Boer History1705 aan die Kaap die Goeie Hoop: Namakwa-stawwe, Starrenburg as landdros, Postlooper na Natal, droogte breek, en die Tas-gedenkskrif
Starrenburg landdros van Stellenbosch — Julie 1705
In Julie 1705 het Johannes Starrenburg (ook Jan Starrenburg in die opvolgingslyste) Pieter Robberts as landdros van Stellenbosch en Drakenstein opgevolg. Robberts het die landelike magistratuur sedert Februarie 1703 beklee; voor hom het Michiel Ditmar van Julie 1698 tot Februarie 1703 gedien, en voor Ditmar het die amp van Augustus 1696 onder die vorige bekleër geloop. Die landdros het as president van die plaaslike hof saam met die heemrade gesit, inkomste deur die distriksapparaat ingesamel, en was die goewerneur se gewone kanaal vir bevele binneland van die Kaapse skiereiland. [3]
Starrenburg se aanstelling het in die sesde kalenderjaar van Wilhem Adriaan van der Stel se goewerneurskap geval. Die goewerneur, gebore te Haarlem op die 24ste van Augustus 1664 as eerste seun van Simon van der Stel en Johanna Six, het op twintig Maria de Hase getrou, dogter van François de Hase, voorheen direkteur van Persië en Bengale; hy het later as skepen van Amsterdam gedien en het die koloniste op die 23ste van Januarie 1699 tegemoet gegaan asof ’n kroonprins geroep is om ’n aftredende koning op te volg. Vrye weiding het burgers reeds na Riebeek-Kasteel en die Land van Waveren gedryf; militêre poste het nog by Waveren, Groenkloof en verwante stasies gestaan; en die vrye veeruil wat in 1700 oopgemaak is, is weer in 1703 teruggetrek. Die Julie-opvolging het die landelike staf vir die res van die jaar in Starrenburg se hande geplaas. [3] [9]
Wantroue tussen Kasteel en Franstalige landmense het nog die landdros se gewone omgang gekleur. In 1705 het Starrenburg aan vlugtelinge van Drakenstein gesê dat hy nie sou twyfel dat hulle die wapen met die Franse sou opneem as Franse skepe die Kaap aanval nie—’n amptelike verdenking wat Abraham Bogaert opgeteken het en later as bewys aangehaal is dat assimilasie in die oë van Kompanjie-amptenare selfs ná twintig jaar se nedersetting onvoltooid gebly het. Dieselfde landdros, in gesprek met sommige van die vlugtelinge, is ook berig as seker dat as Franse skepe die Kaap sou aanval, hulle hulle teen die Kompanjie sou steun. Die opmerking sit langs ’n taalstryd wat by Drakenstein nog oop was, waar Middelburg se brief van 24 Julie 1704 die Franse gemeente se versoek dat ds. Hendrik Bek veertien daagliks in Frans preek, uitgestel het. [8]
Vir die binnelandse gemeentes het die jaar ook die uitgedunde bediening voortgesit wat die dood van ds. Hercules van Loon in Junie 1704 gelaat het. Stellenbosch het nog geen residensiële predikant gehad nie, behalwe die kwartaallikse besoeke van Bek uit Drakenstein; ds. Engelbertus Franciscus le Boucq, vir Drakenstein aangewys, sou eers op 30 Maart 1707 aankom, waarna Bek eindelik Stellenbosch sou oorneem—byna drie jaar sonder ’n vaste leraar behalwe die kwartaallikse sakramente. Siviele gesag by Stellenbosch het dus swaarder op die landdros en heemrade gerus terwyl die kerkvakature nog ’n volle kalenderjaar voortsleep. In die landdistrik is die dienste van die mense nog vir padmaak en ander openbare werke ingeroep; alle mans tussen sestien en sestig moes hulle in die burgermilisie inskryf en jaarliks vir ’n bepaalde aantal dae se opleiding opdaag, met sein-kanonne van hoë punte in die omliggende berge wat die landburgers te wapen geroep het. [3] [8]
Latere vertelling het Starrenburg as ’n lae vleier van die Kasteel-kliek bestempel. Daardie oordeel rus op werk wat tot die volgende jaar behoort. Wat 1705 vasgelê het, was die amp: ’n landelike magistraat wat in Julie aangestel is, wat reeds Kasteel-verdenking van die Drakenstein-Franse uitgespreek het, en wat reeds die goewerneur se gewone kanaal binneland van die skiereiland was terwyl Stellenbosch sonder ’n residensiële predikant aanbid het. [3] [7] [9]
Namakwa-kapteins bevestig as Plato, Jason en Vulcan — Oktober 1705
