Boer History1705 aan die Kaap die Goeie Hoop: Namakwa-stafwe, Starrenburg as landdros, Postlooper na Natal, droogte breek, en die Tas-gedenkskrif
Starrenburg landdros van Stellenbosch — Julie 1705
In Julie 1705 volg Johannes Starrenburg op Pieter Robberts as landdros van Stellenbosch en Drakenstein. Robberts het die landelike magistratuur sedert Februarie 1703 beklee; voor hom het Michiel Ditmar van Julie 1698 gedien. Die landdros het as president van die plaaslike hof saam met die heemrade gesit, inkomste deur die distriksapparaat ingesamel, en was die goewerneur se gewone kanaal vir bevele binneland van die Kaapse skiereiland. [3]
Starrenburg se aanstelling val midde-in Wilhem Adriaan van der Stel se goewerneurskap, toe vrye weiding burgers reeds na Riebeek-Kasteel en die Land van Waveren gedryf het, militêre poste nog by Waveren, Groenkloof en verwante stasies gestaan het, en die vrye veeruil wat in 1700 oopgemaak is, weer in 1703 teruggetrek is. Die nuwe landdros sou binnekort die amptenaar wees wat ’n gewapende geselskap van huis tot huis in die landdistrikte neem om handtekeninge te soek vir ’n sertifikaat van die goewerneur se goeie administrasie—werk wat tot 1706 behoort, maar waarvan die ampstigting die Julie-opvolging van 1705 was. [3]
Vir die binnelandse gemeentes het die jaar ook die uitgedunde bediening voortgesit wat die dood van ds. Hercules van Loon in Junie 1704 gelaat het. Stellenbosch het nog geen residensiële predikant gehad nie, behalwe die kwartaallikse besoeke van ds. Hendrik Bek uit Drakenstein; ds. Engelbertus Franciscus le Boucq, vir Drakenstein aangewys, sou eers in Maart 1707 aankom. Siviele gesag by Stellenbosch het dus swaarder op die landdros en heemrade gerus terwyl die kerkvakature nog ’n volle kalenderjaar voortsleep. [3]
Namakwa-kapteins bevestig as Plato, Jason en Vulcan — Oktober 1705
In Oktober 1705 kom drie Namakwa-kapteins na die Kasteel om die goewerneur te versoek om hulle gesag te bevestig. Hulle is vriendelik behandel; hulle versoek is toegestaan; en hulle het vertrek met geskenke van krale en ander snuisterye en koperkop-kiele waarop die nuwe name wat aan hulle gegee is—Plato, Jason en Vulcan—ingeskryf was. Voortaan is hulle bondgenote van die Edele Kompanjie genoem. [3]
Die Oktober-besoek volg op die vriendskapsooreenkoms toe verskeie Namakwa-kapteins in September 1704 die Kaap besoek het. Daardie vroeëre ooreenkoms het die stam, soos ander in kontak met die Europeërs, reeds vanselfsprekend in die posisie van vasalle geplaas. Die stawwe van 1705 het politieke vriendskap in genoemde persoonlike opdragte omgesit: elke kaptein het ’n koperkop-kiel as sigbare teken van Kasteel-erkenning gedra, en die klassieke byname het die Kompanjierekord binnegegaan langs hulle plaaslike gesag. [3]
Die aantal kapteins wat om stawwe aansoek gedoen het, was self ’n teken dat die stamme meer verbrokkel was as vroeër. Soms het ’n clan die aanstelling van ’n regent versoek omdat die erflike kaptein ’n minderjarige was; soms is ’n broer van ’n oorlede kaptein in sy plek gevra, met die aansoekers altyd as rede dat die dooie hoof geen kinders nagelaat het nie. Vetes tussen clans van dieselfde stam het gereelde onrus veroorsaak, al het daardie selfde clans gewoonlik saam teen die aangrensende stam opgetree. Plato, Jason en Vulcan het in hierdie wyer praktyk van Kasteel-stawwe en bondgenootstitels ingepas eerder as om daarbuite te staan. [3]
