Boer History1766 aan die Kaap die Goeie Hoop: Meermin-muiterij, Tulbagh se siekte, aardbewing en Mentz te Swellendam
Sestiende jaar: Kasteelkontinuïteit — 1766
Kalender 1766 het oopgegaan in die sestiende jaar van Ryk Tulbagh in die eerste stoel. Hy was nog nie heeltemal twee-en-vyftig nie toe hy op die 27ste van Februarie 1751 goewerneur geword het; die openbare voorstelling aan die burgers en die belofte van getrouheid van die amptelike borde het op die 15de van April gevolg. Saterdag, die 8ste van April 1752, was ’n dag van danksegging vir honderd jaar van Kompanjiesbesit, terugkykend na die tuine van 1652. In 1753 is sy vrou Elizabeth Swellengrebel ná sewentien jaar van huwelik dood en het hom as kinderlose weduwenaar gelaat. Maart 1755 het hom tot buitengewone raadslid van Nederlands-Indië verhef, ’n rang hoër as goewerneur sonder om by sy pligte te voeg. Die vyftiende jaar het gesluit met Clive wat op die 16de van Januarie gevaar het, ’n Madagaskar-pakket nog op haar terugvaart, ’n hospitaalvierkant van 130 voet by Simonstad voltooi, en rys gekoop om te vergoed vir ’n oes wat byna geen oes was nie. Die sestiende het oopgegaan met dieselfde manne in die stoele: Pieter van Reede van Oudtshoorn, op die 12de van Desember 1760 as waarnemende sekunde benoem ná Sergius Swellengrebel se dood en deur die direkteure bevestig, het die tweede stoel gesit; Jan Willem Cloppenburg het in September 1762 aangekom en nog die onafhanklike fiskaal se pen gehou wat Van Oudtshoorn sedert September 1741 gehou het. Jacobus Johannes le Sueur het Stellenbosch gesit, nadat hy in Augustus 1763 Adriaan van Schoor opgevolg het. Jan Andries Horak het nog Swellendam gesit. Jan Frederik Kirsten het die winterhawe met die titel van resident gesit. Die Kasteel se gewone besigheid—oop toegang, vaste fooie, geen private handel deur amptenare—was ’n sestiende jaar se gewoonte. Die somptuositeitswette wat op die 25ste van Maart 1755 aangepas is, het nog gestaan: geen vergulde koets behalwe die goewerneur s’n nie, geen livrei behalwe ’n raadslid se koetsier nie, geen groot sambreel behalwe ’n opperkoopman of ’n borddame s’n nie. [3] [7] [9]
As goewerneur was hy sonder die minste moeite toeganklik vir almal wat hom wou sien. Die nederigste individu kon griewe in die ore van die vader van die land uitstort en seker wees van ’n geduldige gehoor. As die klagtes gegrond was, het hy spoedige regstelling gekry; in elk geval was hy seker van goeie raad. Daardie hoedanigheid meer as enige ander het hom by die mense bemind gemaak. Sy eerlikheid was bo verdenking in ’n tyd toe eerlikheid skaars van manne in sulke poste verwag is. Kompanjiesalarisse was klein, en dit is amper as vanselfsprekend aanvaar dat amptenare hul inkomste op enige wyse sou aanvul wat nie strafbaar was nie. Tulbagh het sy gesig ferm teen daardie gewoonte gekeer. Hy het nie self handel gedryf nie, en hy sou ook nie toelaat dat enige ander regeringsamptenaar dit doen nie. Die fooie wat hulle in sekere transaksies mag ontvang het, was vasgestel, en hulle is beperk om nie meer te neem nie. Hy het sy eie uitgawes so gereël dat hy goed binne sy inkomste en toelaes geleef het, en wat hy oor gehad het, gebruik om ander se nood te verlig. Onder sy administrasie was elke man seker om sy toekomste te kry. Geen man is aan onnodige versuim onderwerp nie; geen omkopery is ontvang nie; geen valse rekeninge is gelewer nie. Ewewig en ’n gebrek aan swaaiende durf het nie ’n onewevolle stoel beteken nie. Hy het nooit gewildheid om gewildheid se ontwil gesoek nie. Sagmoedig en verdraagsaam het hy gebly; sterk wanneer die goewerneur se gesag getrotseer is. Die sestiende jaar het daardie sterkte getoets op ’n pakket wie se ysters op see afgehaal is, op ’n tweede stoel wat in April leeg sou word, op ’n liggaam wie se lewe voor die jaar sluit gewanhoop sou word, en op ’n ligte skok wat hospitaalbedstede by Simonstad teen die mure gegooi het. [3] [7] [9]