In Oktober 1705 het drie Namakwa-kapteins na die Kasteel gekom om die goewerneur te versoek om hulle gesag te bevestig. Hulle is vriendelik behandel; hulle versoek is toegestaan; en hulle het vertrek met geskenke van krale en ander snuisterye en koperkop-kiele waarop die nuwe name wat aan hulle gegee is— Plato, Jason, en Vulcan—gegraveer was. Voortaan is hulle bondgenote van die Edele Kompanjie genoem. [3] [9]
Die Oktober-besoek het die vriendskapsooreenkoms gevolg wat gesluit is toe verskeie Namakwa-kapteins in September 1704 die Kaap besoek het. Daardie vroeëre ooreenkoms het die stam, soos ander in kontak met die Europeërs, reeds as ’n vanselfsprekendheid in die posisie van vasalle geplaas. Die stawwe van 1705 het politieke vriendskap in genoemde persoonlike opdragte omskep: elke kaptein het ’n koperkop-kiel as die sigbare merk van Kasteel-erkenning gedra, en die klassieke byname het die Kompanjie-rekord langs hulle plaaslike gesag binnegegaan. Die praktyk het tot ’n wyer Kaapse diplomasie behoort waarin binnelandse kapteins geskrewe of metaaltekens van erkenning gesoek het, en die goewerneur met geskenke en titels geantwoord het wat die applikante as bondgenote gebind het sonder om private veeaankoop weer oop te maak. Later is die hantering van Khoikhoi-kapteins onder Wilhem Adriaan se konstruktiewe merke gereken—naas tuinwerk, die Nuweland-jaghuis, boomplanting, en die Groote Kerk-hoeksteen—selfs terwyl dieselfde administrasie se private boerdery vryburger-bitterheid ontlok het. [3] [9]
Die aantal kapteins wat om stawwe aansoek gedoen het, was self ’n teken dat die stamme meer verbrokkel was as vroeër. Soms het ’n clan die aanstelling van ’n regent versoek omdat sy erflike kaptein ’n minderjarige was; soms is ’n broer van ’n oorlede kaptein in sy plek gesoek, en die applikante het altyd as rede aangegee dat die dooie hoofman geen kinders nagelaat het nie. Vetes tussen clans van dieselfde stam het gereelde onluste veroorsaak, hoewel daardie selfde clans gewoonlik saam teen die aangrensende stam opgetree het. Plato, Jason en Vulcan het by hierdie wyer praktyk van Kasteel-stawwe en bondgenoot-titels ingepas eerder as om daar buite te staan. [3]
Noordelike diplomasie het nog langs ’n geslote veehandel gesit. Ná Khoikhoi-klagtes van gierigheid en geweld deur burger-handelsgeselskappe het die politieke raad vrye ruil voorlopig opgeskort, en in 1703 het die Vergadering van Sewentien die voorreg wat in 1700 oopgemaak is, teruggetrek. Kommersiële omgang tussen die twee rasse was weer onwettig; Europese veeboere is vir gewone bees- en skaapvleis aangewese, met militêre ruilgeselskappe binneland slegs wanneer trekosse dringend nodig was. Die bevestiging van Namakwa-kapteins het private aankoop nie weer oopgemaak nie; dit het politieke erkenning vasgelê terwyl vleisvoorsiening aan koloniale kuddes en gelisensieerde kontrakte gebonde gebly het. [3]
Dieselfde administrasie het die herwinning van vee wat deur San (Boesmans) gesteel is, nog as ’n plig behandel wat ewe veel aan burger- as Khoikhoi-eienaars verskuldig was—’n gelykheid van beskerming wat nie tot vrye kommersiële ruil gestrek het nie. Ná die besige patrollies van 1702, toe ’n groot aantal vee herwin en aan verskeie kraal herstel is en so baie San geskiet is dat die rowers verskrik gelyk het, het hulle die volgende paar jaar minder moeilikheid gegee, hoewel dit somtyds nog nodig was om hulle te tuchtig. Sersante en korporaals by die buiteposte is opgedra om te probeer om die San tot vrede te beweeg; wanneer daardie mense rooftogte gepleeg het, moes hulle agtervolg en gestraf word, maar onder geen omstandighede sonder uitlokking aangeval word nie. Die Oktober-stawwe het dus in ’n jaar van stiller binnelandse roof as die opening van die dekade gesit, met Namakwa-kapteins as bondgenote genoem terwyl die veehandel met hulle mense vir private burgers geslote gebly het. [3]
Droogte breek, reënbeskadigde oes, en geen wol — 1705