Noordelike diplomasie het nog langs ’n geslote veehandel gesit. Na Khoikhoi-klagtes oor roofsug en geweld deur burgerhandelaars het die politieke raad die vrye ruil voorlopig opgeskort, en in 1703 het die Vergadering van Sewentien die voorreg wat in 1700 oopgemaak is, teruggetrek. Handelsverkeer tussen die twee rasse was weer onwettig; Europese veeboere is vir gewone bees- en skaapvleis aangewese, met militêre ruilpartye binneland slegs wanneer trekosse dringend nodig was. Die bevestiging van Namakwa-kapteins het nie private aankoop heropen nie; dit het politieke erkenning vasgelê terwyl vleisvoorsiening aan koloniale kuddes en gelisensieerde kontrakte gebind gebly het. [3]
Droogte breek, reënbeskadigde oes, en geen wol — 1705
Van 1698 tot 1705 was die seisoene baie ongunstig vir boerdery, en geen koring kon uitgevoer word nie. In 1700 is rys uit Java ingevoer omdat daar nie genoeg graan vir die mense en vars brood vir skeepsbemannings was nie. In 1705 breek die lang droogte; die oeste was baie goed, maar toe die koring geoes word, het swaar reën ingetree en dit sterk beskadig. Daar was nietemin ’n oorskot bo die land se behoeftes, en in 1706 sou uitvoer hervat word met veertienhonderd muids na Batavia. Kalenderjaar 1705 was dus die skarnier: die droë tydperk eindig, ’n oorskot verskyn ondanks oesreën, en die eerste uitvoerversending wag op die volgende jaar. [3]
Die direkteure wou steeds skaapwol uit Suid-Afrika hê. Monsters is as uitstekend beoordeel; hulle het gemeen dat wol teen omtrent agt pennies per pond die Kompanjie kon baat en koloniste ’n verdere inkomste gee. Burgers het nie die bedryf aangeneem nie. Europese skape is met die grootstert inheemse dier gekruis; wolskape is as meer skurftgevoelig beskou; aparte kuddes het koste beteken; en die karkas is minder gewaardeer deur veeboere wat vir slagting teel. In 1700 het die regering tweehonderd vyf-en-tagtig pond Kompanjiewol huiswaarts gestuur; in 1703 het een klein baal omtrent vyftien pennies per pond in Amsterdam behaal; in 1704 is slegs ’n baie klein hoeveelheid verkry; in 1705 niks nie; in 1706 honderd-en-veertien pond. Die goewerneur sou later wolskape op ’n eie plaas as private spekulasie versamel en na Europa en Java skryf vir beter stoet, maar daardie proef behoort aan die einde van sy administrasie eerder as aan die leë wolleier van 1705. [3]
Die bevolking het nietemin toegeneem. Burgergesinne was oor die algemeen groot; hulle is vroeg getroud; min jong vroue het ongetroud gebly. Elke jaar het ’n paar setlaars uit Europa aangekom. ’n Gebruik het soldate en herstellende matrose toegelaat om vir kort tye as diensknegte by burgers te werk, sodat hulle lone en onderhoud vir die Kompanjie gespaar is terwyl hulle by die hand gebly het indien nodig—gewoonlik van honderd tot honderd-en-vyftig van die garnisoen en seemanne uit in diens. Baie slawe is uit Madagaskar en Mosambiek ingevoer. Arbeid en huishoudelike groei het dus deur die laaste droogtejaar en in die eerste oorskotoes voortgegaan. [3]
Parallelle eksperimente van dieselfde administrasie—witmoerbeiplanting en ingevoerde sywurms wat doodgegaan het, en die meer suksesvolle plasing van patrysse en faisante op Robbeneiland om te teel—het ’n goewerneur gewys wat sekondêre produkte wou beproef terwyl graan en vee nog oorheers het. Die slegte seisoene het ook onrus onder die boerebevolking geneig om te wek, versterk deur die optrede van die vernaamste regeringsbeamptes. Tussen Wilhem Adriaan van der Stel en die koloniste was daar nie die geringste simpatie in die amptelike stukke van sy jare in amp opgeteken nie. [3]
Postlooper-ekspedisie na Natal — November–Desember 1705
