Boer History1716 aan die Kaap die Goeie Hoop: San-vredesending, Here XVII se vrae, Tulbagh se aankoms en die Stellenbosch-vloed
Landdros- en heemrade-jurisdiksie uitgebrei — 1716
In die jaar nadat die politieke raad die hooggeregshof aan die Statute van Indië gebind het (behalwe waar Kaapse plakkate dit gewysig het), is die summiere jurisdiksie van die hof van landdros en heemrade in siviele sake uitgebrei tot £10 8s. 4d. Die verhoging het langs die wynbelasting van vier sjielings en twee pennies per legger wat op 12 Maart 1715 begin het, die veepashuur vanaf 3 Julie 1714, en die seëlregte wat vanaf 20 Julie 1714 op transportes, testamente, huwelikskontrakte en notariale aktes vereis is, gestaan. Landelike litgante kon nou ’n wyer band van gewone siviele geskille by die drostdy afhandel sonder om elke middelmatige eis na die kasteelhof te dra. [3]
Die bevel het nie die regshiërargie herskryf wat op 12 Februarie 1715 vasgelê is nie. Indiese statute het die verstekkorpus gebly; plaaslike plakkate die Kaapse uitsondering; die 1716-wysiging het slegs die geldelike plafon van summiere siviele werk voor landdros en heemrade verhoog. Vir vryburgers langs die Berg, in die Land van Waveren, en op die uitdyende veepaste na die Breede en Zonder End was die praktiese gevolg ’n hoër plaaslike drempel voordat ’n saak na Tafelvallei moes reis. [3]
Dieselfde inkomstemaatreëls wat die jurisdiksiewysiging omraam het, was goewerneur Maurits Pasques de Chavonnes se eerste antwoord op ’n chroniese gaping tussen Kaapse inkomste en uitgawe. Ná 3 Julie 1714 is ’n huur van vyf-en-twintig sjielings vir ses maande, of vyftig sjielings per jaar, op veepaste gehef bo en behalwe die tiende van graan wat geproduseer is. Ou inwoners in die Land van Waveren en elders is toegelaat om vrypagtitels op aansoek by die goewerneur uit te neem, om hulle aan te moedig om die grond te verbeter. Alle boupersele wat in die dorp uitgegee is, moes na die Kompanjie terugval as daar nie binne twaalf maande huise op opgerig is nie. Ná 20 Julie 1714 moes seëls van ses pennies tot twaalf sjielings en ses pennies op transportes van grond en slawe, testamente, huwelikskontrakte, erfbewyse, handelslisensies, volmagte en stukke wat deur howe gegaan het, aangebring word. [3]
Koloniale inkomste is in hierdie tyd op ongeveer agtduisend pond per jaar gestel teen uitgawe, ná skeepskoste, van minstens veertienduisend vyfhonderd. Die direkteure het die goewerneur opgedra om middele te bedink om die tekort deels indien nie geheel nie te dek. Die wynbelasting van 12 Maart 1715 was die eerste heffing op ’n artikel wat tot dié datum nie aan tiende of enige belasting onderworpe was nie. Die 1716-verhoging van landdros- en heemrade-siviele bevoegdheid het dus tot dieselfde fiskale skikking as die leenplaashuur, die seëls en die leggerbelasting behoort: meer van die gewone landelike sake moes op Stellenbosch afgehandel word, terwyl die kasteel die hooggeregshof, die Indiese statute en die groter geldeise behou het. [3]
Die garnisoen self is deur dieselfde spaarsaamheid goedkoop gehou. Salarisse was klein en voorregte van verskillende aard is aan offisiere toegestaan; van eenhonderd-en-vyftig tot tweehonderd man uit ’n garnisoen van ongeveer vyfhonderd-en-vyftig is toegelaat om tydelike diens by boere te neem; en slawe-arbeid is in bouwerk en tuinmaak gebruik. Daardie dun militêre instelling was die agtergrond waarteen die San-oorlog van 1715–1716 hanteer moes word: die drostdy kon nou ’n groter klas siviele sake aanhoor, maar kon nie ’n staande polisiereeks oor die Berg- en Waveren-front sit nie. [3]
Kommando-ongevalle deur vergiftigde pyle — vroeg 1716
Die San-oorlog wat in 1715 met die Drakenstein-verlies van meer as sewehonderd skape en die eerste suiwer koloniale kommando onder Hermanus Potgieter geopen het, het nie met die kalender gesluit nie. Vroeg in 1716 het een van die kommandos ’n man verloor wat met ’n vergiftigde pyl doodgeskiet is, en ’n ander is gewond. Die ongevalle het ’n harder fase as die nulherwinnings van die vorige seisoen gemerk: burgerjag het steeds nie die Berg- en Waveren-front skoongemaak nie, en nou het die veldpartye ook in bloed betaal bo en behalwe vrugtelose naspoorwerk. [3] [4]