Van 1698 tot 1705 was die seisoene baie ongunstig vir boerdery, en geen koring kon uitgevoer word nie. In 1700 is rys uit Java ingevoer omdat daar nie genoeg graan vir die mense en vir vars brood aan skeepsbemannings was nie. In 1705 het die lang droogte opgebreek, en die oeste was baie goed; maar terwyl die koring geoes is, het swaar reën ingesit en dit grootliks beskadig. Daar was nietemin ’n surplus bo die behoeftes van die land, en in 1706 sou uitvoer hervat word met veertienhonderd muids na Batavia. Kalenderjaar 1705 was dus die skarnier: die droë strek het geëindig, ’n surplus het ondanks oesreën verskyn, en die eerste uitvoervrag het vir die volgende jaar gewag. [3]
Die direkteure het nog skaapwol uit Suid-Afrika begeer. Monsters is uitstekend verklaar; hulle het gehou dat wol teen ongeveer agt pens ’n pond die Kompanjie kon baat en koloniste ’n verdere inkomste gee. Burgers het nie tot die bedryf oorgegaan nie. Alhoewel heelwat Europese skape in vorige jare ingevoer is, het min van suiwer ras oorgebly; byna almal is met die grootstert inheemse dier gekruis. Wolskape is as meer onderhewig aan skurfte beskou; aparte kuddes het onkoste beteken; en die karkas is minder waardeer deur veeboere wat vir slagting geteel het. In 1700 het die regering tweehonderd vyf-en-tagtig pond Kompanjie-wol huis toe gestuur; in 1703 het een klein baal ongeveer vyftien pens ’n pond in Amsterdam opgelewer; in 1704 is slegs ’n baie klein hoeveelheid verkry; in 1705 glad nie; in 1706 honderd-en-veertien pond. Die goewerneur het later wolskape op ’n plaas van homself as ’n private spekulasie bymekaargemaak, na Europa vir ramme en ooie van goeie ras en na Java vir Persiese skape geskryf, en was op die punt om die bedryf ’n billike proef te gee toe hy teruggeroep is—sodat die leë wolboek van 1705 tussen die dun Kompanjie-versendings van vroeër jare en ’n private proef wat nooit onder sy administrasie ryp geword het nie, gestaan het. [3] [9]
Die bevolking het nietemin toegeneem. Burgergesinne was oor die algemeen groot; hulle het vroeg getrou; min jong vroue het ongetroud gebly. Elke jaar het ’n paar setlaars uit Europa aangekom. ’n Gebruik het soldate en herstellende matrose toegelaat om vir kort tydperke as dienaars by burgers in diens te tree, hulle lone en onderhoud sodoende vir die Kompanjie bespaar terwyl hulle byderhand gebly het in geval van nood—gewoonlik van honderd tot honderd-en-vyftig van die garnisoen en seemanne uit in diens. Baie slawe is uit Madagaskar en Mosambiek ingevoer. Arbeid en huishoudelike groei het dus deur die laaste droogtejaar en in die eerste surplus-oes voortgegaan. [3]
Parallelle eksperimente van dieselfde administrasie—witmoerbei-aanplanting en ingevoerde sywurms wat almal doodgegaan het, die goewerneur se gevolgtrekking dat die moerbei in die verkeerde seisoen vir wurms uit suidelike Europa in blaar was, en die meer geslaagde plasing van patrysse en faisante op Robbeneiland om te teel—het ’n goewerneur getoon wat bereid was om sekondêre produkte te beproef terwyl graan en vee nog oorheers het. Soos sy vader het hy baie vir die verbetering van die Kompanjietuin gedoen, ’n klein museum bygevoeg, die klein tuynhuys tot ’n waardige gastehuis herbou, en aansienlike botaniese kennis aan die uitbreiding daarvan bestee; hy het ’n botaniese gids geskryf wat ’n eeu later nog deur deskundiges geraadpleeg is, ’n nuwe tuin naby Rondebosch aangelê genaamd Nuweland (Nieuwe Landen) met ’n jaghuis daar asook, Waveren verken en genoem, en boomplanting aangevuur. Daardie openbare merke het in dieselfde jare as Vergelegen gesit. [3] [9]
Die slegte seisoene het ook geneig om rusteloosheid onder die boerbevolking te wek, vermeerder deur die gedrag van die vernaamste regeringsbeamptes. Tussen Wilhem Adriaan van der Stel en die koloniste was daar nie die geringste gevoel van simpatie in die amptelike stukke van sy jare in amp opgeteken nie; daar is nie ’n enkele uitdrukking soos sy vader se “ons eie Nederlanders” nie. Hy het die direkteure wel versoek om nywer Seelandse boere uit te stuur en geen Franse kadette meer nie, maar die sin toon ewe min toegeneentheid vir die een klas as vir die ander. In 1705 het die posisie akuut geword: Kompanjie-amptenare, van die goewerneur af, het in mededinging met die boere getree hoewel bevele amptenare verbied het om boerdery te bedryf; die aanbod van produkte was groter as die vraag. Later is die eenvoudige teenstelling van skurk of martelaar geweier: dieselfde man wat die Kompanjietuin verbeter en binnelandse kapteins hanteer het, het ook private skaal as vanselfsprekend aanvaar in ’n gemeenskap wat dit nie sou verdra nie. [3] [8] [9]