Hoofsaaklik weens die skaarste aan hout en brandstof is in 1705 besluit om ’n ekspedisie na Natal en die aangrensende kus te stuur om die land te ondersoek en veral die woude wat daar bekend was. Die skoener Centaurus, in 1686–7 by Natal gebou hoofsaaklik uit hout wat aan die oewer van die lagune groei, was byna veertien jaar in gebruik voordat herstel nodig was en het as bewys gestaan dat die hout waardevol was. Die galiot Postlooper is gereed gemaak. Haar skipper, Theunis van der Schelling, het Natal besoek toe hy maat van die Noord in 1689 en 1690 was, en ken dus die hawe. Hy is opgedra om die woude deeglik te verken en ’n kaart van die kus op te stel. ’n Matroos wat vaardig was om prente te teken, is gestuur om sketse van die landskap te maak. [3]
Die Postlooper vaar op die 20ste van November 1705. Sy bereik Natal op die 29ste van Desember, en vind die sandbank so dig dat sy slegs by hoogwater kon oorsteek. Daar was nie so baie vee in die omgewing as sestien jaar tevore nie. Hout het nog in aansienlike hoeveelhede oorgebly. Die uitgaande vaart en die Desember-landing sluit dus die kalenderjaar aan die Natalse kus af; die terugkeer na Tafelbaai sou eers op die 8ste van Maart 1706 val, nadat die skipper beseer is toe die roerhomp hom in die bors tref toe die galiot op die sandbank slinger, en nadat twee van die bemanning weggeloop het, aangelok deur die lewe van ’n Engelsman wat daar gevind is. [3]
In Desember 1689 is ’n aankoop van die lagune en omliggende grond by die hoof wat toe by Port Natal gewoon het, gemaak en in ’n formele kontrak in twee afskrifte opgeteken. Die Nederlandse offisiere se afskrif is verloor toe die Noord in Januarie 1690 vergaan het; Van der Schelling is dus opgedra om die afskrif wat by die hoof gelaat is, te bekom sodat ’n notariële afskrif gemaak kon word. Die hoof wat die grond verkoop het, was dood, en sy seun het nou die stam of clan gelei. Op navraag het die seun gesê hy weet niks van die dokument nie en veronderstel dit is saam met sy vader se ander persoonlike besittings begrawe. Dit was duidelik dat hy die verkoop nie as bindend op hom of sy mense erken het nie. [3]
By Natal is ’n Engelsman gevind wat sy naam as Vaughan Goodwin gegee het en gesê het hy is ’n inwoner van Londen. Hy het twee vroue en verskeie kinders gehad. Sy verhaal was dat hy in Februarie 1699 in ’n vaartuig genaamd die Fidele aangekom het, en saam met twee ander agtergelaat is deur kaptein Stadis, wat ’n nedersetting wou stig en belowe het om binne drie jaar terug te keer. Stadis het nog nie verskyn nie. In 1700 het die inboorlinge die ander wit mans doodgemaak. Goodwin se huishouding is wat die Postlooper se mense teen jaareinde aan ’n kus teëgekom het wat nog meer vir hout as vir enige onmiddellike Nederlandse besetting gewaardeer is. [3]
Amptelike plase, Vergelegen se skaal, en burgerklagtes na Batavia — 1705
Die goewerneur was op ’n baie groot skaal, soos dinge toe gemeet is, vir eie voordeel besig om te boer. Hy kon nie self grond neem nie, maar in Februarie 1700 het kommissaris Wouter Valckenier, met gesag van die goewerneur-generaal en raad van Indië, hom vierhonderd morg by Hottentots-Holland in vryeiendom toegestaan. Hierby het hy later bygevoeg deur aangrensende grond aan ’n ondergeskikte amptenaar toe te staan en dit teen ’n nominale prys van daardie persoon te koop. Die landgoed het hy Vergelegen genoem. [3]