In Augustus 1715 het die vrou van ’n Drakenstein-boer by die kasteel verskyn en die goewerneur meegedeel dat die San meer as sewehonderd skape van haar man weggedryf het, nadat hulle die skaapwagter vermoor het. Die goewerneur het skriftelike algemene verlof aan die bure van die beroofde man gegee om die rowers te agtervolg en die buit terug te neem, en ’n kennisgewing is aan die landdros gestuur. Met dié verlof het die eerste suiwer koloniale kommando die veld geneem: dertig berede burgers, wat Potgieter as kommandant gekies het. Hulle het alles in die stryd gewerp om die rowers na te spoor, maar sonder sukses. Die San het toe in die algemeen die boere langs die Bergrivier en in die Land van Waveren begin plunder. Hulle het sommige veewagters vermoor, verskeie huise aan die brand gesteek, en ’n groot getal beeste weggedryf. Daar is gevrees dat hulle die rypwordende koring sou brand. Sommige van die mees blootgestelde boere het hul huise verlaat, en ’n paar gesinne is heeltemal geruïneer. [3]
Verskeie kommandos is agtereenvolgens opgeroep en uitgestuur om die rowers te verdryf, en die regering het ammunisie verskaf. Instruksies by dié partye was nadruklik dat bloedvergieting sover moontlik vermy moes word en dat vroue en kinders nie lastig geval moes word nie. In die praktyk was dit ’n soort oorlogvoering waarin mense se harte maklik verhard het. Die skerpogsige San het, wanneer hulle ’n vyand se nadering gesien het, hulself en hul gesinne verberg; sodra die agtervolgers moeg teruggetrek het, is die rowery hervat. Geen van die kommandos van 1715 het ’n blywende verdrywing bewerkstellig nie, hoewel sommige geglo het hulle het dit gedoen totdat hulle verneem het dat die rowers weer besig was sodra hulle ontbind is. Die dood en wonding vroeg in 1716 het gewys dat dieselfde moeilikheid steeds die veld beheers het. [3]
Samewerking onder boere wat ver uitmekaar gewoon het, was moeilik en tot groot ongerief. Die eerste ekspedisies teen San-veerowers was op klein skaal, waarskynlik die manlike lede van die beroofde gesin; toenemende vertroudheid met die moeilikhede en gevare het kombinasies vir onderlinge bystand gekweek. Partye het dae en soms weke gereis, gely onder weer, watergebrek en voedselskaarste, en toe die verdere gevaar in die gesig gestaar om sulke mense in skuilplekke in te volg vanwaar die vlug van vergiftigde pyle die risiko van verder gaan aangedui het. Ná moeite, uitputting en bloedvergieting kon ’n paar van die gesteelde beeste teruggekry word, maar meer dikwels glad nie. Die regering, terwyl dit die handhawing van orde en die vermyding van vyandelikhede aangeraai het, het buskruit, vuursteen en lood verskaf, omdat dit nie in ’n posisie was om soldate of ’n polisiemag oor die binnelandse paste te stasioneer nie. Amptelike sanksie van boerakombinasies teen San-veerowers was reeds die werkende antwoord waar die Kompanjie dit nie kon doen nie. [4]
Sersantwag en die vredesending met arak, tabak en krale — 1716
Ná die vergiftigde-pyl-ongevalle is ’n sersant en twintig soldate aangesê om die mees blootgestelde posisies te bewaak, en ’n sterk geselskap van Kompanjiesknegte en burgers is met arak, tabak en krale gestuur om vrede te probeer maak. Die dubbele maatreël het ’n dun militêre skerm op die bedreigde plase gekoppel aan ’n geskenkdraende sending wat gesprekke moes open eerder as nog ’n suiwer agtervolging. Die sersant se twintig was nie ’n nuwe binnelandse regiment nie: hulle was ’n tydelike wag op die mees blootgestelde poste, opgerig nadat bloed gevloei het waar die 1715-kommandos geen bloed getrek het nie. [3]
Die vredesgeselskap het daarin geslaag om ’n byeenkoms met ’n groep San te bekom en het na die kasteel teruggekeer met die berig dat ’n vriendskapsooreenkoms aangegaan is. En dit was sekerlik so dat rowerye vir ’n tyd opgehou het. Die stilte was werklik genoeg om as meer as ’n hoopvolle aanspraak opgeteken te word: maande ná die byeenkoms het die onmiddellike druk van veerowery op die blootgestelde front verslap, al sou latere jare toon dat die skikking nie blywend was tot ná die volgende groot klagte in Januarie 1719 nie. [3]
Die geskenke self was die Kompanjie se gewone taal van binnelandse diplomasie: arak as drank, tabak as ’n handelsstapel, en krale as die klein vervaardigde goedere wat lank in ruilhandel omgegaan het. Die geselskap wat dit gedra het, het Kompanjiesknegte met burgers gemeng, sodat die kasteel en die beroofde buurte albei by die byeenkoms verteenwoordig was. Vriendskap, in die berig wat teruggekom het, het ’n pouse in veedrywery beteken eerder as ’n opgemeette grens of ’n skriftelike verdrag in die sekretaris se kantoor. Kalender 1716 het nietemin ’n byeenkoms, ’n gerapporteerde ooreenkoms, en ’n werklike indien tydelike staking van die rowerye opgeteken wat die vorige jaar gesinne langs die Berg en in Waveren geruïneer het. [3]