Kontinuïteit van persone was die punt van die sestiende jaar se opening net soveel as nuutheid van wrak en verlof. Dieselfde kasteel, dieselfde borde, en baie van dieselfde amptenare het gebly—tot April die sekunde na Europa geneem het en Desember die Swellendam-stoel van Horak geneem het. Europeërs en Khoikhoi het in die ou distrikte op vriendelike voet saamgeleef, maar af en toe is die vrede deur San -rowers versteur. Grond is nog aan koloniste toegeken sonder om Khoikhoi-stamgroepe te raadpleeg. Daar het nog volop grond gelyk oor te wees. Veewye in die buitedistrikte was waarskynlik nooit minder as vyf of ses duisend akker nie, waarvoor, wanneer dit verhaal kon word, ’n jaarlikse huur betaal is—£2 10s. tot 1732 en £5 daarna. Die oostelike gehuggie Swellendam het ’n gehuggie gebly; die pont wat in 1757 op die Breede, naby die samevloeiing van die Sonderend, geplaas is, was nog die openbare boot op daardie pad. Ds. Hendrik Kroonenburg, ds. Johannes Frederik Bode en ds. Johannes Petrus Serrurier van Hanau het nog die Kaapse preekstoel drie diep gesit, soos Amsterdam in 1761 beveel het. Ds. Gerhardus Croeser het nog Zwartland gesit. Ds. Johannes Appeldoorn, sedert Oktober 1753 te Stellenbosch gestasioneer, het nog daardie dorp gesit. Ds. Van der Spuy het nog Drakenstein gesit. Roodezand se kerk te Waveren was nog onder Remmerus Harders. Gekombineerde kerkrade het al in 1759 opgehou; hul reiskoste sou nie in die sestiende jaar op die gemeentes sit nie. [3] [4] [8]
In die sensusopgawes van 1754 is die getal koloniste van albei geslagte en alle ouderdomme as 5 510 aangegee, en die getal slawe wat hulle besit het as 6 279. In dié van 1756 word die getal koloniste as 5 128 aangegee, en van hul slawe as 5 787. Geen later telling het in 1766 op die Kasteeltafel gesit nie. In gewone jare het die getal sterftes tot dope grofweg as 100 tot 261 gestaan, en daar was ’n bestendige toevloei tot die koloniale bevolking deur dienaars van die Kompanjie wat hul ontslag geneem het. Die syfers, al kan hulle nie as volstrek akkuraat vertrou word nie, gee nog die idee van die swaar lewensverlies deur die pokke. Tafelvallei het 963 Europeërs en 1 109 swartes tussen die 1ste van Mei en die 31ste van Oktober 1755 begrawe. By die Khoikhoi het die siekte groot verwoesting aangerig, verder binneland toe as in 1713—in Groot-Namakwaland minstens tot die ses-en-twintigste parallel gevoel, en in die ooste tot die Groot-Vis. Voor midsomer het dit heeltemal uitgesterf. Die sestiende jaar het dus nog binne daardie skadu geleef: minder vrye huishoudings, minder dienspligtiges, en ’n kolonie wat graan en wyn in ’n betalende baai verkoop het terwyl die hoofstad se arbeidskrag dun gebly het. Kompanjiesboeke het al die kwartaallikse 600 guldens gesluit wat sedert 1747 aan Tulbagh se weduwee-moeder Catharina Cattepoel gestuur is; sy is in 1757 oorlede. ’n Kinderlose weduwenaar het die eerste stoel gesit sonder daardie Hollandse huishoudelike eis. ’n Bevestigde sekunde het die tweede gesit tot April. ’n Fiskaal-onafhanklik van vier Kaapse somers het die hooggeregshof gesit tot die sekunde se verlof hom in die tweede stoel geneem het. ’n Landdros van drie Kaapse winters het Stellenbosch gesit. ’n Landdros van sewentien jaar het Swellendam gesit tot Desember. [3] [9]
Uitwaarts het die grondregime nie verander nie. Veewye van vyf of ses duisend akker het nog gelyk of daar grond genoeg oorbly. Jaarlikse huur, wanneer dit verhaal kon word, het £5 gebly ná die vyftienjaar-erfpagskikking van 1732. Khoikhoi wat nog in kompakte liggame bymekaar gehou het, het hul eie bestuur behou, met kapteins wat in die praktyk deur die Hollandse owerhede aangestel is. Die groter getal het ou stamonderskeidings verloor en as afhanklikes van boere geleef, of rondgetrek en diens geneem soos hulle lus gehad het. Die howe was oop vir hul beskerming. Dirk Marx se berig, ná die Doddington-wrak ontvang, dat hy Xhosa tot so ver wes as die Groot-Vis ontmoet het, het die grensnota gebly. Kalender 1766 het geen tweede Beutler-skaal-tog en geen tweede Hop-karavaan bygevoeg nie. Wat dit bygevoeg het, was ’n muiterij op ’n Kompanjiepakket, ’n sekunde op verlof, ’n goewerneur wie se lewe gewanhoop is, ’n ligte aardbewing voor twee die oggend, en ’n nuwe landdros by ’n gehuggie. In die Republiek het prins Willem V mondig geword en as stadhouer opgevolg. Die Kaap het nog onder die Sewentien gesit en ’n goewerneur wat al buitengewone raadslid was. Gemiddelde uitvoere oor Tulbagh se een-en-twintig jaar sou later as 11 791 muid koring, 202 rog, 68 gars, 202 ertjies, 174 bone, en 346 legger gewone wyn getel word, met botter na Indië sedert 1754 gemiddeld 22 322 pond ’n jaar. Die sestiende jaar het gesit ná ’n vyftiende wat byna geen oes gehad het nie en rys gekoop het om te vergoed. Die droogtelys van die een-en-twintig het 1755, 1756, 1763, 1764 en 1771 genoem; 1765 het daardie droogte voortgesit. 1766 is nie onder dié vyf genoem nie. Die Kasteel het nog binne die gemiddelde gesit, ná ’n jaar van rys, met ’n pakket wat huis toe kom. [3] [4] [7] [9]