Postlooper-ekspedisie na Natal — November–Desember 1705
Hoofsaaklik weens die skaarste aan hout en brandstof is in 1705 besluit om ’n ekspedisie na Natal en die aangrensende kus te stuur om die land te inspekteer en veral die woude wat daar bekend was. Dit het nog moeilik gebly om die skepe van vuurmaakhout te voorsien. Sommige skippers het fyn woude op twee eilande genaamd Dina en Marseveen gerapporteer, op breedtegraad 41° of 42° suid en ongeveer vierhonderd seemyl van die Kaap; die meester van die galiot Wesel is opgedra om hulle te inspekteer, het op die 31ste van Maart 1699 uit Tafelbaai gevaar, en het op die 18de van Mei teruggekeer met ’n verslag dat die soektog vrugteloos was. Die skoener Centaurus, in 1686–7 by Natal gebou hoofsaaklik uit hout wat aan die oewer van die lagune groei, was byna veertien jaar in gebruik voordat herstel nodig was en het as bewys gestaan dat die hout waardevol was. Die galiot Postlooper is gereedgemaak. Haar meester, Theunis van der Schelling, het Natal besoek toe hy stuurman van die Noord in 1689 en 1690 was, en het derhalwe die hawe geken. Hy is opgedra om ’n deeglike verkenning van die woude te doen en ’n kaart van die kus op te stel. ’n Matroos vaardig in die teken van prente is gestuur om sketse van die landskap te maak. [3]
Die Postlooper het op die 20ste van November 1705 uitgevaar. Sy het Natal op die 29ste van Desember bereik, en die bank so versand gevind dat sy slegs by hoëwater kon oorgaan. Daar was nie soveel vee in die omgewing as sestien jaar tevore nie. Hout het nog in aansienlike hoeveelhede oorgebly. Die heenreis en die Desember-landing het die kalenderjaar dus aan die Natalse kus afgesluit; die terugkeer na Tafelbaai sou eers op die 8ste van Maart 1706 val, nadat die skipper beseer is toe die roer hom teen die bors getref het toe die galiot op die bank geswaai het, en nadat twee van die bemanning weggeloop het, gelok deur die lewe van ’n Engelsman wat daar woonagtig gevind is. Met niemand aan boord wat Van der Schelling se plek kon inneem nie, is verdere verkenning laat vaar en het die vaartuig huis toe gekom sonder om die woudopname of kuskaart te voltooi wat die opdragte vereis het. [3]
In Desember 1689 is ’n aankoop van die lagune en omliggende grond van die hoofman wat destyds by Port Natal gewoon het, gemaak en in ’n formele kontrak in twee afskrifte opgeteken. Die Nederlandse beamptes se afskrif is verloor toe die Noord in Januarie 1690 vergaan het; Van der Schelling is derhalwe opgedra om die afskrif wat by die hoofman gelaat is, te verkry sodat ’n notariële transkripsie gemaak kon word. Die hoofman wat die grond verkoop het, was dood, en sy seun het nou die stam of clan gelei. By navraag het die seun verklaar dat hy niks van die dokument weet nie en veronderstel het dit is saam met sy vader se ander persoonlike besittings begrawe. Dit was duidelik dat hy die verkoping nie as bindend op hom of sy mense erken het nie. [3]
By Natal is ’n Engelsman gevind wat sy naam as Vaughan Goodwin gegee het en verklaar het dat hy ’n inboer van Londen was. Hy het twee vroue en verskeie kinders gehad. Sy verhaal was dat hy in Februarie 1699 in ’n vaartuig genaamd die Fidele aangekom het, en saam met twee ander agtergelaat is deur kaptein Stadis, wat ’n nedersetting wou stig en belowe het om binne drie jaar terug te keer. Hulle moes besit van die plek hou totdat Stadis sou terugkeer; hy het nog nie verskyn nie. In 1700 het die inboorlinge die ander blankes doodgemaak. Goodwin se huishouding is wat die Postlooper se mense teen jaareinde op ’n kus teëgekom het wat nog vir hout meer as vir enige onmiddellike Nederlandse okkupasie waardeer is—en aantreklik genoeg dat twee van die galiot se bemanning eerder gedros het as om huis toe te vaar. [3]