Die episode het binne die breër patroon van vroeë koloniale kommandos gestaan: regeringskruit en skriftelike verlof, burgerperde en naspoorwerk, af en toe soldatedetasjemente, en—wanneer geweld misluk het—geskenke en praat. Die vergiftigde-pyl-dood het gewys dat agtervolging tot in skuilplekke ’n lewe kon kos; die krale en arak het gewys dat die raad bereid was om ’n pouse te koop wanneer verdrywing misluk het. Tot Januarie 1719 is geen vars klagte van San-rowery ingebring nie, en toe het die klagte uit ’n ander rigting gekom. Binne kalender 1716 is die historiese feit die sersantwag, die geskenkdraende geselskap, die byeenkoms, en die stilte wat gevolg het. [3] [4]
Nuwe militêre poste teruggetrek — Augustus 1716
In Augustus 1716 is die nuutgestigte militêre poste op versoek van die burgers teruggetrek, wat ’n lewendige vrees gehad het dat tirannie deur middel van troepe gevestig sou word. Die tydelike skerms wat ná die vroeëjaarse ongevalle en vredesgesprekke opgerig is, het dus slegs tot in die suidelike winter geduur voordat vrye boere gevra het dat die ekstra soldate-teenwoordigheid teruggetrek word. Die versoek is toegestaan. Vrees vir ’n staande binnelandse soldateskap het die jaar se veiligheidseksperiment dus ewe ferm gesluit as wat die vredeskrale dit geopen het. [3]
Die ou buiteposte by Waveren, Saldanhabaai, Groenekloof en Klapmuts is steeds gehandhaaf; maar daar was nooit meer as sewe man by elk nie. Daardie vier stasies het die gewone Kompanjie-voetspoor anderkant die kasteel en die dorpsposte gebly: klein, vas, en nie die mobiele veldmag wat die San-oorlog kortstondig gelyk het te vereis nie. Sewe man kon ’n baai, ’n kloof, ’n pas of ’n komnedersetting dophou; hulle kon nie die Berg- en Waveren-front ry soos die sersant se twintig aangesê is om te doen in die maande ná die vergiftigde pyl nie. [3]
Burgervrees vir troepe was nie ’n nuwe sentiment in ’n kolonie wie se garnisoen reeds ’n derde van sy sterkte uit na tydelike plaasdiens gestuur het nie. Die nuutgestigte poste van 1716 het, vir manne wat pas hul eie kommandos gery het, gelyk na die begin van ’n ander orde: soldate op die paste, nie bure met regeringskruit nie. Die Augustus-terugtrekking het die ouer patroon herstel. Binnelandse sekuriteit ná die vredesbyeenkoms het op die gerapporteerde vriendskap, op die vier ou poste van sewe man, en op die burgers se eie perde berus as die stilte sou breek. [3]
Waveren, die kom later Tulbagh genoem, was die binnelandse pos naaste aan die plase wat die 1715-slae ontvang het. Saldanhabaai het die weskushawe dopgehou. Groenekloof het die weidingsdistrik noord van Tafelbaai na die duine gedek. Klapmuts het op die pad na Stellenbosch en die Berg gesit. Tesame was hulle die Kompanjie se gewone kaart van die platteland in die jaar toe die ekstra poste afgekom het. Die vredesgeskenke en die Augustus-terugtrekking het 1716 dus met ’n ligter, nie ’n swaarder, militêre lyn gelaat as wat die vroeë maande gelyk het te belowe. [3]
Koring na Batavia, prysverlaging en perke op nuwe grond — 1716
Die oeste van 1714 tot 1716 was so goed dat vyftienduisend vierhonderd muid koring na Batavia gestuur is, of meer as vyfduisend muid gemiddeld per jaar. Kalender 1716 het dié sterk drie-seisoen-loop gesluit. In die Kompanjie se besittings in Indië het die aanvraag na koring beperk gebly, en graan kon elders teen ’n laer tarief as die twaalf sjielings per muid wat destyds aan die Kaap betaal is, verkry word. [3]
Die kontras met die seisoene onmiddellik voor Chavonnes se aankoms was skerp. Die oes van 1710–11 was ’n swak een, hoewel graan in voorraad die regering nog in staat gestel het om die toevoer na Batavia vol te hou. In die twee daaropvolgende seisoene het onvoldoende reën geval, en die opbrengs was so klein dat slegs eenduisend-en-twintig muid in 1712 en negentienhonderd ses-en-vyftig muid in 1713 uitgevoer kon word. In 1713 was die reënval ruim, maar die pokke het uitgebreide verbouing verhinder; die opbrengs op saad was nietemin uitsonderlik groot, en in 1714 het die hoeveelheid koring wat uitgevoer is vierduisend driehonderd vyf-en-sewentig muid beloop. Die 1714–1716-gemiddelde van meer as vyfduisend muid per jaar het dus op ’n herstel gestaan wat reeds in Chavonnes se eerste oes sigbaar was, nie op ’n skielike nuk van een seisoen nie. [3]
Die goewerneur-generaal en raad van Indië was van mening dat die Kompanjie tot groter voordeel uit Bengale en Surat voorsien kon word. Hulle was tevrede met die gehalte van Kaapse koring, maar dit was te duur, en die hoeveelheid wat van seisoen tot seisoen geproduseer is, het so sterk gewissel dat ’n bestendige toevoer nie daarop staatgemaak kon word nie. Hulle het voorgestel om die Kaapse boere toe te laat om koring na enige deel van Indië te stuur en dit daar teen watter prys ook al verkry kon word, te verkoop. Maar hierteen het die burgers beswaar gemaak, aangesien hulle beweer het dat hulle nie in ’n posisie was om so ’n handel te dryf nie en nie lank ná oes sonder enige opbrengs kon wag nie. Die kolonie sou geruïneer word, het hulle gesê, as die Kompanjie ophou om hul graan te koop. [3]