Meermin-muiterij en wrak — Februarie 1766
In 1765 is die Kaapse pakket Meermin na Madagaskar gestuur om slawe vir die Kompanjie te bekom. Haar supernumerêr het by verskeie hawens op die eiland aangedoen en daarin geslaag om honderd-en-veertig van albei geslagte te koop. Hulle het daar minder as drie pond sterling elk gekos, al is die mededinging van die Engelse, Franse en Portugese as klagte aangevoer dat dit die prys verhoog en vragte moeilik maak om te kry. Dit was niks ongewoon nie wanneer ’n kwart tot ’n derde van die getal aan boord op die vaart gesterf het, en dikwels het van ’n derde tot die helfte van dié wat geland is binne drie maande gesterf, van neerslagtigheid en verandering van klimaat en kos. Ná die aankoms van ’n slaweskip was dit nie ongewoon om in die joernaal hele bladsye name te vind van dié wat die voorafgaande maand gesterf het nie, met ’n enkele opmerking oor die verlies vir die Kompanjie, maar nooit ’n woord van medelye nie. Af en toe het gevangenes aan boord probeer om hul vryheid terug te kry, maar in die algemeen is sulke voorsorg getref dat hulle volkome hulpeloos was. Die sestiende jaar het oopgegaan met daardie pakket nog op die terugvaart, en met daardie voorsorg op die punt om te faal. [3]
Op die terugvaart het die skipper— Gerrit Mulder— die ysters van die slawe laat afhaal. ’n Paar dae daarna, op die 18de van Februarie 1766, het die supernumerêr onvoorsigtig vir party van hulle ’n aantal assagaie gegee om te poets. Hulle het die geleentheid aangegryp, skielik in opstand gekom, en die supernumerêr en die hele wag op dek doodgemaak, vier-en-twintig man altesaam. Daar was nege-en-twintig man onderdek. Nie een van hulle is die volgende agt-en-veertig uur op dek toegelaat nie, maar aan die einde van daardie tyd is, deur bemiddeling van ’n vrou, ’n ooreenkoms gemaak dat geen leed aan die blankes gedoen sou word nie, hulle van hul kant beloof om die mense terug Madagaskar toe te neem. Die ysters was ’n voorsorg. Die assagaie was ’n poets. Die wag van vier-en-twintig was dood. Die manne onderdek was ’n bemanning sonder ’n dek. Die vrou was die medium. Die belofte was Madagaskar. Die sestiende jaar se eerste slag was nie ’n plakkaat en nie ’n oes nie. Dit was ’n pakket wie se skipper die ysters afgehaal het. [3]
Die wyse waarop die bemanning van die Meermin daardie belofte nagekom het, was deur na Kaap Agulhas te stuur. Ná vier dae se seil is land gesien, en die mense is verseker dat dit hul eie land was. Op ’n afstand van etlike myle van die kus het hulle van die matrose vereis om die anker te laat val en die langboot en pinas uit te haal, waarin meer as vyftig van hulle, manlik en vroulik, aan wal gegaan het, nadat hulle beloof het om seinvure te maak as alles reg was, en die bote so gou as hulle kon terug te stuur vir hul metgeselle. Naby die plek waar hulle geland het, was ’n plaas van Matthys Rostock. Toe hulle die huis sien, het hulle eers bewus geword dat hulle bedrieg is. Berig van hul landing het gou versprei, en die buurboere het saamgekom. Omdat die mense nie wou oorgee nie, is hulle aangeval, toe is veertien geskiet en die ander gevange geneem. Vier dae van ’n Madagaskar-belofte tot ’n Agulhas-plaas was die bemanning se nakoming. ’n Huis op ’n koloniale veewy was die bewys. Veertien dood op Rostock se grond was die eerste telling van die landing. [3]
Dié nog aan boord het baie ongeduldig geraak toe die bote nie terugkom nie. Daar was ’n stroom land toe, so die bemanning het ’n berig van hul toestand geskryf en die papiere in bottels gesit wat hulle oorboord gegooi het. Hulle het gevra dat drie vure op die strand aangesteek word. Twee van die bottels is op die strand opgetel, en die vure is aangesteek, soos versoek. Die mense het toe die kabel gekap, en toe die Meermin digby die strand indryf, is ’n kano uitgehaal waarin ses van hulle geland het. Hulle het skaars die strand geraak of hulle is omsingel. Een is geskiet, die ander vyf is gevange geneem. Dié nog aan boord, toe hulle dit sien, het die bemanning aangeval; maar die matrose kon hulself verdedig tot die vaartuig strand toe loop, toe het die mense oorgegee. Honderd-en-twaalf van die slawe het eindelik die Kaap bereik. Die Meermin kon nie weer losgekom het nie, en het stukkend gegaan waar sy gestrand het. Bottels vir vure, ’n gekapte kabel, ses meer op die strand, een meer geskiet, ’n laaste aanval, ’n wrak wat nie loskom nie: die pakket wat honderd-en-veertig teen minder as drie pond ’n kop gekoop het, het honderd-en-twaalf, en haarself, aan die Agulhas-strand afgelewer. [3]
