Boer History1864 in Suid-Afrika: Brand, Wodehouse, Pretorius, en Jammerbergdrif
Wodehouse, King William’s Town, en Somersetstraat — Kolonie 1864
Sir Philip Wodehouse het in 1864 nog die Kaapkolonie regeer en nog Haar Majesteit se hoë kommissie in Suid-Afrika gehou. Hy het op die 15de van Januarie 1862 in Kaapstad aangekom en sir George Grey opgevolg, wat by King William’s Town siek geword het en teen September 1861 die land gelaat het. Die Tafelbaai-dok wat in die sitting van 1861 goedgekeur is, was nog onvoltooid binne John Coode se plan, onder Arthur Thomas Andrews. Die Port Elizabeth-lig het nog van die 1ste van Junie 1861 gewys; die Roman Rock-lig van die 16de van September 1861. In die geannekseerde gebied het regter Fitzpatrick nog as enigste regter gesit, met jurieverhore in strafsake. Die kasteeljaar het saakgemaak omdat die hoë kommissaris wat 12 dae ná die eed aan Moshesh en aan Pretorius geskryf het, nog die man was wat ’n Vrystaatse grens kon uitwys, of weier om te gaan totdat hy mag gehad het om dit te verander. [3]
Die keiserlike owerhede het teen enige vergroting van die Kaapkolonie of enige toename van Engeland se verantwoordelikhede in Suid-Afrika gebly. Faku, die Pondokaptein, het aangebied om die land tussen die Drakensberge en ’n lyn van die Umtata tot die Umzimkulu af te staan, op voorwaarde dat die Kaapse regering dit sou regeer. Londen wou die land nie neem nie. Die Maitland-verdrag is voortaan gelees as geldend slegs vir die land tussen die see en die lyn wat Faku genoem het. Daardie weiering het in 1864 nog gegeld omdat Nehemiah en Adam Kok nog in Niemandsland geveg het, en omdat Wodehouse op die 4de van Augustus 1863 al geweier het om ’n kaart te stuur of te erken dat Haar Majesteit daardie land aan Moshesh se seun afgestaan het. Dwarsdeur 1863 en hierdie jaar het die twis voortgeduur, sonder dat enige kant ’n voordeel behaal het. In hierdie jaar het Lehana, met sommige van sy volgelinge, uit die Wittebergen-reservaat na Niemandsland getrek en by Kok se magte aangesluit. Die hoë kommissaris het die twisende partye nog gelaat om hul twis self uit te veg. [3]
In Grahamstad het die stellasie en galg nie meer buite die tronk in Somersetstraat opgegaan nie. Voor 1838 is misdadigers in die oop straat aan die buitewyke van die dorp gehang, naby waar die stasie later gestaan het. Ná daardie datum is die seremonie buite die tronk uitgevoer, en die stellasie en galg is opgerig wanneer hulle gevra is. Daardie openbare waarskuwings aan kwaaddoeners, want so was hulle bedoel, is ná 1863 gestaak. Dit was die eerste kalender waarop die Somersetstraat-galg nie as koloniale waarskuwing gestaan het nie. Op die drostdygrond is Europese soldate in die jaar wat pas gesluit het nog in die openbaar gegesel: ’n houtedriehoek van omtrent 7 of 8 voet hoog ’n ent voor die Drostdyhuis, die kat in soutwater gedoop, 3 swaai in die lug, en 39 houe as die gewone getal — 40 min 1. Die hangings het gestop; die oostelike kommando het nie in dieselfde dorp gebly nie. [4]
Die drostdygeboue by Grahamstad was in militêre besetting sedert die aanpassing van die Drostdyhuis in 1836 en die klipkaserne van 1838 tot 1842 — twee groot dubbelverdieping-klipgeboue op die drostdygrond, artilleriekaserne, kruithuis, militêre tronk met sy ronde toring, hospitaal aan drie kante van ’n vierkant, en die Drostdyboog. Langs die Visrivier is in dieselfde jare sterk forte met huisvesting vir groot getalle manne en perde gebou: Fort Brown, Double Drift, Trompetter’s Drift, en ander. In hierdie jaar het daardie besetting geëindig. King William’s Town het die hoofkwartier geword, en al die troepe is daarheen verskuif. Die Grahamstad-geboue het tot 1866 leeg gestaan. Die forte langs die Visrivier het nog gestaan, maar die garnisoen se middelpunt was nie meer Grahamstad nie. Die skuif het saakgemaak omdat die oostelike kommando nou nader aan die Kei gesit het, terwyl die hoë kommissaris wat hierdie jaar na Aliwal-Noord en Jammerbergdrif sou ry, nog uit Kaapstad regeer het. [4]
Brand van die 2de van Februarie, die grondwet, en die 3de — Oranje-Vrystaat 1864
Op die 2de van Februarie het advokaat Jan Hendrik Brand die eed van amp as president van die Oranje-Vrystaat afgelê. Hy was ’n Kaapse advokaat wat die volksraad aanbeveel het, en wat ’n groot meerderheid van die burgers toe gekies het. Op die dag wat vir die verkiesing vasgestel is — die 5de van November 1863 — is 3450 stemme in die geheel gegee: 2276 vir Brand, 904 vir mnr. J. J. Venter, 243 vir mnr. T. H. Bowker, en 27 vir mnr. J. Allison. Venter het die waarnemende stoel gehou van die 20ste van Junie 1863, nadat Pretorius op die 15de van April sy laaste bedanking gestuur het. Die 2de het saakgemaak omdat die Republiek 10 jaar oud was, omdat Basoeto-stamme die plase van Winburg en Harrismith gedruk het, en omdat Brand, nie Venter nie, nou Wodehouse sou vra om die Warden-lyn uit te wys. [3]