Die direkteure het besluit dat dit beter sou wees om die burgers as die inboorlinge van Hindoestan te ondersteun, maar die prys van koring aan die Kaap is tot tien sjielings en agt pennies per muid verlaag. Omdat beweer is dat hulle alles moes koop wat verbou word, of ondergang sou volg, het hulle geskryf dat geen verdere grond vir die produksie van koring en wyn uitgegee moes word sonder dat hul goedkeuring in elke geval verkry is nie. Die perk op nuwe graan- en wyngrond was die teenhanger van die prysverlaging: Amsterdam sou steeds koop, maar sou nie ’n onbeperkte uitbreiding van die twee stapels onderskryf wat in goeie jare reeds ’n beperkte Indiese aanvraag oorstroom het nie. [3]
Om die koloniste aan te moedig om ander produkte te verbou, het hulle opdrag gegee dat skepe uit Indië aan die Kaap van ertjies, bone en gepelde gars voorsien moes word, genoegsaam vir die tuisvaart, hoewel ertjies destyds die hoë prys van nege-en-twintig sjielings, en bone vyf-en-twintig sjielings, per muid behaal het. Daardie pryse het die skaarste van die kleiner graansoorte gemeet selfs terwyl koring volop genoeg was om Batavia se skepe te vul. Kalender 1716 het die sterk koringuitvoerloop dus gesluit met ’n goedkoper muid, ’n verbod op ontoesigde nuwe koring- en wyngrond, en ’n amptelike voorkeur vir ertjies, bone en gars op die tuisvaart. [3]
Here XVII se vrae oor koloniste, arbeid en produkte — 24 Junie 1716
Op 24 Junie 1716 het die direkteure ’n reeks vrae voorgele waarop hulle die menings van die lede van die politieke raad vereis het. Die vernaamste vrae was of die land ’n groter getal koloniste kon onderhou; of dit nie voordeliger sou wees om Europese arbeiders as slawe te gebruik nie; of artikels soos koffie, suiker, katoen, indigo, olyfolie, tabak, vlas, sy en hops nie produseer kon word sodat ’n groter getal mense ’n bestaan kon maak nie; en of ’n belasting nie op proviand wat aan vreemde skepe verskaf word, gehef kon word nie. [3]
Elke lid van die raad is vereis om hierdie vrae in oorweging te neem en ’n verslag in te bring. Die antwoorde sou in Februarie 1717 in die raad gelewer word. Binne kalender 1716 is die historiese feit die versending van die vraelys self: Amsterdam het vrye immigrasie, die slawestelsel, eksotiese stapels en ’n belasting op proviand vir vreemde skepe op die Kaapse raad se tafel geplaas, en skriftelike menings vereis voor enige groot wending in arbeidsbeleid. Goewerneur Chavonnes, sekunde Abraham Cranendonk, onafhanklike fiscaal Cornelis van Beaumont, en die junior lede wat saam met hulle gesit het, het die res van die jaar gehad om Here XVII se vrae te weeg. [3]
Tot nog toe het slawerny nie diep wortel geskiet nie en kon dit maklik afgeskaf gewees het. Die getal slawe was nog klein, en byna vyf sesdes van hulle was volwasse mans. Sonder verdere invoer sou die stelsel vinnig vergaan het. Die Junie-vrae het dus aangekom op ’n oomblik toe die Kaap se arbeids toekoms op papier nog oop was. Here XVII het, in soveel woorde, gevra of Europese werkers die nedersetting nie beter sou dien as slawe nie, en of koffie, suiker, katoen, indigo, olyfolie, tabak, vlas, sy en hops nie ’n groter vrye bevolking as koring en wyn alleen sou kon dra nie. [3]
Die lys stapels was self ’n erkenning dat koring, reeds volop genoeg om meer as vyfduisend muid per jaar na Batavia te stuur, nie die enigste antwoord op ’n groter Europese bevolking kon wees nie. ’n Belasting op proviand aan vreemde skepe was die vierde vraag: of vreemdelinge wat Kaapse voedsel koop, moes help om die gaping tussen die agtduisend pond koloniale inkomste en die veertienduisend vyfhonderd uitgawe te sluit. Geen Kaapse stemming oor dié belasting, of oor slawe-arbeid, is in 1716 opgeteken nie. Die jaar se werk was om die vrae te ontvang en die verslae voor te berei wat Februarie sou aanhoor. [3]
Drieduisend pond Kaapse wol na Amsterdam — 1716
Skaapwol was nie onder die direkteure se Junie-stapels in dieselfde hoopvolle lys nie, omdat alle pogings om die groei van ’n bemarkbare artikel aan te moedig tot dusver misluk het. In 1714 is seshonderd-en-vyftig pond na Europa gestuur, maar die gehalte was so sleg dat dit by openbare veiling nie soveel opgelewer het as wat dit gekos het nie. Nog ’n eksperiment is in 1716 gedoen, toe drieduisend pond teen sewe pennies per pond gekoop en na Amsterdam gestuur is. [3]