Die aard van die nywerhede in die kolonie het verhinder dat slawerny hier word wat dit op ’n Amerikaanse katoen- of suikerplantage was, en min gevalle van uiterste wreedheid is op rekord; maar onder die wet was dienspligtiges in ’n baie verworpe posisie. In die aanhef van ’n slawewet wat deur goewerneur Tulbagh en die raad opgestel is, word gestel dat ondanks die streng proklamasies wat van tyd tot tyd uitgevaardig is, die wangedrag van die slawe sodanig was dat vir die behoud van vrede en goeie orde dit nodig was om al die wette in een ordonnansie te versamel, en hulle te vergroot om by bestaande omstandighede aan te pas. Ná rype beraadslaging is die wet op die 3de van September 1754 in die kasteel die Goeie Hoop opgestel, en twee dae later is dit gepubliseer deur dit aan die kennisgewingbord te slaan, met die groot seël van die Kompanjie daaraan. Die tweede paragraaf veroordeel tot die dood sonder genade enige manlike of vroulike slaaf wat sy of haar hand, al is dit sonder wapens, teen meester of meesteres sou ophef. Vir baie oortredings kon slawe dadelik deur die geregsdienaars gegesel word, sonder enige verhoor. Wanneer hulle aan gewone misdade skuldig bevind is, is hulle veel strawwer as vrymanne gestraf. Sommige van die doodvonnisse teen hulle op rekord ontstel die leser deur hul barbaarsheid: paalsteek, die lede op ’n wiel breek, en stadige verwurging was onder die metodes van teregstelling. Die Meermin se opstand het binne daardie wet gesit, nie daarbuite nie. Asiatiese slawe het nog uit Indië aangekom in getalle wat die Kaapse raad al bekommer het. Madagaskar het ’n gereelde handel gebly, klein vaartuie dikwels van die Kaap gestuur om mense teen minder as drie pond ’n kop te bekom. Die sestiende jaar se wrak het daardie handel nie gesluit nie. Dit het een pakket gesluit. [3]
Van Oudtshoorn vertrek; Cloppenburg waarnemende sekunde — April 1766
In April 1766 het die sekunde Pieter van Reede van Oudtshoorn na Europa gegaan op verlof van afwesigheid om sy private sake by te woon. Hy het die tweede stoel gesit sedert die 12de van Desember 1760, as waarnemend benoem ná Sergius Swellengrebel se dood en daarna bevestig. Hy het die onafhanklike fiskaal se pen van September 1741 tot September 1762 gehou, toe Cloppenburg aangekom het. Sestien Kaapse somers as fiskaal, vyf en ’n half as sekunde, en toe ’n verlof vir private sake: die tweede stoel leeggemaak deur ’n skip na Europa, nie deur ’n dood nie. Die eerste stoel het nie leeg geraak nie. Tulbagh het gebly. Die sestiende jaar se April was ’n verlof, nie ’n begrafnis nie. [3]
Die fiskaal Jan Willem Cloppenburg is gekies om vir hom waar te neem. Otto Luder Hemmy is opgedra om as fiskaal waar te neem. Die vernaamste ampte is daarna deur manne met slegs waarnemende aanstellings in dié twee stoele gevul. Cloppenburg het in September 1762 aangekom en die onafhanklike fiskaal se sitplek drie jaar en sewe maande gesit. April het hom van daardie sitplek in die tweede stoel geneem sonder om die woord waarnemend van die aanstelling af te haal. Hemmy het die fiskaal se pen op dieselfde wyse geneem: opgedra om waar te neem, nie vir die lewe benoem nie. Die Kasteel se gewoonte van vaste fooie en geen private handel deur amptenare het nie verander omdat die name in die stoele waarnemende name geword het nie. Die vergulde koets het die goewerneur s’n gebly. Die sentineel het by Tulbagh se deur gebly. [3]
Kontinuïteit van persone, wat die burgerlike feit van 1763, 1764 en 1765 was, het dus in April op die tweede stoel en op die fiskaal se pen gebreek, en nie op die eerste nie. Le Sueur het nog Stellenbosch gesit. Horak het nog Swellendam gesit. Kirsten het nog die winterhawe gesit. Kroonenburg, Bode en Serrurier het nog die Kaapse preekstoel drie diep gesit. Die Meermin het al stukkend gegaan op die Agulhas-strand. Die sekunde se verlof het nie op ’n nuwe pakket gewag nie. Dit het op dieselfde kalender as die wrak gesit: Februarie die muiterij, April die leë tweede stoel. ’n Man wat sedert 1741 fiskaal en sedert 1760 sekunde was, het huis toe gegaan om private sake by te woon. ’n Man wat sedert 1762 fiskaal was, het vir hom gesit. ’n Derde man het vir die tweede gesit. Die Sestien het nog goewerneurs benoem. Die Kasteel het waarnemende stoele benoem wanneer ’n bevestigde man gevaar het. [3] [9]