Die reis het 1705 dus afgesluit met ’n galiot oor die versande bank, ’n verdwene 1689-akte, minder vee as in 1689, hout nog in aansienlike hoeveelhede, en ’n Engelse huishouding aan die lagune-oewer. Die woudinspeksie en kuskaart wat die toerusting geregverdig het, het onvoltooid gebly toe die jaar geëindig het; hulle sou ook nie op die tuisvaart voltooi word nie, sodra die skipper ongeskik vir diens was en geen plaasvervanger sy plek kon inneem nie. [3]
Amptelike plase, Vergelegen se skaal, en burgerklagtes na Batavia — 1705
Die goewerneur was tot eie voordeel op ’n baie groot skaal, soos dinge destyds gereken is, aan die boer. Hy kon nie grond vir homself neem nie, maar in Februarie 1700 het kommissaris Wouter Valckenier, met gesag van die goewerneur-generaal en raad van Indië, hom in eiendom vierhonderd morg by Hottentots-Holland toegestaan, naby die latere Somerset-Wes. Hierby het hy later gevoeg deur aangrensende grond aan ’n ondergeskikte amptenaar toe te staan en dit van daardie individu teen ’n nominale prys te koop. Die landgoed het hy Vergelegen (“Ver-Geleë”) genoem. Die toekenning self was ’n vernaamste bron van vryburger-bitterheid, en die bitterheid het verdiep toe Vergelegen-produkte private boere van Kompanjie-markte gelyk het te verdring terwyl Kompanjie-arbeiders die lande en tuine bewerk het. [3] [7] [9]
Daarop het hy ’n ruim woonhuis gebou, met ’n meul, ’n leertannery, ’n werkswinkel vir houtwaterpype, wyn- en graanstore, ’n opsigtershuisie, ’n slawelosie, en baie uitgebreide buitegeboue. Hy was in die gewoonte om daar dikwels tien dae of ’n veertien dae op ’n slag te woon, wanneer openbare sake deels opgeskort is. Dit is vir die direkteure verberg: daar is geen melding van Vergelegen of van die goewerneur se afwesigheid van die Kasteel in die amptelike joernaal van voorvalle of die korrespondensie van die tydperk wat na Holland gestuur is nie. Op die landgoed is byna ’n halfmiljoen wingerdstokke geplant, of ten volle ’n vierde van die hele getal in die kolonie teen 1706. Bosse, boorde en koringlande is tot ’n ooreenstemmende omvang aangelê. Oorkant die berge op verskeie plekke het die goewerneur ses of agthonderd grootvee en agt of tienduisend skape gehad. Latere vertelling het dieselfde kuddes in nog groter terme gestel: duisende beeste en skape wat die goewerneur besit het, elke jaar vermeerder, en op regeringsgronde geweid sonder die toestemming, en selfs sonder die wete, van die direkteure. [3] [7] [9]
Die sekunde, Samuel Elsevier, het ’n toekenning van die plaas Elsenburg naby Klapmuts verkry. Ds. Petrus Kalden, predikant van die Kaap, het op dieselfde wyse die plaas Zandvliet verkry, tussen Stellenbosch en die kop van Valsbaai. Hierdie amptenare het op ’n kleiner skaal as die goewerneur geboer, maar, veral in die predikant se geval, openbare pligte vir private eiendom verwaarloos. Die goewerneur se broer, Frans van der Stel, was ’n boer by Hottentots-Holland. Sy vader het by Constantia geboer. Die mark vir produkte was klein, en al hierdie persone het ’n ingang daartoe gehad voordat die burgers enigiets kon van die hand sit. Latere vertelling het dieselfde klag in skerper kommersiële terme gestel: die familie het byna alle handel met skepe en met die garnisoen gemonopoliseer; pryse waarteen kleinboere kon verkoop, is deur Kompanjie-amptenare vasgestel wat setlaars ook kon verhinder om met vreemde skepe in Tafelbaai te handel. [3] [7] [9]
Daar was nog nooit ’n volk minder geneig om griewe, werklik of verbeel, te verdra nie as die koloniste van Suid-Afrika. Sommige van die boere het besluit om by die hoogste owerhede te kla, en in 1705 privaat ’n lys klagtes aan die goewerneur-generaal en raad van Indië voorgelê. By Batavia is geen stappe gedoen nie. Terwyl die klagers op ’n antwoord gewag het, is die materiaal van ’n groter gedenkskrif aan die direkteure in die Vaderland reeds in die landdistrikte bymekaargemaak. Nadat Henning Huising se eerste private benadering tot die direkteure in 1704 geen antwoord ontlok het nie, het die ontevrede boere besluit op vertoë beide na Batavia en weer na die Oos-Indiese Huis in Amsterdam. Hulle het dit gedoen by wyse van ’n gedenkskrif opgestel deur hulle sekretaris Adam Tas, Huising se nefie. Die jaar het dus twee spore van protes oopgemaak: ’n private lys reeds op die Batavia-roete, en ’n voller saak wat nog vir Amsterdam geskryf word—die eerste gesamentlike poging, in latere oordeel, deur blanke inwoners om gemeenskaplike regte as vry burgers teen wanbestuur te verdedig. [3] [7] [9]
