesit, en Plettenberg het dit nog in die Kasteel gesit. [3] [9]
Noord en suid het die jaar die kolonie se oorskot, sy bank, sy rivier, sy grafte en sy steen gerek: in Januarie is Thomas Arnoldus Theron as ouderling te Drakenstein verkies en ’n aansienlike deel het beswaar dat hy nie behoorlik bevoeg was nie; in Mei het die landdros van Stellenbosch berig dat San op die Roggeveld-grens Hendrik Teutman, sy vrou en dogter, en ’n dienaar van Adriaan Louw vermoor het, en Willem van Wyk het ’n grot beleër wat grenadiers en Khoikhoi daarna bestorm het, ses dood en agt-en-vyftig gevange, die gevangenes op die 27ste van Junie by die Kaap; in September is Appeldoorn oorlede en Stellenbosch aan ’n konsultent gelaat, en op die 4de het die Kaap verneem dat Pieter van Reede van Oudtshoorn as goewerneur benoem is en Plettenberg as sekunde; in Oktober het Prinsloo ’n dagvaarding aan die Klein-Vis ontduik, en ’n kommando het een-en-dertig San geskiet en nege-en-dertig van Gerrit van Wyk se agt-en-tagtig teruggekry; op die 2de van November het Plettenberg die hoeksteen van ’n hospitaal vir 1,450 gelê; in November het Cook met die Resolution en die Adventure op die uitwaartse reis geraak; die pakket Zon, omtrent driehonderd ton, het 2,997 muids koring, 87 rog, 222 gars, 82 leggers wyn en 5,300 pond talg na Holland geneem, graanverkope aan vreemdelinge vir uitvoer vir ’n tyd verbied, slegs een groot materialeskip aangekom en aan na Batavia gestuur; vreemde skeepvaart het gespring en nie afgeneem nie; Lily Fontein in die Kamiesberg is aan kaptein Wildschut verseker; op die 31ste van Desember het die hooggeregshof een tot breking op ’n wiel, een tot ophanging, vier tot geseel met senings van die hakke deursny en lewenslange harde arbeid, drie tot geseel en lewenslange harde arbeid veroordeel. Onder die waarnemende baron was 1772 nie ’n jaar van bevestiging nie, maar van ’n genoemde goewerneur nog in Holland, ’n steen in Tafelvallei, ’n pakket op die water, en ’n grot wat granate ingeneem het. [3] [4] [7] [8] [9]