Private sake was ’n Europese eis. Die Kaap se eis was ’n tweede stoel wat nog gesit moes word. Produkte moes nog sonder omkopery ontvang word. Skepe moes nog teen ’n gemiddelde van sewentig ’n jaar oor die twee hawens ververs word. Die vyftiende jaar se rys het nog in die magazyn se geheue gesit. Die sestiende jaar se April het nie ’n oessyfer na die Indië-kolom herstel nie; dit het ’n waarnemende naam na die sekunde se boek herstel. Van Oudtshoorn se verlof was nie ’n bedanking op die Kaapse tafel nie. Dit was ’n verlof. Die raad het Cloppenburg gekies om waar te neem. Hemmy is opgedra om waar te neem. Tot die direkteure skryf, was dit die stoele. [3]
Tulbagh se siekte — 1766
In sy dalende jare is goewerneur Tulbagh dikwels op ’n siekbed gelê. In 1766 is sy lewe gewanhoop, maar hy het herstel, al het hy nie sy vorige krag teruggekry nie. Die man wat in Februarie 1751 nog nie heeltemal twee-en-vyftig was nie, was nou in sy sestiende jaar in die eerste stoel, ’n kinderlose weduwenaar sedert 1753, buitengewone raadslid sedert Maart 1755, en nog die vader van die land aan wie die nederigste ’n grief kon bring. Wanhoop oor sy lewe was ’n Kasteelfeit, nie ’n gerug van die reede nie. Hy het herstel. Die eerste stoel het nie leeg geraak nie. Die vorige krag het nie teruggekom nie. Die sestiende jaar het dus sy goewerneur gehou en die volle maat van die man verloor wat die vyftigste pennie eerste betaal het, wat sy gesig teen amptenare se private handel gekeer het, en wat goed binne sy inkomste geleef het. [3] [9]
Sy huis is van die ander onderskei slegs deur die sentineel by die deur en deur die trompet te blaas wanneer hy vir ete gaan sit het. Dit het langs ’n kanaal gestaan, oorskadu met kastaiingbome. Daarin was skilderye van De Ruyter, Tromp, en ander vername persone in Holland. Dit was klein en eenvoudig, en gepas vir die baie min mense wat sake by hom gehad het; maar die goewerneur self is so gerespekteer en bemind dat die inwoners nie by sy deur verbygegaan het sonder om een of ander teken van hul eerbied te toon nie. Die beste beleid, het hy oorgedra, was om regverdig en eerlik met elke man te handel. Omdat hy geen kinders gehad het nie, en dus nie verplig was om ’n mooi figuur in die samelewing te sny nie, het hy wat hy gehad het aangewend om die geluk van sy mense te bevorder. ’n Lewe wat in 1766 gewanhoop is, het agter daardie sentineel en daardie trompet gesit. Die herstel het daar ook gesit. Die verlore vorige krag het daar as ’n stiller treë tussen die kastaiingbome gesit. [3] [9]
Hy het nooit gewildheid om gewildheid se ontwil gesoek nie. Hy wou net gewild wees by sy eie gewete, en sy voorskrifte het dikwels met die begeertes van die mense gebots. Ewewig, kalmte en ’n gebrek aan swaaiende durf het hom nie ’n heerser slegs vir onewevolle jare gemaak nie. Geen direkte aanvalle is tydens sy termyn deur vyandige magte op die nedersetting geloods nie, maar die geleenthede was talryk waarop slegs ’n ferm, vasberade en vreeslose leier blywende verliese kon voorkom. Die Meermin se wrak was nie ’n vyandige vlag nie. Van Oudtshoorn se verlof was nie ’n inval nie. Die wanhoop oor die goewerneur se lewe was ’n stiller toets. Hy het herstel. Die vergulde koets het syne gebly. Die somptuositeitswette het nog gestaan. Die mense het hom nog Vader Tulbagh genoem. Die sestiende jaar het daardie naam gehou op ’n man wat nie meer sy vorige krag gehad het nie. [3] [7] [9]
’n Kinderlose weduwenaar wie se lewe gewanhoop is, en wat herstel het, het nog die eerste stoel deur die res van die kalender gesit. Die waarnemende sekunde het die tweede gesit. Die waarnemende fiskaal het die hooggeregshof gesit. Die nederigste individu kon nog griewe in die ore van die vader van die land uitstort—as die vader van die land uit die bed was. Toeganklikheid was die hoedanigheid wat hom bemind gemaak het. Siekte het daardie hoedanigheid getoets sonder om dit te kanselleer. Hy het herstel. Hy het nie sy vorige krag teruggekry nie. Die sestiende jaar het gesluit met albei daardie sinne waar. [3] [9]