Daarop het hy ’n gerieflike woonhuis gebou, met ’n meul, ’n leertannery, ’n werkswinkel vir houtwaterpype, wyn- en graanstoorplekke, ’n opsigtershuisie, ’n slawekwartier, en baie uitgebreide buitegeboue. Hy was gewoond om dikwels tien dae of ’n fortnight op ’n slag daar te woon, wanneer openbare sake deels stilgelê is. Dit is vir die direkteure verberg: daar is geen melding van Vergelegen of van die goewerneur se afwesigheid van die Kasteel in die amptelike joernaal van voorvalle of die korrespondensie van die tydperk wat na Holland gestuur is nie. Op die landgoed is byna ’n halfmiljoen wingerdstokke geplant, of ten volle ’n kwart van die hele getal in die kolonie teen 1706. Bosse, boorde en koringlande is na ooreenstemmende omvang aangelê. Oor die berge by verskeie plekke het die goewerneur ses- of agthonderd grootvee en agt- of tienduisend skape gehad. [3]
Die sekunde, Samuel Elsevier, het ’n toekenning van die plaas Elsenburg naby Klapmuts gekry. Ds. Petrus Kalden, predikant van die Kaap, het op dieselfde wyse die plaas Zandvliet tussen Stellenbosch en die kop van Valsbaai verkry. Hierdie amptenare het op ’n kleiner skaal as die goewerneur geboer, maar, veral in die predikant se geval, openbare pligte vir private eiendom verwaarloos. Die goewerneur se broer, Frans van der Stel, was ’n boer by Hottentots-Holland. Sy vader het by Constantia geboer. Die mark vir produkte was klein, en al hierdie persone het toegang daartoe gehad voordat die burgers enigiets kon verkoop. [3]
Sommige van die boere het besluit om by die oppergesagte te kla, en in 1705 privaat ’n lys klagtes na die goewerneur-generaal en raad van Indië gestuur. By Batavia is geen stappe geneem nie. Terwyl die klagers op ’n antwoord gewag het, is die materiaal van ’n groter gedenkskrif aan die direkteure in die Vaderland reeds in die landdistrikte bymekaargemaak. Die jaar het dus twee spoorlyne van protes oopgemaak: ’n private lys reeds op die Batavia-roete, en ’n vollediger saak wat nog vir Amsterdam geskryf word. [3]
Adam Tas se gedenkskrif en Huising se verlore vleiskontrak — laat 1705
Adam Tas, ’n gebore Amsterdammer en burger van Stellenbosch, het ’n gedenkskrif aan die direkteure opgestel. Die dokument het agt-en-dertig paragrawe bevat, sommige van groot lengte, waarin die goewerneur en die ander daarvan beskuldig is dat hulle opgetree het soos reeds geskets, en die goewerneur verder van korrupsie, afpersing en onderdrukking aangekla is. Daar is beweer dat hy die Kompanjie se dienaars en slawe op sy plaas gebruik het; dat hy die Kompanjie se materiale vir bouwerk gebruik het; dat sy agente wanneer hulle gestuur is om vee by die Khoikhoi te ruil, dit met geweld geneem het; dat hy wyn teen baie lae tariewe gekoop het by diegene wat geen mark daarvoor kon vind nie en dit teen baie hoë tariewe aan vreemdelinge verkoop het; dat hy in plaas daarvan om by veiling vier wynhandelaars te lisensieer, aan elkeen van wie die boere sonder beperking kon verkoop, die voorreg om daardie artikel kleinhandelsgewys te hanteer as ’n monopolie laat verkoop het aan iemand wat syne teen ’n goeie prys sou koop; en dat hy geen grondtoekenning sonder ’n omkoopgeld sou maak nie. Sommige ander oortredings van ewe ernstige aard is ook gekla. [3]
Die gedenkskrif is deur drie-en-sestig persone onderteken, waarvan een-en-dertig Franse was. Hulle voorneme was om dit met die tuisvloot in die vroeë maande van 1706 na die direkteure te stuur. Amptelike rekords van die vroeë jare van Wilhem Adriaan van der Stel se administrasie, waartoe die burgers geen toegang gehad het nie, het later getoon dat sommige van die ernstigste klagtes teen hom sonder grondslag was. Een vernaamste teenstander—Jacob van der Heiden—is op ’n latere datum sterk verdink van oneerlike praktyke self. ’n Ander—Henning Huising—het aan die einde van 1705 sterk rede tot wrok gehad toe hy die winsgewende vleiskontrak verloor het wat hy vyf jaar lank gehou het. [3]