Verskeie klousules in die grondwet wat in 1854 aangeneem is, moes verander word. Geen verandering is nog daaraan gemaak nie, behalwe die benoeming van kandidate vir die presidentskap en ’n klousule wat in 1857 bygevoeg is wat die staatsekretaris magtig om aan die debatte van die volksraad deel te neem. Tydens die sitting van Februarie is hierdie onderwerp oorweeg, en verskeie klousules is gewysig. Omdat die veranderinge in 3 jaarlikse sittings goedgekeur moes word, het hulle nie in hierdie kalender in werking getree nie. Ná daardie wysigings sou burgers bestaan uit alle blanke persone in die land gebore; alle blanke persone wat 1 jaar woonagtig is en vaste eiendom ter waarde van 500 pond, op hul name geregistreer, besit; en alle blanke persone wat 3 agtereenvolgende jare woonagtig is. Seuns op 16 moes hul name by die veldkornet inskryf, en was tot 60 tot krygsdiens verplig. Gewone sittings van die volksraad is by Bloemfontein op die eerste Maandag in Mei van elke jaar vasgestel. Die grondwet soos só gewysig kon nie weer verander word nie behalwe met toestemming van driekwart van die volksraad, gegee in 2 agtereenvolgende jaarlikse sittings. Die sitting het saakgemaak omdat Brand amp aanvaar het onder ’n grondwet wat nog van 1854 gegeld het, terwyl die wysigings wat burgerskap en die Mei-sitting sou omskryf nog 3 jaar se goedkeuring nodig gehad het. [3]
Voorsiening is gemaak vir die uitbreiding van onderwys: rondreizende onderwysers wat deur die staat besoldig word, en in elke distrikdorp ’n staatsondersteunde skool onder die landdros, die predikant, en 3 verkose lede. Die spits was die Grey-kollege by Bloemfontein, etlike jare vroeër gestig uit die milddadigheid van sir George Grey. Adam Kok het sy territoriale regte aan die regering van president Pretorius verkoop; die vraag was hoe ver daardie regte strek, en of die Campbell-gronde noord van die Vaal — deur Cornelis Kok aan sy neef afgestaan — in die verkoop ingesluit was. Die Vrystaat het volgehou dat hulle was; mnr. David Arnot, agent vir Nicholas Waterboer, het beweer dat hulle nie was nie. Wodehouse is gevra om as skeidsregter op te tree en het ingestem, en op die 11de van Februarie het die volksraad goedgekeur dat die vraag aan sy beslissing voorgelê word. Waterboer het toe geweier om die akte van onderwerping te teken. Brand het die mening uitgespreek dat die beste reëling sou wees om Waterboer die Campbell-gronde aan te bied in ruil vir die strook tussen die Oranje, die lyn van Ramah na David’s Graf, en die Vetberg-lyn, waaroor Waterboer se soewereiniteit in Oktober 1855 erken is. Daardie land, hoewel minder werd vir boerdery, was aan die Vrystaatse kant van die Vaal, en die ruil sou die Republiek ’n duidelike riviergrens gegee het. Die volksraad het die voorstel nie aangeneem nie. Die 11de het saakgemaak omdat ’n Kaapse hoë kommissaris bereid was om die Campbell-vraag te sit, en omdat Waterboer se weiering die eis sonder ’n akte gelaat het. [3]
Arnot het nou eise tot ’n veel groter strook as die Campbell-gebied voorgelê: ’n lyn van Ramah aan die Oranje tot David’s Graf by die samevloeiing van die Riet en die Modder, en daarvandaan tot Platberg aan die Vaal, land wat 15 jaar lank in onbetwiste besit van die Soewereiniteit en die Vrystaat was, insluitend die voormalige Korana-reservate en baie plase in blanke hande. Hy het daardie kennisgewing op die 21ste van November 1863 in die Colesberg Advertiser geplaas. Die Vrystaatse regering het die eis so buitensporig geag dat geen poging aangewend is om dit te weerlê nie. Daar was altyd in die Vrystaat ’n party — hoofsaaklik inwoners van die dorpe — ten gunste van unie met die Kaapkolonie. In die afgelope jare het daardie party toegeneem, weens die moeilikhede met Moshesh en weens die Kaap se weiering om enige deel van die doeane op ingevoerde goedere af te staan. In Junie is petisies ten gunste van anneksasie by die Kaapkolonie, geteken deur 1550 burgers, voor die volksraad gelê. Die party, hoewel ’n aansienlike minderheid, kon geen besluit deurdra nie. Die meerderheid van die boere was teen unie, omdat hulle ’n baie hoë waarde op hul onafhanklikheid gestel het. Junie het saakgemaak omdat 1550 name om die Kaapse vlag gevra het terwyl Brand se meerderheid nog verkies het om alleen te staan, selfs met Moshesh aan die Caledon. [3]
Die getal kerke in die Republiek het vinnig toegeneem. In 1854, toe Britse soewereiniteit onttrek is, was daar slegs 2 predikante in die hele land. In November van hierdie jaar het ’n algemene vergadering by Smithfield besluit dat die Nederduitse Gereformeerde Kerk van die Oranje-Vrystaat ’n onafhanklike liggaam moes wees, deur ’n eie sinode bestuur. Benewens daardie denominasie was daar ’n tak van die Afgeskeie Gereformeerde Kerk, met ’n predikant by Reddersburg. Die Wesleyane het gemeentes en predikante in ’n paar van die dorpe gehad, en die Kerk van Engeland is deur verskeie gemeentes verteenwoordig, met ’n staf predikante onder ’n biskop — die hoogseerwaarde Edward Twells — wat in September 1863 aangekom het. Op die 3de van Februarie het die volksraad president Brand weer magtig om die hoë kommissaris te versoek om die grens tussen die Vrystaat en die Lesuto uit te wys, en op die 5de het die president in die sterkste taal geskryf en hom gesmeek om dit te doen. Die Warden-lyn van 1849, deur sir Harry Smith afgekondig en in die verdrag van Aliwal-Noord op die 29ste van September 1858 bekragtig, was die lyn wat die boere op die grond gemerk wou hê. Moshesh het dit op die 25ste van November 1863 by Platberg verwerp en ’n nuwe grens tot die Vaal voorgestel wat byna die helfte van Winburg en Harrismith sou afsny, insluitend omtrent 250 plase onder Britse titels. Op Brand se brief is die nou stereotiepe antwoord ontvang dat sy Eksellensie bereid was, as sy bemiddeling duidelik deur albei partye aanvaar word. En om die saak tot ’n einde te bring, het die hoë kommissaris nie net aan Moshesh geskryf en hom gevra om duidelik te sê of hy die voorstel sou aanvaar of weier nie, maar hy het mnr. John Burnet gelas om na Thaba Bosigo te gaan en persoonlik met die groot kaptein te onderhandel. Die 3de het saakgemaak omdat Brand se eerste week in amp gedraai het om of Wodehouse die Warden-lyn sou ry, en omdat Burnet gestuur is om Moshesh se handtekening te kry voordat enige inspeksie kon begin. [3]