Aardbewing — 14 Julie 1766
Kort voor twee-uur die oggend van die 14de van Julie 1766 is ’n ligte aardbewingskok dwarsdeur die Kaapse skiereiland gevoel. Dit is vergesel van ’n geraas soos rollende donder. Geen skade is daardeur aangerig nie, al was dit by Simonstad heftig genoeg om die bedstede in die hospitaal teen die mure van die sale te gooi. Die skok was lig in die hoofstad en harder in die winterhawe. Rollende donder kort voor twee was die geluid. Bedstede teen die mure van die sale was die maat by Valsbaai. Die skiereiland het dit gevoel. Die magazyn het nie geval nie. Die kerktoring het nie afgekom nie. Die Kasteel het nie gekraak nie. Die hospitaal wat die vorige jaar voltooi is, het die geweld geneem wat Tafelvallei nie geneem het nie. [3]
Aardbewingskokke is al in September 1695, in September 1739 en in Augustus 1749 gevoel. Julie 1766 was nog ’n ligte telling in daardie lys, nie ’n verwoesting nie. Die tuine van 1652 het deur die eerste daarvan gestaan. Die Land van Waveren is sedert 1700 deur die tweede beset. Die vyftigste pennie en die pokke het deur die derde gesit. Die sestiende jaar het ’n vierde bygevoeg, met ’n geraas soos rollende donder en sonder skade in Tafelvallei. Wat dit by Simonstad bygevoeg het, was ’n hospitaal wat al gebou is, al siekes van die winterreede ontvang, al van bedstede voorsien wat teen ’n muur gegooi kon word. Die duur werke van Tulbagh se jare het die skok ’n vierkant van 130 voet gegee om te skud. [3] [9]
Die resident was nog Jan Frederik Kirsten, aangestel ná die dood van Adriaan de Nys in Mei 1761. In Maart 1751 is De Nys as poshouer aangestel in opvolging van Justinus Blas. Kirsten se titel van resident het die stasie se styging van ’n pos tot ’n winterhawe met ’n beampte in bevel gemerk. Die sestiende jaar het daardie titel nie verander nie. Dit het die titel ’n nag van rollende donder en bedstede teen die mure gegee. Stewige pakhuise is toe opgerig ná die hospitaal se voltooiing. Die gebou wat in die tyd van goewerneur Swellengrebel opgerig is—wat 450 voet lank was en voorheen vir alle doeleindes gedien het—is nou slegs as kwartiere vir die garnisoen en werkslui gebruik. Die skok wat bedstede in die nuwe hospitaal gegooi het, het nie die lang skuur omgegooi nie. Valsbaai in die winter was nie meer slegs ’n reede en ’n lang skuur nie. Dit was ’n hospitaal wat geskud kon word. [3]
Gedurende die een-en-twintig jaar het 129 Hollandse skepe, 14 Engelse, 11 Franse, 13 Deense en 2 Sweedse in Simonbaai ingeloop. Die winterhawe was nie Tafelbaai se gelyke in getalle nie. Dit was Tafelbaai se gelyke in nood wanneer die noordwes-storms gekom het. Die hospitaal in ’n droogtejaar en ’n jaar van ’n Madagaskar-slaaftog te voltooi, was nie ’n teenstrydigheid nie. Siek matrose moes êrens land. Tafelvallei se hospitaal was tot puin aan die val. Die direkteure het besluit om daar ’n nuwe een te bou, maar die werk was nog nie begin nie, al is die materiale versamel. Die sestiende jaar se aardbewing het dus ’n voltooide saal by Simonstad geskud en ’n onvoltooide voorneme in Tafelvallei. Die winterstasie het eerste klaargekom. Die skok het dit klaar gevind. [3] [9]
Mentz landdros van Swellendam — Desember 1766
In 1766 het Jan Andries Horak uit die Kompanjie se diens getree en burger geword. Hy het Swellendam sedert April 1749 gesit, ná Johannes Theophilus Rhenius. Sewentien jaar en agt maande in ’n blote gehuggie, van die Kaap af bereik sedert 1757 deur die Breede-pont naby die Sonderend-sameloop, het gesluit toe hy die diens gelaat het. Hy het nie in die stoel gesterf nie. Hy het burger geword. Die Kompanjie se landdros het ’n Kompanjie se voormalige dienaar met ’n burger se naam geword. Desember het die stoel van hom geneem. [3]
Joachim Frederik Mentz, wat voorheen sekretaris van die distrik was, is as landdros aangestel. Die gehuggie het sy sekretaris in sy stoel geneem. Mentz het van Desember gesit. Swellendam het ’n blote gehuggie gebly. Om toegang daartoe van die Kaap af te vergemaklik, het die pont van 1757 nog op die Breede gesit, naby die samevloeiing van die Sonderend. Veewye daarbuite was nog vyf of ses duisend akker. Eens verby Swellendam het burgers plakkate makliker met minagting behandel as in Tafelvallei. Die sestiende jaar se nuwe landdros het daardie afstand, daardie pont en daardie gehuggie geërf. Hy het nie ’n dorp geërf nie. [3] [4] [7]