Die gehalte van hierdie versending was eweneens so minderwaardig dat dit onverkoopbaar was vir spinne. Daar is toe besluit om hierdie nywerheid in afwagting te laat totdat ’n ander ras diere ingevoer kon word, en aangesien die grootste moeilikheid nou ondervind is om soveel vleis as wat nodig was te kry, is wol, wat van minder belang was, nie ter sprake gebring nie. Kalender 1716 het dus die tweede mislukte woleksperiment van Chavonnes se vroeë jare gesluit en vleisvoorsiening as die dringender veeprobleem gelaat. [3]
Die 1716-besending was byna vyf maal die gewig van die 1714-monster, gekoop teen ’n gestelde Kaapse prys van sewe pennies per pond. Hoeveelheid het nie gehalte genees nie. Amsterdam kon die Kaapse skeersel nie spin nie, en die eksperiment is nie met ’n groter versending van dieselfde vlies herhaal nie. Totdat ’n ander ras ingebring kon word, moes wol wag. Vleis, reeds skaars vir garnisoen en vloot, het voorrang gekry bo ’n vesel wat twee maal nie wou verkoop nie. [3]
Die wolmislukking het langs die koringoorvloed en die Junie-vraelys gestaan sonder om enige van Here XVII se stapelvrae te beantwoord. Koffie, sy, indigo en hops het papiermoontlikhede gebly; wol, werklik verskeep, is beproef en te kort gevind. Pastorale Kaap 1716 was eers ’n vleisland, in goeie seisoene ’n koringland, en nog glad nie ’n wolland nie. [3]
Stellenbosch-vloed — 13 Oktober 1716
In Oktober 1716 het strawwe reëns en winde oor die landelike distrikte anderkant Tafelvallei gegaan. Op 13 Oktober het die dorp Stellenbosch aan die Eersterivier ’n vloed gely wat latere geslagte nog sou aanhaal wanneer ’n tweede oorstroming die plek op 30 Mei 1768 bedreig het. Die Oktober-water het ’n skerp plaaslike ramp gemerk in ’n jaar wat andersins deur San-onderhandelinge, graanbeleid en direkteure se vraelyste oorheers is: die drostdydorp is erg genoeg beskadig dat die datum in die lang geheue van die distrik se vloedgeskiedenis bly staan het. [3] [8]
Dieselfde herfsstorms wat die Eerste gevul het, het ook die Franse gemeente se gebou op Drakenstein getref. Die primitiewe kerkgebou daar—reeds in die 1713-brief van die Kerkenraad aan die Classis van Amsterdam as skuuragtig en bouwvallig bekla, toe die gemeente ongeveer sewehonderd siele getel het—het onder die Oktober-reëns en -winde onbruikbaar geword. ’n Resolusie van 5 Oktober 1716 het die skade opgeteken terwyl die weer nog oor die land was. Die gemeente is verplig om sy dienste in die ou huis van die predikant te hou, en daar is besluit om die ou gebou wat as kerk gedien het, af te breek. [8]
Daardie gebou was jare voor die vloed dit voltooi het al ’n grief. In 1708 het die Kaap aan Here XVII in Amsterdam geskryf om magtiging om, indien nie ’n kerk nie, dan ten minste ’n fatsoenlike bidplek en ’n betaamlike huis vir die predikant te bou, en die dienste beskryf as toe in ’n skuur of hok van baie eenvoudige aansien gehou. ’n Besoeker wat Drakenstein tussen 1685 en 1714 gesien het, het die gebou reeds sleg gebou binne en buite en meer soos ’n skuur as ’n kerk genoem. Die Kerkenraad se brief van 26 Maart 1713 het gewaarsku dat die kerk bouwvallig geword het en nie nog ’n jaar sou staan nie, en dat ’n gemeente van ongeveer sewehonderd siele, kinders en volwassenes, daagliks onreëlmatiger word uit gebrek aan kerk, pastorie en predikant. Die Oktober-winde van 1716 het dié waarskuwing waar gemaak. [8]
Die Kerkeraad het die regering vir ’n nuwe gebou genader. Planne wat die eerwaarde Petrus van Aken en die kerkvoogde ingedien het, sou eers in Maart 1717 die goedkeuring van die politieke raad ontvang, met grondopmeting deur die Kompanjie se ingenieur Evert Walraven Cochius in Junie daarna—kalenderwerk van die volgende jaar. Vir 1716 is die gepaarde feite die Stellenbosch-vloeddag, die Drakenstein-resolusie van 5 Oktober, en die Franse kerk se finale verval onder dieselfde Oktoberweer: twee binnelandse skokke in die herfs wat die sterk koringuitvoerloop na Batavia gesluit het. [8]
Geen volle tydgenootlike ingenieursremedie vir Stellenbosch is in 1716 self opgeteken nie. ’n halwe eeu later, ná die 1768-vloed weer die dorp bedreig het, sou die loop van die rivier verander word volgens planne van die heemraad Martin Melk, onder wie se toesig die werk uitgevoer is. 13 Oktober 1716 het die eerste gedateerde oorstroming in daardie latere vergelyking gebly: die Eerste het reeds gewys wat dit aan die drostdydorp in Chavonnes se derde kalenderjaar kon doen. [3]
Ryk Tulbagh land met die Terhorst — 1716
Ryk Tulbagh is in die stad Utrecht op 21 Mei 1699 gebore, die oudste seun van Dirk Tulbagh, ’n offisier in die leër van die State-Generaal wat te Utrecht gestasioneer was, en Catharina Cattepoel. Die familie was eenvoudig maar fatsoenlik, met ’n reputasie vir diens in die oorloë van Nederlandse vryheid; verskeie naasbestaandes het later in die veld geval, en onder hulle in later jare sy vader. Terwyl die seun nog klein was—berigte plaas die verskuiwing in die suigelingtyd of omstreeks sy vyfde jaar—is sy vader na Bergen-op-Zoom oorgeplaas, en daar is die kind se vroeë lewe deurgebring. In dié garnisoenstad het kaptein Dirk ’n tyd onder die garnisoenbevelvoerder Maurits Pasques de Chavonnes gedien, ’n verbintenis wat die seun se Kaapse plasing meer sou vorm as enige private kapitaal wat die huishouding kon lewer. [3] [9]