Aliwal-Noord van die 16de van Maart, die 5de van Mei, en Jammerbergdrif van Oktober — Oranje-Vrystaat 1864
Burnet, in sy verslag oor die uitslag van sy sending, het gesê dat hy Moshesh gevind het wat voorgee om onkundig te wees van sowel die Warden-lyn as die verdrag van Aliwal-Noord, en weier om ’n woord oor enigeen te hoor. Hy het van Maandag tot Woensdagaand met sy kinders en sendelinge gepraat, en toe tot ’n slotsom gekom wat hy in ’n brief vervat het, en wat hom vrygelaat het om te doen wat hy wou, as hy nie met die hoë kommissaris se beslissing tevrede sou wees nie. Burnet het hom gesê dat hy geen reëling vir die bemiddeling op só ’n dokument sou tref nie. Hy het ’n akte van aanvaarding opgestel, wat ten volle en duidelik deur die eerwaardes Maitin en Mabille vertaal is, en ná baie wilde, ronddwalende praat het die groot kaptein dit om 11 uur in die nag geteken. Burnet het bygevoeg dat dit slegs vrees vir die Britse regering was wat Moshesh beweeg het om tot die bemiddeling in te stem. Die president het sy warmste en opregste dank uitgespreek, en die volksraad het, met elke bewys van tevredenheid, 2 van sy lede — mnre. C. J. de Villiers en H. A. L. Hamelberg — aangestel om saam met die president ’n deputasie te vorm om sy Eksellensie te ontmoet en die staat te verteenwoordig. Die nagtekening het saakgemaak omdat die Vrystaat nou Moshesh se akte op skrif gehad het, en omdat Brand se regering geglo het dat as Wodehouse die lyn uitwys, Moshesh dit sou eerbiedig. [3]
Burnet is gelas om met die president te onderhandel en die nodige reëlings vir die hoë kommissaris se reis te tref. Die Vrystaat het transportwaens en perde verskaf, wat na Aliwal-Noord aangestuur is. Daar is ooreengekom dat die inspeksie van die lyn op die 14de van Maart sou begin. Al die partye moes op daardie datum by Mekuatling bymekaarkom; maar baie swaar reëns het ingetree, en ’n week se uitstel het nodig geword. Dit het Moshesh ’n geleentheid gegee om verdere uitstel te soek, en hy het geskryf en versoek dat weens die swaar reëns en geswolle riviere die byeenkoms onbepaald uitgestel word. Op die 16de van Maart het die hoë kommissaris by Aliwal-Noord aangekom. Die Vrystaatse deputasie het op die oorkantste oewer van die rivier gewag. Maar nou het ’n moeilikheid ontstaan wat glad nie voorsien is nie. Op die 26ste van Februarie, voordat hy Grahamstad gelaat het, het die hoë kommissaris aan die president geskryf dat hy die reis onderneem in die veronderstelling dat hy toegelaat sou word om sódanige wysigings van die lyn aan te bring as wat hy as regverdig en redelik sou ag, en berekend om vreedsame betrekkinge te verseker. Die Vrystaatse regering wou hê dat sy Eksellensie die lyn moes uitwys wat deur majoor Warden bepaal, deur sir Harry Smith afgekondig, en in die verdrag van Aliwal-Noord bekragtig is; maar was bereid dat hy sódanige wysigings daarin sou aanbring as waarop albei partye kon ooreenkom. Die 16de het saakgemaak omdat Wodehouse tot by die Oranje gekom het, en omdat die mag wat hy wou hê ’n mag was wat Brand nie kon gee terwyl die volksraad nie in sitting was nie. [3]
Toe Wodehouse Aliwal-Noord bereik, het hy ’n brief aan die president gerig en om ’n duidelike verstandhouding oor hierdie punt gevra. Die president kon slegs in terme van die Vrystaatse siening antwoord. Onder die grondwet was die volksraad die enigste gesag wat sódanige magte as wat die hoë kommissaris verlang het, kon verleen, en daardie liggaam was toe nie in sitting nie. Verskeie briewe het gewissel, en op die oggend van die 17de van Maart het hulle ’n persoonlike onderhoud gehad. Dit het geëindig met Wodehouse wat weier om met die sending voort te gaan, die verskil soos vervat in die frases “wat die hoë kommissaris as regverdig en redelik mag ag” en “wat die Vrystaatse en Basoeto-deputasies as dienstig mag dink”. Van Aliwal-Noord het hy na Morija gegaan, waar hy Moshesh ontmoet het. Die groot kaptein het op sy gewone wyse van sy liefde vir vrede gepraat, en beloof om van alle vyandige dade teenoor die Vrystaat te onthou. Maar sódanige beloftes was waardeloos, want sy mense het soos tevore voortgegaan om die boere van Winburg en Harrismith te druk en te teister. Die president het met alle spoed na Bloemfontein teruggekeer, en dadelik die volksraad tot buitengewone sitting op die 4de van Mei opgeroep. Op die 5de van Mei het die lede, in hul wens om oorlog te voorkom, besluit om sy Eksellensie te magtig om sódanige wysigings in die Warden-lyn aan te bring as wat hy as regverdig en redelik sou ag, en berekend om vreedsame betrekkinge te verseker, en dat sy Eksellensie se beslissing as finaal beskou moes word. Die 5de het saakgemaak omdat Brand se volksraad nou aan Wodehouse die presiese mag gegee het wat op die 17de van Maart geweier is, en omdat die hoë kommissaris sonder daardie verlening glad nie ’n grens sou bepaal nie. [3]