In die administrasie van mnr. Tulbagh het die inboorlinge baie min moeilikheid vir die koloniste gegee. Khoikhoi-stamgroepe wat nog in kompakte liggame binne die grense van die Europese nedersetting bymekaar gehou het, het hul eie bestuur behou, hoewel hul kapteins in die praktyk deur die Hollandse owerhede aangestel is. Slegs wanneer Europeërs of slawe ook betrokke was, is hulle aan koloniale wet onderwerp. Die groter getal het ou stamonderskeidings verloor. Baie het as afhanklikes van boere geleef, of rondgetrek en diens geneem soos hulle lus gehad het. Daar was gevalle van harde en onregverdige behandeling, veral op die afgeleë grens; maar die howe was oop vir hul beskerming, en swaar vonnisse teen Europese misdadigers in sulke gevalle op rekord bewys dat die wet nie ’n dooie letter was nie. Grond is aan koloniste toegeken sonder om hulle te raadpleeg. Tot dusver was daar volop grond vir hulle en hul vee oor. Die regering was begerig om te verhinder dat Khoikhoi gewere en perde in die hande kry. Met San was daar af en toe botsings. Junie 1764 het al een op die Zakrivier geskryf: Jacob van Reenen se Europese dienaar vermoor, driehonderd skape weggejaag, Gerrit van Wyk se kommando vyf-en-twintig geskiet en tien kinders as dienaars geneem, slegs drie-en-sestig skape teruggekry. Mentz se eerste maande het daardie nasleep geërf, nie ’n nuwe slag nie. Die kinders was al verdeel. Die skape was al weg. Die grens het ’n plek gebly waar ’n veldkorporaal nog ’n kommando kon oprig. [3]
Hugenote-vanne het nog die valleie gesit wat in dieselfde baai verkoop het. Philippe Jacob Naudé van Berlyn, seun van ds. Roger David Naudé, professor aan die Franse Kollege en predikant van die Franse kerk te Berlyn, het in 1754 in die Kompanjie se diens hier aangekom, en in 1766 sy ontslag ontvang en te Drakenstein gaan woon. Dieselfde jaar is sy vader, Roger David, 1694–1766, in Berlyn oorlede. ’n Kompanjiesdienaar het ’n burger se ontslag geneem in die jaar wat ’n Berlynse predikant se lyn daar gesluit het en ’n Drakenstein-huishouding hier oopgemaak het. Serrurier van Hanau het nog in Nederlands in Tafelvallei gepreek, getroud sedert November 1760 met Margaretha Elisabeth Timmendorf. Le Sueur het nog Stellenbosch gesit. Mentz het Swellendam gesit. Ontslag en ’n nuwe landdros was albei sestiende-jaar-name: een ’n Hugenoot wat die diens vir Drakenstein gelaat het, een ’n distriksekretaris wat die diens by ’n gehuggie geneem het. [3] [8]
Kerk, drosdyes en burgerlike werke — 1766
Die verskeie kerke in die kolonie was tydens die administrasie van mnr. Tulbagh goed van predikante voorsien. Aan die Kaap was Kroonenburg, Bode en Serrurier van Hanau almal in aktiewe diens, soos die direkteure in April 1761 beveel het ná Bode se skorsing en herstel met agterstallige salaris. Appeldoorn het nog Stellenbosch gesit, waar hy sedert Oktober 1753 gestasioneer was. Van der Spuy het nog Drakenstein gesit, nadat hy in Januarie 1758 op eie versoek daarheen gegaan het. Croeser het nog Zwartland gesit, nadat hy in November 1755 met Voltelen geruil het. Harders het nog Waveren gesit, in 1761 deur die direkteure daar permanent gemaak nadat kommissaris Looten hom in Januarie 1758 van ’n skip gehaal het. Gekombineerde kerkrade het in 1759 opgehou omdat die raad geoordeel het dat die vergaderings geen nuttige doel dien nie en dat die reiskoste van predikante en ouderlinge laste te swaar vir die gemeentes was. Die sestiende jaar het daardie besparing geërf. Dit het nie die gekombineerde vergaderings herstel nie. Drie preekstoele in Tafelvallei, een te Stellenbosch, een te Drakenstein, een te Zwartland, en een te Roodezand, was genoeg. [3] [8]
Die dorp Stellenbosch is in hierdie tydperk aansienlik vergroot en in voorkoms verbeter. Op die 31ste van Oktober 1762 is die drosdygeboue deur vuur verwoes, maar hulle is kort daarna in ’n sierliker styl herbou. Le Sueur het daardie sierliker drosdy deur die sestiende jaar gesit, soos hy dit sedert Augustus 1763 gesit het. Swellendam het ’n blote gehuggie gebly, nou met Mentz in Horak se stoel. Die twee buitenste stoele het dus in 1766 verander, slegs by Swellendam. Die binne-stoele het in April verander: Van Oudtshoorn weg, Cloppenburg waarnemend, Hemmy waarnemend. Kirsten het nog Simonstad gesit. Kontinuïteit van persone, wat die burgerlike feit van die vyftiende jaar was, was die burgerlike feit van die sestiende slegs tot April en Desember nuwe name geskryf het. [3] [9]