Later is geweier om die goewerneur as òf skurk sonder die geringste pligsbesef òf onskuldige martelaar geoffer aan jaloesie te behandel. Die weergawe wat oorbly, is van ’n trotse, buitensporige individu wat, deur geboorte, opvoeding en omgewing, as vanselfsprekend aanvaar het dat slegs die beste vir hom goed genoeg was, en wat in ’n gemeenskap van selfsoekende koloniste wat hulle van hom hoofsaaklik deur ’n laer klasgraad onderskei het, tot ’n ontoelaatbare despotisme gelei is wat die burgers tereg verwerp het. Vergelegen se vierhonderd morg, die halfmiljoen wingerdstokke, die verborgde afwesighede, en die familie-ingang tot ’n klein mark was die skaal waarteen die Batavia-lys van 1705 opgestel is. [3] [9]
Adam Tas se gedenkskrif en Huising se verlore vleiskontrak — laat 1705
Adam Tas, ’n inboer van Amsterdam en ’n burger van Stellenbosch, het ’n gedenkskrif aan die direkteure opgestel. Saam met hom was Pieter van der Byl en ander vooraanstaande koloniste. Latere vertelling het Tas as die boere se sekretaris behandel en opgemerk dat hy Huising se nefie was. Die dokument het agt-en-dertig paragrawe bevat, sommige van groot lengte, waarin die goewerneur en die andere beskuldig is dat hulle soos reeds geskets opgetree het, en die goewerneur verder van korrupsie, afpersing en onderdrukking aangekla is. Daar is bevestig dat hy die Kompanjie se dienaars en slawe op sy plaas gebruik het; dat hy die Kompanjie se materiale vir bouwerk gebruik het; dat sy agente wanneer hulle gestuur is om vee van die Khoikhoi te ruil, dit met geweld geneem het; dat hy wyn teen baie lae tariewe gekoop het van dié wat geen mark daarvoor kon vind nie en dit teen baie hoë tariewe aan vreemdelinge van die hand gesit het; dat hy, in plaas daarvan om by veiling vier wynhandelaars te lisensieer aan elkeen van wie die boere sonder beperking kon verkoop, die voorreg om daardie artikel by kleinhandel te verhandel as ’n monopolie laat verkoop het aan ’n man wat syne teen ’n goeie prys sou koop; en dat hy geen grondtoekenning sonder ’n omkoopgeskenk sou maak nie. Sommige ander oortredings van ewe ernstige aard is oor gekla. Die sekunde en die Kaapse predikant is ook van wangedrag en pligsverwaarlosing aangekla. [3] [7] [9]
Die gedenkskrif is deur drie-en-sestig individue onderteken, een-en-dertig van wie Franse was—die res Nederlanders, beide tuisgebore en koloniaal. Daardie getal het ’n baie groot deel van die vrye inwoners in daardie dae verteenwoordig. Hulle voorneme was om die gedenkskrif met die retouervloot in die vroeë maande van 1706 aan die direkteure te stuur. Amptelike rekords van die vroeë jare van Wilhem Adriaan van der Stel se administrasie, waartoe die burgers geen toegang gehad het nie, het later getoon dat sommige van die ernstigste klagtes teen hom sonder grondslag was. Een vernaamste teenstander— Jacob van der Heiden—is op ’n later datum sterk van oneerlike praktyke self verdink. ’n Ander—Henning Huising—het aan die einde van 1705 sterk grond vir wrok gehad, toe hy die winsgewende vleiskontrak verloor het wat hy vyf jaar gehou het. Die Duitser, eens ’n pennielose immigrant, het rykdomme met treffende spoed opgestapel ná guns onder Simon van der Stel, en sy vyandigheid teenoor die seun is nooit ten volle verklaar nie—tog weier dieselfde latere lesing om die opposisie as bloot engelagtige deug teen suiwer boosheid te behandel. [3] [7] [8] [9]