Met hierdie uitgebreide magte het Wodehouse ingestem om ’n grens te bepaal, maar dit was eers in Oktober dat hy hom van die kolonie kon afwesig hou. Op die 6de van Oktober het hy Jammerbergdrif bereik, waar Burnet gereël het dat al die partye bymekaar moes kom. By Wodehouse was lady Wodehouse, sir Walter Currie, Rivers, Burnet, dr. Watling, en landmeter Dowling; by Brand was Venter, kommandante Fick en De Villiers, en veldkornet De Wet; Moshesh het met ’n skare onderkapteins gekom; Moroko was daar ook, saam met boere, sendelinge, en ander wat deur belang of nuuskierigheid getrek is. Op die 7de van Oktober het ’n formele konferensie 6 uur geduur. Die Vrystaat het gevra dat die grens van 1849, in 1858 bekragtig, gehandhaaf moes word. Moshesh se saak was dat Bantoestamme eers die hele land tussen die Lesuto en die Vaal beset het; die oorblyfsels woon nou in die Lesuto. Hy het ’n lys kapteins oorhandig wie se voorvaders die land anderkant die Warden-lyn voor die oorloë van Tshaka beset het, en gevra dat die grond aan hul erfgename teruggegee moes word. Wodehouse het gesê dat hy die grond persoonlik sou ondersoek, en het albei partye te kenne gegee dat hy nóg die geneigdheid nóg die gesag gehad het om nakoming van watter toekenning ook al af te dwing. Die 7de het saakgemaak omdat die toekenning wat sou volg ’n papiere lyn sou wees, nie ’n Britse mag aan die Caledon nie. [3]
Op die 8ste van Oktober het Wodehouse, vergesel van die kommissarisse van die Vrystaat en van Moshesh, ’n inspeksie van die land begin. Namate die geselskap gevorder het, het een Basoeto-afgevaardigde ná die ander huis toe gegaan wanneer die distrik waarin hy belang gehad het, agtergelaat is. Maar die eise wat hulle gemaak het, soos dié van Moshesh, sou in die geheel die uitwissing van die Vrystaat beteken het. Die afgevaardigdes van die Republiek het hulle bepaal by die uitwys van die Warden-lyn en by die bewys dat die grond daaranderkant onbeset was toe die boere dit eerste in besit geneem het. Die ondersoek het eerder meer as veertien dae geduur, maar teen die 28ste van Oktober het die hoë kommissaris Aliwal-Noord op sy terugreis bereik, en op daardie dag sy toekenning skriftelik gelewer. Dit was geheel ten gunste van die Vrystaat. In die vraag van die betwiste grens was hy verplig om hom deur reëls van geregtigheid te laat lei. En ooreenkomstig daardie reëls het hy besluit dat die Warden-lyn die grens moes bly, met slegs een geringe verandering. Tydens die Britse besetting is ’n klein strook land noord van een gedeelte van die lyn nie in plase verdeel nie, omdat mnr. Biddulph, landdros van Winburg, voorgestel het om dit by die reservaat vir Gert Taaibosch se Korannas te voeg. Daardie mense het lankal anderkant die Vaal getrek, en die hoë kommissaris het nou aan Moshesh die grond gegee wat Biddulph vir hulle bedoel het. Die 28ste het saakgemaak omdat die lyn waarvoor Brand in Februarie gevra het nou op papier was, met een Korana-reservaat uitgesonder, en omdat Wodehouse al gesê het hy sou dit nie afdwing nie. [3]
Die toekenning van die 28ste van Oktober, Ramanela van November, en die wag van die 27ste van Desember — Oranje-Vrystaat 1864
In die brief aan die kaptein waarin hy hom van die toekenning in kennis stel, het Wodehouse die land beskryf soos hy dit gevind het. Die Warden-lyn, het hy geskryf, is só getrek dat dit, behalwe in een gedeelte, niks meer gedoen het as om die plase te bewaar waarvoor Britse sertifikate gegee is nie; tot by die tekening van die Aliwal-verdrag is die regte van die eienaars nie bevraagteken of hul besit versteur nie. Van die een ent van die lyn tot die ander, en in die meeste gevalle ’n aansienlike afstand binne-in, het partye van Moshesh se stam, sonder ’n skyn van reg en sonder enige formele verklaring van sy kant, op die plase gesit, dorpe gestig, groot stukke land bewerk, groot troppe vee ingebring, en deur intimidasie die wettige eienaars verdryf. Oral was verlate en daklose plaashuise, met waardevolle boorde wat vinnig tot niet gegaan het. Onmiddellik ná die lewering van die toekenning het die president Moshesh versoek om te laat reël dat sy mense voor die einde van November uit Vrystaatse gebied verwyder word. Moshesh het geantwoord dat hy ’n byeenkoms van sy onderkapteins sou belê. Die brief het saakgemaak omdat Wodehouse se eie inspeksie die Warden-plase beset gevind het, en omdat Brand se November-sperdatum die eerste toets was of die toekenning gehou sou word. [3]
’n Pitso, of nasionale byeenkoms van die Basoeto, is daarop gehou. By hierdie byeenkomste is daar vryheid van spraak vir elkeen, en by hierdie geleentheid het selfs die gewone mense hul gevoelens vryelik uitgespreek. Almal was in ’n toestand van hevige opwinding, en almal, met 2 uitsonderings, het om oorlog gevra eerder as prysgawe van die begeerde gebied. Die uitsonderings was Moshesh en sy groot seun Letsie. Letsie het verstand genoeg gehad om te weet dat uitbreiding van die Lesuto noord van die Warden-lyn toename van die mag van Molapo en Masupha beteken het, wat hy nie wou sien nie, en hy het sy mening gegee dat die ooreenkoms om by die hoë kommissaris se beslissing te bly getrou nagekom moes word. Moshesh se redes was anders. Hy was veel te versigtig om homself teenoor die Britse regering in die verkeerde te stel. In daardie figuurlike taal waarvan hy so gehou het, het hy die vergadering gesê dat hulle in hierdie saak regeer word, maar dat ’n ander oorsaak tot oorlog kon ontstaan. Sy mense het hom verstaan. Daar is daarop besluit, hoewel nie in woorde uitgespreek nie, dat om die skyn te red die Basoeto-sittings uit die Vrystaat onttrek moes word, en dat ’n oorsaak tot oorlog gevind sou word wat nie die simpatie van die Britse regering sou verbeur nie. Die pitso het saakgemaak omdat Moshesh en Letsie alleen teen die geskreeu gestaan het, en omdat die onttrekking wat gevolg het bedoel was om Wodehouse se guns te hou, nie om die Warden-lyn te hou nie. [3]