Gedurende die 21 jaar 1751–1771 het 988 skepe van die Hollandse Oos-Indiese Kompanjie, 168 Engelse, 147 Franse, 31 Deense, 13 Sweedse, 4 Pruisiese, 1 Portugese en 1 Spaanse in Tafelbaai ingeloop. In dieselfde tydperk het 129 Hollandse, 14 Engelse, 11 Franse, 13 Deense en 2 Sweedse in Simonbaai ingeloop. Die hele getal wat die twee hawens aangedoen het, was 1 472, en die gemiddelde jaarlikse getal 70. Die Pruisiese vlag is die eerste keer in 1755 op ’n skip in Tafelbaai gesien, en die Sweedse in 1759. Vreemdelinge het gekry wat hulle wou betaal, behalwe wanneer die raad dit nodig geag het om die verkoop van sulke artikels te verbied as wat die Kompanjie nodig gehad het en waarvan die voorraad onvoldoende vir almal was. Die sestiende jaar het binne daardie gemiddelde gesit ná ’n vyftiende wat byna geen oes gehad het nie. ’n Betalende reede het nie ’n genoemde droogtejaar nodig gehad om ’n betalende reede te bly nie. Sewentig skepe ’n jaar het nog beesvleis, wyn, water, en ’n hospitaalsaal nodig gehad wat, in Julie, sy bedstede teen die mure gegooi het. [3] [9]
Vreemdelinge het begin om die dorp in Tafelvallei aan die naam Kaapstad te ken, hoewel dit by die koloniste nog die Kaap genoem is. Verskeie nuwe strate is uitgelê. Die paradeterrein is weer gelykgemaak, en ’n eikeheining is daarom geplant. Die kunsmatige fonteine waaruit die inwoners water gekry het, is hernu. Die stadhuis—dieselfde wat nog in gebruik is—is deur die burgerraad gebou. Die vestings is herstel, en ’n nuwe battery is naby die mond van die Soutrivier opgerig. Die hospitaal in Tafelvallei was tot puin aan die val; materiale is vir ’n nuwe een versamel, maar die werk was nog nie begin nie. Die Wapenpleyn het nie meer slegs met milisie-oefening geklink nie. Die Caabse Vlek was besig om na ’n naam te verander wat vreemdelinge al gebruik het. ’n Hospitaal die vorige jaar by Simonstad te voltooi, en in Julie ’n ligte aardbewing in sy sale te voel, was dieselfde burgerlike energie na die winterbaai gewys. Nie net in die dorp nie, maar in die plattelandse distrikte, is die impak van Tulbagh se energie gevoel. Simonstad is vergroot. Stellenbosch is al ná die drosdybrand van Oktober 1762 uitgelê. Die sestiende jaar het daardie werke onder ’n goewerneur gesit wie se lewe gewanhoop is, en wat herstel het. [3] [9]
Noord en suid het die jaar die kolonie se nood gerek en toe ’n muur geskud: in Februarie het die Kaapse pakket Meermin, in 1765 na Madagaskar gestuur vir honderd-en-veertig mense van albei geslagte, op die 18de in opstand gekom, vier-en-twintig van die wag doodgemaak, na Agulhas mislei, en stukkend gegaan, honderd-en-twaalf slawe eindelik die Kaap bereik; in April het Van Oudtshoorn op verlof na Europa gegaan en is Cloppenburg gekies om as sekunde waar te neem, Hemmy om as fiskaal waar te neem; in dieselfde kalender is Tulbagh se lewe gewanhoop, en hy het herstel sonder sy vorige krag; kort voor twee die oggend van die 14de van Julie het ’n ligte aardbewing deur die skiereiland geloop met ’n geraas soos rollende donder, die bedstede in die Simonstad-hospitaal teen die mure van die sale gegooi; in Desember het Horak uit die Kompanjie se diens getree en burger geword, en is Mentz, voorheen sekretaris van die distrik, as landdros van ’n gehuggie aangestel wat nog deur die Breede-pont bereik is. In die Republiek het Willem V as stadhouer mondig geword. Te Drakenstein het Philippe Jacob Naudé sy ontslag geneem. Onder Tulbagh was 1766 nie ’n jaar van verowering nie, maar van ’n vergane slawe-pakket, ’n waarnemende tweede stoel, ’n goewerneur wat amper gesterf het, ’n ligte skok om twee die oggend, en ’n nuwe naam te Swellendam—terwyl boere nog in die vlote van twee ryke by ’n neutrale taverne van die seë verkoop het, behalwe wanneer die Kasteel eerste geneem het. Die sestiende jaar het gesluit met kontant in die baai, Cloppenburg waarnemend, Hemmy waarnemend, Le Sueur in ’n sierliker drosdy, Mentz by die gehuggie, Kirsten nog as resident by ’n winterhawe wie se nuwe hospitaal die skok gevoel het, en Tulbagh nog in die eerste stoel, herstel, sonder sy vorige krag. Die tuine van 1652 was honderd-en-veertien jaar agter. Die bloei het nog betaal. Die ysters het afgekom. [3] [4] [7] [8] [9]