Op aandrang van die goewerneur is tenders gevra, en vier slagters is gelisensieer, met die prys van vleis vasgestel op ’n pennie en drie farthings per pond aan die Kompanjie en twee pennies aan burgers. Huising het dit teengestaan, en aangesien die kontrak hom die rykste man in die gemeenskap gemaak het, kon hy sy wrok laat voel. Nadat daardie omstandighede geweeg is, het die klagtes wat ongetwyfeld waar was, nog ’n formidabele aanklag gemaak, en die meerderheid van die goewerneur se teenstanders was onder die godvresendste en fatsoenlikste mans in die land. Onder hulle was J. W. Grevenbroek, onlangs ’n ouderling by Stellenbosch, wat ’n aktiewe aandeel in die beweging geneem het al is sy naam nie aan die gedenkskrif geheg nie. [3]
Op die 29ste van November 1705 het die Indiese owerhede, met die oog op besparing, die politieke raad opdrag gegee om nie langer by te dra tot die pryse van die Stellenbosch-kermis of wyn en bier op Kompanjiekoste te verskaf nie. Daar was dus geen kermis of jaarmark in 1706 en later nie—die eerste sigbare gevolg van ’n November-1705-besparingsbevel wat landmense die Kaapse regering sou verwyt toe die jaarlikse byeenkoms misluk. Teen die einde van die kalenderjaar was die Batavia-klaglys reeds weg, Tas se agt-en-dertig paragrawe was onderteken vir die volgende tuisvloot, Huising se vyfjaar-vleismonopolie het geëindig in ’n vier-slagter-lisensiestelsel, en Starrenburg het die landdroskap gehou waardeur die goewerneur in die openingsmaande van 1706 sou probeer om die gedenkskrif met gedwonge sertifikate en arresterings te beantwoord. [3]
Sluiting van 1705 aan die Kaap
Teen die einde van 1705 was Johannes Starrenburg sedert Julie landdros van Stellenbosch, en drie Namakwa-kapteins het die Kasteel in Oktober as bondgenote met die name Plato, Jason en Vulcan verlaat, met koperkop-stawwe en krale-geskenke. Die droogte wat sedert 1698 geduur het, het gebreek; oeste was baie goed al het swaar reën die koring by die oes beskadig, sodat ’n oorskot eers in 1706 sou skeeps gaan, terwyl die woleksperiment niks vir Europa in die kalenderjaar opgelewer het nie. Op die 20ste van November het die Postlooper onder Theunis van der Schelling na Natal se woude en sandbank gevaar; sy was teen die 29ste van Desember by Port Natal, met digte water, minder vee as in 1689, staande hout, ’n dooie hoof se onerkende koopkontrak, en Vaughan Goodwin se Engelse huishouding. Binneland het Vergelegen en die plase van Elsevier, Kalden en Frans van der Stel reeds ’n klein produktemark opeengepak; burgers het ’n private klaglys sonder resultaat na Batavia gestuur; Adam Tas het ’n gedenkskrif van agt-en-dertig paragrawe opgestel wat deur drie-en-sestig, waarvan een-en-dertig Frans, onderteken is vir die volgende tuisvloot; Henning Huising het die vyfjaar-vleiskontrak aan ’n vier-slagter-lisensie verloor; en Batavia se November-bevel het Kompanjie-steun vir die Stellenbosch-kermis beëindig. Dit was die kalenderfeite van ’n jaar wat Namakwa-kapteins bevestig het, die landelike magistratuur verander het, ’n graanoorskot heropen het, Natal vir hout ondersoek het, en die geskrewe saak bymekaargemaak het wat in oop konflik sou bars wanneer die tuisvloot van 1706 in Tafelbaai anker. [3]