Huising se vyfjaar-vleismonopolie het in Februarie 1700 begin, toe hy gekontrakteer het om die garnisoen, hospitaal en Kompanjie-vlotte van bees- en skaapvleis teen twee pens ’n halwe pennie ’n pond te voorsien, met gebruik van die Kompanjie se slaghuise en, as veeloop, die hele Groenkloof nie deur Khoikhoi beset nie. Die direkteure het ’n voorlopige tienjaar-termyn tot vyf verminder. Op aandrang van die goewerneur in 1705 is tenders gevra, en vier slagters is gelisensieer, die prys van vleis vasgestel op ’n pennie drie farthings ’n pond aan die Kompanjie en twee pens aan burgers. Huising het dit kwalik geneem, en aangesien die kontrak hom die rykste man in die gemeenskap gemaak het, kon hy sy wrok laat voel. Nadat daardie omstandighede geweeg is, het die klagtes wat ongetwyfeld waar was nog ’n formidabele aanklag gemaak, en die meerderheid van die goewerneur se teenstanders was onder die godvresendste en fatsoenlikste manne in die land. Onder hulle was J. W. Grevenbroek, onlangs ’n ouderling by Stellenbosch, wat ’n bedrywige deel in die beweging geneem het hoewel sy naam nie aan die gedenkskrif geheg was nie. [3] [9]
Die boere van 1705 was nie meer geneig om onreg te verdra nie as die oorspronklike vryburgers van 1658. Hulle nedersetting binne Kompanjie-gebied het, in hulle oordeel, nie regte as Nederlanders prysgegee nie; as geregtigheid by die direkteure misluk, sou hulle sonder aarseling na die State-Generaal appelleer. Die Franse vlugtelinge het ’n baie aansienlike element onder die boerbevolking gevorm; betrekkinge met die Nederlanders was oorspronklik nie te hartlik nie, Frankryk die aartsvyand van die Republiek, tog het wantroue teen die begin van die agtiende eeu, ná twintig jaar van dieselfde lewe en ontberinge, versag. Wanbestuur onder Van der Stel het ’n gemeenskaplike saak verskaf: rasverskil is vergeet, en Frans en Nederlands het die Kasteel as een liggaam in die gesig gestaar. Van die drie-en-sestig ondertekenaars was een-en-dertig Frans; latere waarnemers het treffende toevalle van nasionaliteit onder dié wat verban is en dié wat in die vervolging gesterf het, opgemerk—simbole, vir tydgenote, van die eenstemmigheid waarmee die koloniste die stryd aangegaan het. [8] [9]
Op die 29ste van November 1705 het die Indiese owerhede, met die oog daarop om onkoste te spaar, die politieke raad opgedra om nie langer tot die pryse van die Stellenbosch-kermis by te dra of wyn en ale op die Kompanjie se koste te verskaf nie. Daar was dus geen kermis of jaarmark in die volgende jaar nie—die eerste sigbare uitwerking van ’n November 1705-spaarbevel wat landmense later op die Kaapse regering sou blameer wanneer die jaarlikse byeenkoms misluk, selfs al sou Starrenburg waarheidsgetrou antwoord dat die Indiese owerhede dit verbied het. Teen die sluit van die kalenderjaar was die Batavia-klaglys reeds weg, Tas se agt-en-dertig paragrawe het vir die volgende retouervloot onderteken gestaan, Huising se vyfjaar-vleismonopolie het in ’n vier-slagter-lisensiestelsel geëindig, en Starrenburg het die landdroskap van Stellenbosch gehou. Latere portret kanselleer nie die trots en private boerdery wat die drie-en-sestig genoem het nie; dit toon wel dat die jaar gewone administrasie—Namakwa-stawwe, ’n Natalse houtreis, ’n gebreekte droogte—gemeng het met die skaal van amptelike landgoedere wat latere klagtes in byna ’n halfmiljoen wingerdstokke sou meet, en met ’n vryburger-samehorigheid wat Nederlandse en Franse boere nie so openlik tevore getoon het nie. [3] [8] [9]
Hugenote-huishoudings, die Middelburg-brief, en Frans–Nederlandse samehorigheid — 1705
Op die 28ste van Maart 1705 het die Kaapse regering aan die Kamer van Middelburg geskryf oor die Franse gemeente se versoek dat ds. Hendrik Bek by Drakenstein in sowel Nederlands as Frans preek. Middelburg se brief van 24 Julie 1704 het, om redes reeds op die 20ste van September 1701 aangevoer, geweier om toe te stem dat Bek deur die Franse medium preek, tog het die versoek aan die Kaap oorgelaat om te handel soos vir die Kompanjie voordeligste. Die Maart-antwoord kon geen voller mening oor die noodsaaklikheid gee as die eerbiedige brief van 24 Junie 1703 wat reeds gestuur is nie; dit het bygevoeg dat die gemeenskap die petisie herhaaldelik hernu het, verklaar het dit is onmoontlik vir hulle om die Nederlandse taal te leer omdat hulle een, twee, drie of meer ure van mekaar woon, en gebid het dat godsdiensdiens ten minste een maal per veertien dae in hulle eie taal gehou mag word. Bek het Frans verstaan maar, op bevel van die Sewentien, openbare erediens in Nederlands gehou; die sieketrooster Paul Roux het bedieninge aan die Hugenote in hulle eie taal voortgesit. Drakenstein het nog somtyds in ’n boer se voorkamer, somtyds in ’n skuur, aanbid. [3] [8]