Op Bergen-op-Zoom het die seun die Latynse skool betree, waar hy intelligensie en ywer eerder as briljantheid getoon het, en hy het by sy boeke gebly totdat hy sestien was, toe hy gematrikuleer het. Sy vriende het hom toe as voldoende opgevoed beskou om sy weg te maak; kaptein Tulbagh se salaris het nie vir verdere studie gestrek nie, en ander kapitaal as die seun se eie goeie hoedanighede en skoolkennis het hy nie gehad nie. Hy het die diens van die Oos-Indiese Kompanjie onder ’n ooreenkoms vir vyf jaar betree om in watter hoedanigheid hy ook al die bevoegste sou blyk, op te tree. ’n aannemlike pad tot dié indiensneming was ’n brief van kaptein Dirk aan sy voormalige kolonel, toe al goewerneur aan die Kaap—’n verklaring wat ook verklaar waarom die Kamer Rotterdam die jongeling direk na die Kaapkolonie gestuur het eerder as, soos gewoonlik met nuwe werknemers, na die Indië. ’n Ander berig gee ’n ou familievriend as die invloed wat die eerste Kompanjieplek gevind het; die Rotterdam-plasing na die Kaap, eerder as na Indië, pas die Chavonnes-verbintenis nader. [3] [9]
In die jaar 1716 het die seun sy vriende op Bergen-op-Zoom vaarwel toegeroep en in die skip Terhorst ingeskeep. Hy was nog nie heeltemal sewentien nie—’n tiener van sestien volgens die landingstelling—toe hy aan die Kaap aan wal gestap het as die juniorste van juniors op ’n salaris van twaalf gulde per maand. Sy eerste pos was om die pakhuismeester Jan de la Fontaine by te staan, ’n mentor wat self in die dekades daarna deur die kasteelhiërargie sou styg. Die aankoms is die stil personeelfeit van Chavonnes se derde kalenderjaar: dieselfde seisoen as die San-vredesgeskenke, die direkteure se arbeidsvrae van 24 Junie, en die Oktober-vloed op die Eerste. [3] [9]
Hy was nog nie lank aan die Kaap nie toe hy die aandag van sy meerderes deur sy uitstekende gedrag getrek het: ’n ernstige houding, deeglike werk selfs aan geringste pakhuistake, en ’n voorkomende geaardheid wat hom ’n algemene gunsteling gemaak het. Goewerneur De Chavonnes het opgemerk dat jong Tulbagh sy vrye ure hoofsaaklik bestee het aan die lees van nuttige boeke, ’n billike rekenmeester was, en ’n duideliker hand en beter styl as baie ou klerke geskryf het—waarnemings wat in 1718 die goewerneur sou beweeg om hom as assistent- klerk in die sekretariskantoor van die politieke raad te plaas op ’n geringe salarisverhoging, van twaalf gulde tot vyf-en-twintig as adjunk-sekretaris. Binne kalender 1716 sluit die rekord op die landing, die skip, die twaalf-gulde-pakhuismeester se assistentskap onder de la Fontaine, en die opening van ’n loopbaan wat langs die San-vredeskrale en Here XVII se vraelys begin het. [3] [9]
Burgerrolle, bevolking ná pokke, en vlugteling-slawe — 1716
Die burgerrolle moet in geen jaar as meer as by benadering juis beskou word nie, maar saam met ander tydgenootlike dokumente getuig hulle van die groot lewensverlies in die pokkejaar. Volgens hulle was in 1712 die getal koloniste—manne, vroue en kinders—eenduisend negehonderd nege-en-dertig, en in 1716, drie jaar ná die staking van die plaag, ondanks die natuurlike toename, slegs eenduisend seshonderd sewe-en-negentig. Vrye Europese herstel het drie volle jare ná die einde van die epidemie onvoltooid gebly. [3]
Onder die Khoikhoi het die siekte die grootste verwoesting geskep. Van die Europeërs wat getref is, het meer herstel as gesterf; maar by die Khoikhoi was siek wees en sterf sinonieme. Hele kraale het absoluut verdwyn, sonder dat ’n enkele individu oorgebly het. Die name self van stamme tot ’n groot afstand binnelands is uitgewis. Boere wat gewoond was om baie honderde van hulle in oestyd te gebruik, het gekla dat niemand nou te kry was nie. Vreemdelinge wat die kolonie voor 1713 besoek het, en dit daarna gesien het, het opgemerk dat die Khoikhoi-bevolking byna verdwyn het. Van dié datum af totdat ander stamme deur die uitbreiding van die nedersetting bereik is, was die enigste moeilikheid met die inboorlinge dié wat die San veroorsaak het. Weens die afgesonderdheid van daardie mense het hulle die ramp ontkom wat die pastorale klans getref het. Die 1716-burgertotaal van eenduisend seshonderd sewe-en-negentig het dus in ’n platteland gestaan waarvan die Khoikhoi-arbeid ineengestort het en waarvan die San-oorlog pas met krale gepouseer is. [3]