Die kapteins wat die pitso bygewoon het, het skaars uiteengegaan of veediefstal is op ’n baie uitgebreide skaal langs die suidwestelike grens hervat, waarvan daardie oord byna 3 jaar lank taamlik vry was. Van die grond noord van die Warden-lyn is die vroue, kinders en horingsvee verwyder, maar die manne en perde is agtergelaat. ’n Sterk patrollie boere was aan die bymekaarkom, om op die 1ste van Desember gereed te wees om enige indringers wat dan nog oor was, te verdryf. Terwyl sake só gestaan het, is op die 22ste van November ’n brief aan die president oorhandig deur sommige Basoeto, wat gesê het dit is deur Moshesh gestuur. Die seël van die groot kaptein was nie daaraan nie. Die inhoud was dat as Wodehouse nie ’n ander lyn as dié van majoor Warden sou gee nie, Moshesh nie sou onderwerp nie. Die doel was klaarblyklik om ’n aanval uit te lok voor die maand verstryk. Die president was te versigtig om só mislei te word. Hy het kommandant Wessels na Moshesh gestuur om te verneem of hy die dokument erken, waarop die groot kaptein dit as ’n vervalsing verklaar het. Omtrent dieselfde tyd is sommige plase naby Bethlehem geplunder deur ’n party Basoeto onder Lesawana, of Ramanela, soos hy nou genoem word. Hierdie Ramanela was ’n seun van Moshesh se broer Makhabane, en was getroud met Moshesh se dogter van hoogste rang, wat ’n volle suster van Letsie was. Die aanval op die plase was geheel onuitgelok. Die werwe is beskadig, die los goed is vernietig, en die vee is weggedryf. Wodehouse het matiging aangeraai by die afdwing van die toekenning, en die mening uitgespreek dat sommige van die Basoeto-sittings binne die Vrystaat op redelike voorwaardes kon bly. Aanbiedinge van Ramanela self is gunstig oorweeg op die selfde tydstip waarop hy die Bethlehem-boere geplunder het. Hierna het die Vrystaatse owerhede besluit dat niemand kon bly nie. Omdat die daad nie vergelding uitgelok het nie, het Moshesh voorgegee om al die skuld op Ramanela te werp, beloof om hom daarvoor te straf, en onderneem om die boere te vergoed tot die mate wat kommandant De Villiers geëis het: hul vee terug te gee, en 70 koppe goeie beeste as skadevergoeding te betaal. November het saakgemaak omdat Ramanela binne die toekenning geslaan het terwyl Brand nog geweier het om vuur oop te maak, en omdat Moshesh se belofte van 70 koppe die enigste verhaal was wat aangebied is. [3]
Aan die begin van Desember het die president, met ’n sterk patrollie, die lyn geïnspekteer, geen Basoeto daarbinne gevind nie behalwe op een plek ’n paar wat paniekerig gelyk het, ’n wag van 200 man op die grens gelaat, en na Bloemfontein teruggekeer. Moshesh het geskryf dat hy sy onderdane beveel het om te onttrek, en geglo het hulle het dit almal gedoen behalwe ’n paar van Ramanela se stam. Hy het gevra of daar waarheid was in ’n gerug dat die Vrystaat, die Suid-Afrikaanse Republiek en Moroko ’n verbond aangegaan het om hom aan te val. Hy het gestel dat sy mense die gebied so haastig verlaat het dat hulle nie die koring in mandjies kon wegneem nie, en het verlof gevra om vir sódanige eiendom terug te kom en die groeiende oeste in te samel. Moperi en Molapo het soortgelyke versoeke geskryf. Die president het verlof gegee om ongewapende mense voor die einde van Januarie van die volgende kalender vir die koring en los goed te stuur, mits hulle hulle behoorlik gedra; die oeste in die tuine sou hy aan die volksraad voorlê. Sommige van Ramanela se mense het nog in afgesonderde dele van die gebied gebly wat deur die toekenning aan die Vrystaat teruggegee is. Op die 27ste van Desember het hulle die grenswag aangeval terwyl dit in die distrik Harrismith gepatrolleer het, maar is teruggedryf, met die verlies van 1 man dood en 5 gewond. Die president het toe Moshesh opgeroep om hierdie onderdane van hom te verwyder, en om die verbintenisse na te kom wat hy ’n maand tevore aangegaan het. Die groot kaptein het sy belofte herhaal, van sy liefde vir vrede en sy begeerte om te doen wat reg is gepraat, gevra dat ’n kommissie gestuur moes word om met hom oor die straf van Ramanela te onderhandel, en toe mnr. Job Harvey, landdros van Smithfield, met hierdie doel gestuur is, niks gedoen het nie. Die 27ste het saakgemaak omdat die toekenning van die 28ste van Oktober nou deur ’n skoot op die Harrismith-patrollie getoets is, en omdat Harvey se sending na Thaba Bosigo geen straf van Ramanela opgelewer het nie. [3]
Viljoen van die 5de van Januarie, Pretorius van die 10de van Mei, en die einde van die twis — Suid-Afrikaanse Republiek 1864
Kalender 1863 het gesluit met kommandant Jan Viljoen in ’n sterk kamp waar die pad die Limpopo kruis, en met kommandant-generaal Paul Kruger wat sy magte by Rustenburg bymekaargemaak het. Viljoen se mag het homself die Volksleger genoem, die Leër van die Volk; Kruger s’n was die Staatsleger, die Leër van die Staat. Die twis was die burgeroorlog wat van September 1860 geloop het: wie die presidentskap moes sit nadat Pretorius probeer het om albei republieke te hou, en of Willem C. Janse van Rensburg se eed van die 24ste van Oktober 1863 Viljoen se kamp sou oorleef. Van 800 tot 900 man het om Kruger saamgetrek, en daarmee is hy Viljoen tegemoet. Nadat hy ’n kamp omtrent 3 myl van dié van die Volksleger gevorm het, het hy met ’n blote patrollie vorentoe gegaan en sy teenstander uitgelok. Toe hy teruggetrek het na ’n plek waar hy ’n sterk mag geplaas het, het hy op sy agtervolgers omgedraai. ’n Geveg het gevolg, op die 5de van Januarie, waarin die Volksleger verslaan is en verplig is om na die kamp aan die Limpopo terug te trek, maar nie tot onderwerping of uiteengaan gedwing is nie. Aan Kruger se kant is 2 man dood, en 6 of 8 gewond; aan Viljoen se kant 5 dood, en omtrent 30 gewond. Die 5de het saakgemaak omdat Van Rensburg se stoel nog ’n veld nodig gehad het, en omdat ’n verslane Volksleger nog die Limpopo gesit het in plaas daarvan om die wapens neer te lê. [3]