Die Maart-brief het Kasteel-verdenking van Franse lojaliteit nie gesluit nie. Starrenburg se opmerking aan die Drakenstein-vlugtelinge in 1705—dat hy nie sou twyfel dat hulle by die Fransman teen die Kompanjie sou hou as Franse skepe die Kaap tref nie—behoort tot dieselfde jaar as die gemeente se hernude pleidooi vir veertien daaglikse Franse preke. Aanvanklik was die gevoel tussen Nederlanders en Franse nie een van vertroue nie: die twee nasies was jare lank in oorlog, en aan die Kaap was daar ’n gevoel dat Hugenote-simpatie by Frankryk sou wees sou sy aanval. Simon van der Stel het die petisie vir ’n afsonderlike gemeente wantrou. Teen die begin van die agtiende eeu, ná twintig jaar van dieselfde lewe en ontberinge, het daardie wantroue versag; wanbestuur onder Wilhem Adriaan het ’n gemeenskaplike saak verskaf, en Frans en Nederlands het die Kasteel as een liggaam in die gesig gestaar. [8]
Huishoudelike stukke van dieselfde jaar toon die Franse gemeente nog besig om boedels en huwelike te reël selfs terwyl sommige gesinne vertrek het. Op die 17de van Februarie 1705 het Jean Roux, in 1665 te la Morin (of Lormarin) in Provence gebore, ’n landbouer by Drakenstein woonagtig by Dal Josafat, sy testament gemaak en sy vader, Philip Roux, destyds woonagtig te la Morin en agt-en-sestig jaar oud, as erfgenaam van die helfte van sy boedel ingestel, en die Drakenstein-armesfonds as erfgenaam van die ander helfte. Hy skyn nie getroud te gewees het nie. Jacques Potier (Potje), van Moukron in Vlaandere, wat in 1699 as soldaat in die Westhoven aangekom het, in 1704 burger geword het, en by Drakenstein gewoon het, het in 1705 getrou. [8]
Ander Hugenote-name het die Kaap in dieselfde kalenderjaar verlaat. Louis Barré, wat hulp uit die 1690-fonds ontvang het en in wie se guns ds. Pierre Simond op die 26ste van Februarie 1700 ’n volmag verleen het om sekere geld te verhaal, het in 1705 na Europa teruggekeer. Paul le Febure (le Febre), ’n chirurg van Chaurry wat by Stellenbosch gepraktiseer het, het tweedens Elizabeth Sezille (Sisillia) getrou; twee kinders van daardie huwelik is in 1699 en 1701 aan die Kaap gedoop; in 1705 het hy met sy vrou en twee kinders na Europa teruggekeer. ’n Le Febure-huishouding—man, vrou en twee kinders—word eweneens as in 1705 na Europa terugkerend opgeteken. Dié wat hulle volle skeepsloon betaal en huis toe gegaan het, was, in latere oordeel, nywer genoeg om geld opsy te sit; armoede en ouderdom kom tot die allerbeste, en nie elke vertrek het luiheid betoog nie. [8]
Grondbesit waaronder sulke huishoudings geboer het, het gemeng gebly. Die meerderheid plase wat gedurende die sewentiende en agtiende eeue gehou is, was op leenbesit: ’n veeboer het ’n weiveld gekies, aansoek gedoen om ’n jaar te vestig, die lisensie jaarliks hernu as die plek gepas het, of dit laat vaar en vars weivelde verder weg gesoek. Hy het geen dominium in die grond gehad nie en kon dit nie verkoop nie, maar kon die geboue (opstal) wat daarop opgerig is, van die hand sit; die regering, as dit okkupasie hervat of hernuwing weier, sou hom vir die waarde van die opstal uitbetaal. Die grond aan die vlugtelinge langs die Bergrivier uitgedeel, is in eiendom toegestaan, wat hulle toegelaat het om dit te verkoop of aan hulle erfgename oor te dra. Daardie mengsel van jaarlikse veelope en Hugenote-eiendomslotte was die landelike grond waarop een-en-dertig Franse name onder die drie-en-sestig ondertekenaars van Tas se gedenkskrif kon staan—tuisgebore Nederlanders, koloniale Nederlanders, en vlugtelinge saam, rasverskil vergeet vir ’n gemeenskaplike saak in dieselfde jaar dat Drakenstein nog, skriftelik aan Middelburg, om preke in Frans een maal per veertien dae gevra het. [8]