In hierdie tyd het vlugteling-slawe die koloniste baie moeilikheid gegee. Hierdie mense het hulself in bendes gevorm en die boere geplunder wanneer nood aangedryf en geleentheid gebied het. Al het hulle gewoonlik ’n toevlug in ’n plek gekies wat moeilik te ontdek en te bereik was, was hulle veel makliker te vind as San. Die tydelike San-stilte ná die vredesgeskenke het dus nie die binnelandse sekuriteitsprobleem opgeklaar nie: slawebendes en veerowers het dieselfde boereland uit verskillende vlug- en skuilgewoontes belas. Die Junie-vraelys se nog oop arbeidsvraag het op daardie selfde platteland gesit: ’n klein slawebevolking, byna vyf sesdes volwasse mans, wat reeds genoeg wegloopers opgelewer het om plase te plunder. [3]
Van 1710 tot 1715 het baie van die boere uit Waveren, soos die distrik Tulbagh destyds genoem is, geleidelik die vallei van die Breede-rivier afgedryf, terwyl van Hottentots-Holland sommige geleidelik langs die loop van die Zonder End, ’n sytak van die Breede, hul weg gemaak het. In die vroeë tydperke van daardie uitwaartse beweging het die burgers ’n informele sanksie verkry om nuwe gronde en weivelde te beset onder ’n ietwat onbepaalde verstandhouding dat dit gedurende die Kompanjie se behae gehou is. Veepaste was waarskynlik nooit minder as vyf- of sesduisend akkers nie, waarvoor, wanneer dit verhaal kon word, ’n jaarlikse huur van £2 10s.—die vyftig sjielings wat vanaf Julie 1714 gehef is—betaal is. [3] [4]
Daardie uitwaartse veebeweging het die plase omraam wat die San-slae van 1715–1716 en die slawebende-diefstalle van dieselfde jare ontvang het: veeland het steeds onder informele okkupasie tydens die Kompanjie se behae uitgebrei selfs terwyl burgertotale op die rolle laer as voor die pokke gestaan het. Die 1716-vrykolonisgetal van eenduisend seshonderd sewe-en-negentig was dus nie ’n kompakte stadsbevolking nie. Dit was ’n dun Europese totaal wat van Tafelvallei deur Stellenbosch en Drakenstein tot in Waveren en die Breede en Zonder End af gestrek het, steeds tweehonderd twee-en-veertig siele kort van die 1712-telling. [3] [4]
Johannes Swellengrebel vestig as vryburger — 1716
In dieselfde jaar dat jong Tulbagh by die pakhuis aan wal gekom het, het Johannes Swellengrebel hom as vryburger gevestig. Hy het in 1691 aan die Kaap aangekom en verskeie Kompanjie-ampte beklee voordat hy in 1716 sy ontslag geneem het. Die statusverandering behoort tot Chavonnes se derde kalenderjaar as ’n personeelfeit van die dorp, nie van die binnelandse kommandos nie: ’n senior dienaar van lang Kaapse verblyf het by die burgerrol aangesluit in dieselfde seisoen wat die rol self nog die pokketekort getoon het. [9]
Sy seun Hendrik Swellengrebel is op 29 September 1700 gebore. Die moeder was Johanna, dogter van die ontdekkingsreisiger-soldaat Hieronymus Cruse. Toe Hendrik dertien was, is Johanna oorlede; sy stiefma, Christina Stants, weduwee van Jan van Meerland, was ook Kaaps gebore, sodat die seun se jeug geheel onder Tafelvallei-indrukke deurgebring is. In 1716 was Hendrik self sestien—dieselfde ouderdom as die Utrechtse seun wat daardie jaar teen twaalf gulde onder de la Fontaine begin het. [9]
Die Swellengrebel-grootvader na wie Hendrik genoem is, het die grootste deel van sy lewe in Moskou gewoon, waar hy in 1649 oorlede is, maar hy was ’n Nederlandse koopman, nie Russies gebore nie; sy vader, George Swellengrebel, was van Stettin in Noord-Pruise afkomstig en het hom in Amsterdam as lakenhandelaar gevestig. Grootvader Hendrik het drie seuns gehad wat almal in die Kompanjie se diens na die Kaap gegaan het. Een was Sergius, in 1694 in Amsterdam gebore, wat in 1712 in die nedersetting aangekom het. Die jongste oom, Benjamin, het ’n kort ruk as adelbors in 1710 aan die Kaap vertoef en dieselfde jaar in Batavia gesterf. Johannes se vryburger-vestiging in 1716 het dus ’n Kompanjiediens-hoofstuk gesluit vir ’n familie wat al dik op die Kaapse boeke was. [9]
Johannes is teen die tyd dat hy die diens verlaat het as ’n baie ryk man gereken. Die vryburgerstap van 1716 het die familie nie uit die kasteelgemeenskap gehaal nie: Hendrik sou later in die praktiese skool van administrasie onder Chavonnes en de la Fontaine opgelei word, en Tulbagh se eerste Kaapse vriendskap sou deur daardie selfde huishouding loop. Vir die kalenderjaar is die opgetekende feit die vader se ontslag en burgerstatus, geneem in die seisoen van die San-vredesgeskenke en Here XVII se arbeidsvrae. [9]
Van Riebeeck se kleinkinders: Johan in Nederland en Abraham in Batavia gebore — 1716