Die volgende dag het mnr. M. W. Pretorius uit die Vrystaat aangekom en homself as bemiddelaar aangebied. Hoewel hy groot spyt uitgespreek het oor die koers wat Viljoen ingeslaan het, was die manne van die Volksleger dié wat altyd sy politieke ondersteuners was, en hulle het hom hartlik ontvang. Kruger het ingestem om sake weer te bespreek. Op die 8ste van Januarie het die verteenwoordigers van die twee leërs byeengekom. Die konferensie het 6 dae geduur. Vir die Volksleger was die afgevaardigdes Pretorius, T. F. J. Steyn en J. J. Fourie; vir die Staatsleger Kruger, S. J. Grobbelaar en S. T. Prinsloo. Hulle het ooreengekom dat ’n nuwe verkiesing gehou moes word, met ’n kommissie van elke party teenwoordig by die tekening van die stembriefies; dat die bestaande administrasie moes bly tot die nuwe president beëdig is; en dat ’n spesiale hof van Brand, hoofregter Harding van Natal, en advokaat Hamelberg die twispunte moes beslis. Hierdie terme is op die 15de van Januarie deur die twee kommando’s goedgekeur. Die burgers is toe afgedank. Kruger en Fourie het na Bloemfontein gegaan om Brand en Hamelberg te vra om te sit; die Vrystaatse volksraad het geen beswaar gemaak nie mits hulle onamptelik optree; geeneen van die genoemde here wou die plig onderneem nie, omdat die gesag onreëlmatig was en daar geen waarborg kon wees dat hul beslissings uitgevoer sou word nie. Die 15de het saakgemaak omdat die Limpopo-kampe sonder ’n spesiale hof opgebreek het, en omdat die volgende president gekies sou word met albei partye wat die stemming dophou. [3]
Daar is 2637 stemme by die presidentsverkiesing aangeteken. Daarvan was 1519 vir Marthinus Wessel Pretorius, en 1118 vir Willem C. Janse van Rensburg. Op die 10de van Mei het die volksraad byeengekom, en Pretorius het die eed van amp afgelê. Met hierdie seremonie het die burgerlike twis wat die Republiek so lank in beroering gehou het, tot ’n einde gekom. Toe ’n bietjie later besluit is dat alle vonnisse van verbanning, konfiskasie van eiendom en boetes wat vir politieke oortredings opgelê is, nietig verklaar moes word, en dat wat ook al in beslag geneem is aan die oorspronklike eienaars teruggegee moes word, was daar ’n algemene gevoel van tevredenheid. Met Pretorius as president en Kruger as kommandant-generaal wat saam gewerk het, was die regering sterk genoeg om oop rebellie deur enige party ontevreden burgers te voorkom. Die burgerlike twis was verby, maar die skade wat dit aangerig het, kon nie maklik herstel word nie. Die tesourie was leeg, salarisse was agterstallig, belastings van alle soorte was uitstaande en feitlik oninvorderbaar. Dit was die kleinste pos in die rekening. Die Republiek het die vertroue van die buitewêreld verloor; niemand het meer in sy bestendigheid geglo nie. Die Oranje-Vrystaat, eers so begerig na unie, het nou verkies om alleen te staan selfs in die donker skaduwee van die Basoeto-mag. Verskeie van die stamme aan die grens en in die bergagtige distrikte van die noorde het feitlik onafhanklik geword: hulle het geen belasting betaal nie, en geen gesag is oor hulle uitgeoefen nie. Die 10de het saakgemaak omdat die eed van 1519 stemme ’n twis gesluit het wat van 1860 geloop het, en omdat ’n leë tesourie en onafhanklike noordelike stamme was wat Pretorius en Kruger geërf het. [3]
Die kerklike twiste het tot ’n einde gekom met die staking van politieke twis. Drie ander predikante het aangekom. Die eerwaarde G. W. Smits het Rustenburg gesit vir dié wat gesange in die openbare erediens gebruik het, sodat daar nou 2 gemeentes in daardie distrik was; die eerwaarde J. Begemann het Pretoria gesit; die eerwaarde N. J. van Warmelo het Zoutpansberg gesit. Nadat die Kaapse hooggeregshof die predikante van die Republieke uit die Kaapse sinode uitgesluit het, het die eerwaarde mnr. Van Heiningen van Lydenburg en die ouderlinge van Utrecht, wat by die Nederduitse Gereformeerde Kerk in Natal aangesluit het, vroeg in hierdie jaar besluit om ’n eie algemene vergadering te hê. Die 10de van Mei het die burgeroorlog gesluit; die preekstoele het die stoele gevolg. [3]
Mapok en Malewu, die Swazi van Junie, en Mahura se skuld — Suid-Afrikaanse Republiek 1864
Die vredesvoorwaardes wat met die Batlapin-kaptein Mahura op die 18de van Augustus 1858 gesluit is, is nooit voltooi nie. Die bedrag van skade en koste wat hy onderneem het om te betaal, is nie in die ooreenkoms gestel nie, maar op die 6de van die volgende Oktober het die president aan hom geskryf en 8000 koppe goeie beeste, 300 perde, en 500 gewere geëis om hierdie skuld te vereffen. Hy het nooit ’n enkele hoef betaal nie, en toe ’n aanmaningsbrief 11 dae ná Pretorius se terugkeer tot amp aan hom gerig is, het hy die regering van die Republiek na sy agent, mnr. David Arnot, verwys. Dit was gelykstaande daaraan om sy aanspreeklikheid te ignoreer, en te verklaar dat hy niks in die saak van plan was om te doen nie. Vir etlike jare ná hierdie kalender het sake van groter belang as Mahura se skuld die owerhede in Pretoria besig gehou. Die eis het saakgemaak omdat Pretorius se eerste veertien dae in die stoel tot by Mahura gereik het, en omdat Arnot — dieselfde agent wat die Campbell-gronde teen Brand geëis het — nou tussen Pretoria en 8000 koppe gestaan het. [3]