Ná die sterftes van Abraham van Riebeeck en, ses maande later, van sy weduwee Elisabeth van Oosten, moes hul twee oorlewende kinders oor hul eie toekoms besluit. Vir die dogter Elisabeth was die keuse nie moeilik nie: minder as twee maande ná haar moeder se dood het sy met Gerrit van Oosten getrou. Die seun wat op 28 November 1716 in Batavia vir hulle gebore is, het hulle Abraham genoem. [2]
Vir Johan, enigste oorlewende kleinseun van Jan van Riebeeck, was die besluit nie so maklik nie. Sy keuse het gelê tussen ’n loopbaan in die Ooste en ’n nuwe toekoms in die geboorteland van sy grootvader, ’n land wat hy nie geken het nie. Tot op daardie stadium het hy ’n voorspoedige Kompanjieloopbaan gehad. Hy het in 1707, toe hy sestien was, diens aanvaar. Ná twee jaar as assistent het hy onderkoopman geword, en in 1712, nou een-en-twintig, was hy reeds koopman. Die pad na ’n eervolle loopbaan in die Ooste het dus wyd oopgestaan. [2]
Tog het hierdie kleinseun van die Kaap se stigter die onbekende Weste gekies. Hy het die heerlijkheid, of adellike besitting, Van Bunschoten gekoop en Nederland in Julie 1716 bereik. Sy suster het later ook in Nederland kom woon. Johan se drie seuns sou mettertyd die manlike lyn van die Kaapse stigter in Europa sluit: Abraham wat op veertien in Delft oorlede is, Francois Diederik wat op agt-en-twintig kinderloos gesterf het, en Gerard Cornelis wat in 1759 as sekretaris van Delft kinderloos gesterf het. Daardie latere sterftes lê anderkant die kalender; die 1716-feite is Johan se aankoms in Nederland in Julie en die geboorte van die Bataviase Abraham op 28 November. [2]
Aan hierdie kleinseun dank die latere familiepapiere hul voortbestaan. Jan van Riebeeck se persoonlike aantekeninge, drie jaar ná die stigter se dood deur Abraham gekopieer en gekollasioneer, tesame met Abraham se eie aantekeninge oor familielewe en oor die begrafnisse van sy vader en van sy stiefmoeder Maria Scipio, het in Johan se sorg gebly en later na Gerrit van Oosten oorgegaan. Die dubbele beweging van 1716—Johan na Nederland, ’n nuwe Abraham in Batavia gebore—het dus die stigter se lyn en papiere in die een rigting uit die Indië gedra terwyl dit die naam in die ander hernu het. Kalenderwerk aan die Kaap daardie jaar het nie op hierdie Bataviase en Nederlandse gebeure gedraai nie; hulle behoort tot die jaar as die sluiting van die stigter se oorlewende kleinkinders se Oosterse hoofstuk. [2]
Hugenote-sterftes, ’n terugkeer na Europa, en ’n aanneming — 1716
Die Franse gemeente wie se kerk die Oktober-winde verwoes het, het in 1716 ook sterftes, ’n terugkeer en ’n aanneming opgeteken. Marguerite Gardiol van Provence, gebore 1674, wat voor 1695 met Jacob de Villiers getrou het, is in 1716 op Drakenstein oorlede. Haar suster Susanne Gardiol, gebore te de la Costé in Provence, het in 1689 met Abraham de Villiers van La Rochelle getrou; Marguerite se dood in die vloedjaar het een van die Provence-susters van die Drakenstein-rol weggeneem terwyl die skuurkerk nog gestaan het, en toe geval het. [8]
Marie Marais, wat haar in 1716 in haar testament met haar eerste man, Estienne Niel, as vier-en-dertig jaar oud en gebore te “Hierpoix,” waarskynlik Hurepois suid van Parys, beskryf het, was die dogter van Charles Marais. ’n Ander inskrywing gee haar geboorte as 1673 en haar dood as 7 Julie 1716. Die testament en die sterfdatum behoort dus tot dieselfde kalenderjaar, met die twee ouderdomme—vier-en-dertig in die testament, drie-en-veertig as sy in 1673 gebore is—saam soos die boeke hulle het. Niel, in 1669 in Dauphiné gebore, in 1693 soldaat in die Kompanjie se diens en later landbouer op Drakenstein, het haar oorleef. [8]
Jean Lecheret (ook Legeret of Leseret) van Champagne, wat as vryman in die Agatha in 1693 gekom het en as burger op Drakenstein gewoon het, het in 1716 na Europa teruggekeer. In die ander rigting het David du Buisson van Rochelle, in Augustus 1707 getroud met Claudine Lombard, dogter van die vlugteling Pierre Lombard, in 1716 op Hottentots-Holland gewoon. Hy was skoolmeester vir die kinders van Pierre Joubert. Die jaar se Franse rekord hou dus ’n sterfte op Drakenstein, ’n sterfte in Julie, ’n terugkeer van Drakenstein na Europa, en ’n Rochelle-skoolmeester nog op die Hottentots-Holland- plase. [8]
Op 15 September 1716 is Philippe Rudolph de Savoye aangeneem, met Estienne Viret van Dauphiné en sy vrou Margareta Rousse (Roux) onder die getuies. Die aanneming behoort tot die Kaapstadse kerkregister, nie tot die Drakenstein-skuur wat die Oktober-winde sou voltooi nie. Dit het die Franse jaar van 1716 op ’n genoemde kerkregisterfeit drie weke voor die Stellenbosch-vloed en die Drakenstein-resolusie van vroeë Oktober gesluit: ’n Savoye-aanneming, ’n Gardiol en ’n Marais dood, ’n Lecheret huis toe, en du Buisson nog besig om Joubert se kinders op Hottentots-Holland te onderrig. [8]