Twee stamme in die distrik Lydenburg het die wapen opgeneem, en vir baie maande het die blanke inwoners daar in laers geleef. Een van hierdie stamme, onder ’n kaptein wat die Europeërs Mapok genoem het, was van 1853 af berug vir veediefstal. Die ander was onder ’n kaptein met die naam Malewu. In Oktober 1863 het Mapok die vernaamste laer aangeval, maar is met swaar verlies teruggedryf. ’n Patrollie van 60 man onder veldkornet Daniel Erasmus het op ’n groot party van die vyand op ’n vlakte afgekom, en 130 gedood, teen ’n koste van 2 boere gewond; maar met hierdie uitsonderings was die voordeel geheel aan die kant van die stamme. Hulle het die hele van die afgeleë plase in besit gehad, en al die huise en boorde vernietig. In Desember 1863 is ’n mag uit Pretoria teen hulle gestuur, maar is teruggeroep voordat dit iets gedoen het, weens die opstand van kommandant Viljoen. Die laers het nog in Lydenburg gesit toe Pretorius op die 10de van Mei die eed afgelê het. Daardie erfenis het saakgemaak omdat Viljoen se opstand die Pretoria-mag teruggetrek het, en omdat Mapok en Malewu nog die plase gehou het toe die burgerlike twis geëindig het. [3]
Binne ’n maand ná die terugkeer tot amp van president Pretorius was ’n groot kommando op pad na Lydenburg om met Mapok en Malewu te handel. Maar dit het nie hoef te veg nie. Daardie kapteins het ander vyande in die Swazis gehad, een van die dapperste en magtigste van die kustamme. In Junie het ’n Swazi-leër op Mapok toegestorm en hom verslaan. Dit het daarna Malewu aangeval en sy stam byna uitgewis, en op een plek alleen die lyke van 854 manne, en 2840 vroue en kinders, agtergelaat. Die Swazis het toe na hul eie kant van die grens onttrek, en vir kommandant-generaal Joseph van Dyk slegs die taak gelaat om die oorblyfsels van die vyandige stamme bymekaar te maak en woonplekke aan hulle toe te ken. Wat Lydenburg hierdie jaar gehad het, was nie ’n burgervoordeel op die vlakte nie, maar ’n Swazi-slagting in Junie, en woonplekke gemerk vir wat oorgebly het. Junie het saakgemaak omdat 854 manne en 2840 vroue en kinders op een plek die laers beëindig het sonder dat Pretorius se kommando hoef te vuur. [3]
Die dorp Bloemhof is in Augustus van hierdie jaar gestig. Dit sou later sy naam aan ’n distrik gee, maar in hierdie kalender was dit slegs ’n dorp, aan die westekant na die Hart en die Vaal. Augustus het saakgemaak omdat ’n nuwe kerkplek aan die Hart jare later ’n magistraatskap sou noem waarvan die westelike grens as daardie rivier afgekondig is. [3]
Zoutpansberg, McCorkindale van September, en Utrecht van Desember — 1864
In 1864 het die distrik Zoutpansberg — die noordelike deel van die Republiek — die hele land ingesluit wat deur die Limpopo, die Waterberg, en die Olifantsrivier van die groot draai waar dit ooswaarts draai, omsluit is. In hierdie jaar was die blanke inwoners van daardie distrik die wettelooste van hul kleur in die hele Suid-Afrika. Agbare mense het nog plase gesit, maar aan die grens het vlugtelinge van die gereg bymekaargekom, van byna elke Europese nasie, na bewering handelaars en jagters, wat swartes vir ivoor en volstruisvere uitgestuur het terwyl hulle tuis gebly het. Die swartes, met gewere toevertrou, het die grootste deel van die ivoor aan onwettige handelaars vir meer wapens verkoop, totdat die stamme goed gewapen was, en het toe geweier om die wapens terug te gee. Die vernaamste binnelandse mark van die ivoorhandel was Schoemansdal, na Stephanus Schoeman genoem, op ’n oop vlakte aan die suidelike voet van die reeks, omtrent ’n halwe graad noord van die keerkring — die verste buitepos van die blanke na die hart van die vasteland. Die landdros Jan Vercueil het hier hof gehou; die eerwaarde N. J. van Warmelo het die Nederduitse Gereformeerde kerk gesit wat pas gebou is. Wes van die dorp, by Goedgedacht, het die eerwaarde mnr. McKidd die sending onder Michiel Buys se mense gesit. ’n Paar myl oos het mnr. J. Albasini as visekonsul vir Portugal en superintendent van al die swartes in die distrik gesit, en as hoof van die vlugteling-Magwamba. Die distrik het saakgemaak omdat gewere by swart jagters gelaat, onwettige kruit, en Albasini se dubbele amp — Portugese konsul en Republikeinse superintendent — saam by die noordelike buitepos gesit het terwyl Pretorius se stoel nog nuut was. [3]
Vir etlike jare voor hierdie kalender is die stam onder Ramapulana deur ’n stryd om oppergesag tussen twee seuns, Magadu en Tabana genoem, verskeur. Die stam het die burgerlike twis in die Republiek gebruik om homself feitlik onafhanklik te maak. In hierdie jaar is die ou kaptein oorlede, waarop Magadu, bygestaan deur die kapteins Katlakter, broer van Ramapulana, Sewase, Mazivemdela, Pago, en ander van minder aansien, Tabana beskuldig het dat hy sy vader se dood deur towery veroorsaak het. Met al die magte wat hulle kon bymekaarmaak, het hulle op hom en sy aanhangers toegestorm, wat verslaan en uit hul krale verdryf is. Tabana, met dié van sy volgelinge wat kon ontkom, het na Albasini gevlug en sy beskerming geëis. Sy vyande het gevra dat hy aan hulle oorgelewer moes word, maar Albasini, in sy hoedanigheid as ampstenar van die Suid-Afrikaanse Republiek, het dit geweier, en Tabana ’n woonplek gegee waar hy veilig was. Hierdie gebeurtenis was die oorsaak van die verdeling van die Baramapulana in twee afdelings, waarvan een, onder Magadu, Katlakter, Sewase en ander kapteins, onvriendelik teenoor die Europeërs was; terwyl die stam onder Tabana aan die Republiek gehoorsaam was. Daar was dus baie elemente van tweedrag in die distrik: die weiering van die swart jagters om gewere terug te gee, ’n bitter gevoel teenoor die ordelose Europeërs wat sonder gewete geplunder het, wapens van onwettige handelaars, en ’n hevige stamtwis waarin die een party deur die Europese regering beskerm is. Ramapulana se dood het saakgemaak omdat Albasini se woonplek vir Tabana die Baramapulana verdeel het, en omdat Magadu se afdeling nou onvriendelik op dieselfde reeks as Schoemansdal gesit het. [3]
Oos en noordoos van Zoutpansberg het die Matshangana onder Umzila gesit, heeltemal onafhanklik van die Suid-Afrikaanse Republiek. Vroeg in hierdie jaar het Umzila boodskappers na Albasini gestuur, om te vra dat Monene met sy vroue en kinders of oorgelewer of doodgemaak moes word. Hy het gedreig dat as sy versoek nie nagekom word nie, hy die jagvelde in en anderkant sy land sou toemaak, toe die vernaamste bron van die ivoorvoorraad. Voor hierdie versoek gedoen is, het Monene Albasini se guns verloor, en baie moeilikheid veroorsaak deur sy onstuimige gedrag. Hy het te wete gekom wat Umzila se boodskappers wou hê, en uit vrees vir sy lewe na kommandant Frederik Geyser gevlug, aan wie hy gesê het dat Albasini saamspan om hom te dood. Die kommandant het hom na die plaas van mnr. Jacob de Couto gestuur om versorg te word, en Albasini gedagvaar om op die 7de van April voor die landdros by Schoemansdal — mnr. Jan Vercueil — te verskyn. Monene is beveel om terselfdertyd met sy getuies teenwoordig te wees. Albasini het geweier om die dagvaarding te gehoorsaam, en beweer dat in sake rakende swart mense sy amp as superintendent hoër was as dié van òf ’n kommandant òf ’n landdros, sodat hy hom slegs teenoor die uitvoerende raad van die Republiek verantwoordelik gehou het. Daar was geen mag om sy bywoning af te dwing nie, en die saak is gelaat tot die president Zoutpansberg sou besoek, Monene intussen by De Couto se plaas. In Julie het Pretorius die distrik besoek, en as ’n tydelike maatreël aan Monene ’n woonplek naby Schoemansdal gegee, hom onder toesig van die landdros Vercueil geplaas. Die 7de van April het saakgemaak omdat Albasini nie onder Vercueil wou sit nie, en omdat ivoorjag daaraan gehang het of Monene aan Umzila oorgelewer of langs Schoemansdal geparkeer is. [3]
In September is ’n skema van kolonisasie van ’n gedeelte van die woeste lande aan die regering voorgelê deur ’n Skot met die naam Alexander McCorkindale, woonagtig in Natal, wat nie verminderde erfpagplase van die Oranje-Vrystaat kon kry nie. Hy het voorgestel om ’n handelsvereniging in Groot-Brittanje te stig om minstens 300 gesinne uit te stuur, met ’n bank, ’n lening aan die Republiek teen ’n matige rentekoers, ’n goedkoop voorraad ammunisie, en pakhuise waar die Maputa uit die Lembobo-berge na Delagoabaai uitkom, anderkant koors en die tsetse. Van die vroegste dae van die groot trek is pogings aangewend om verkeer met die buitewêreld deur Delagoabaai oop te maak; ’n klein en onsekere handel het bestaan, maar koors, tsetse, en die gebrek aan ’n wa-pad het sy groei belet. McCorkindale se skema, as dit uitgevoer kon word, sou daardie moeilikhede oorkom, en dit het groot guns gevind by ’n volk wat ’n seestroom onder eie beheer wou hê. Die regering het hom baie toegewings verleen, en ingestem om 200 plase — omtrent 1250000 akker — vir 8000 pond aan hom te verkoop, dit is 40 pond vir ’n plaas. Die distrik het daarna die naam Nieu-Skotland aangeneem. Dit lê langs die Drakensberge, in ’n hoë, gesonde en vrugbare streek, begrens deur die Swazi-land, waarin McCorkindale gehoop het om deur aankoop ’n groot strook en ’n pad na sy winkels by die Lembobo-berge te kry. September het saakgemaak omdat ’n leë tesourie 200 plase vir 8000 pond verkoop het op die belofte van 300 gesinne en ’n Maputa-pakhuis, terwyl die Portugese kus nog anderkant koors en vlieg gesit het. [3]
Op die 30ste van September het die volksraad die president gelas om ’n kommissie aan te stel om met die Zoeloe-kapteins te onderhandel en bakens langs die Utrecht-grens op te rig. Panda se regering, hoewel wreed as dit aan ’n Europese maatstaf gemeet word, was sag vergeleke met dié van Dingane of Tshaka; blanke handelaars is aangemoedig, en sendelinge is toegelaat om te arbei. Sedert Desember 1856, toe Cetewayo Umbulazi aan die Tugela verslaan het, was Cetewayo die werklike heerser. Toe die volksraad se lasgewing aan Panda oorgedra is, het hy baie vriendelik geantwoord, van die burgers van die Republiek as sy vaders gepraat en sy skuldigheid teenoor hulle erken. In Desember het Pretorius, vergesel van kommandant-generaal Paul Kruger en mnr. Joseph Fourie, lid van die uitvoerende raad, Utrecht besoek, en van daardie plek boodskappers na Panda en Cetewayo gestuur, met die versoek dat die kapteins afgevaardigdes moes aanstel om te help om bakens langs die lyn op te sit. Panda het daarop Gebula aangestel, en Cetewayo het een van sy vertrouelinges, Gunjini genoem, gelas om hom te verteenwoordig. Die lyn is toe afgebaken, die Zoeloe-afgevaardigdes wat die posisies uitgewys en die eerste klip van byna elke stapel geplaas het. Desember het saakgemaak omdat Pretorius en Kruger, wat ná die 10de van Mei saam gewerk het, Panda se merk en Cetewayo se man op die Utrecht-klippe gekry het, en omdat daardie stapels die eerste toets was of die Zoeloe-grens sou staan sodra die burgerlike twis verby was. [3]