Boer History1702 aan die Kaap die Goeie Hoop: San-patrollies vir Khoikhoi, Meresteyn-wrak, Bek by Drakenstein, opskorting van vrye ruilhandel, en die Visrivier-rowers
San-patrollies vir die Khoikhoi en die Februarie-slagtingverslag — 1702
In 1702 is die militêre patrollies wat die vorige jaar langs die Obiqua- en Groenklooflinie vermenigvuldig het, hoofsaaklik ten behoewe van die Khoikhoi besig gehou. Geen klagtes van veerowery is in hierdie kalenderjaar deur burgers ingedien nie. ’n Groot aantal beeste is herwin en aan verskeie kraale terugbesorg, en soveel van die San-groepe wat die Nederlandse rekords Boesmans genoem het, is doodgeskiet dat die rowers skynbaar verskrik was. In elk geval het hulle die volgende paar jaar minder moeilikheid gegee, al was dit soms nog nodig om hulle te tugtig. [3]
Sergeante en korporale in bevel van die buiteposte is aangesê om te probeer die San tot vrede te beweeg. Wanneer dié mense roofdade gepleeg het, moes hulle agtervolg en gestraf word, maar onder geen omstandighede sonder uitlokking aangeval word nie. Die meedoënlose aard van die oorlogvoering wat hulle bedryf het, is in Februarie 1702 bewys toe ’n Khoikhoi-kaptein na die Kasteel gekom en berig het dat hulle vyf van sy vroue en elkeen van sy kinders doodgemaak het. [3]
Dié verslag het die jaar se grensstemming vasgelê voordat enige burgerplaasverlies vir 1702 aangeteken is. Die poste wat in 1701 by Vogelvlei, Riebeek-Kasteel en Groenkloof geplant is, het nou hul krag bestee aan die herwinning van kraalveestock en die begeleiding van Khoikhoi-eise eerder as aan die agtervolging van rowerye van Cloete of Huising. Die staande bevel—gesteelde beeste aan hul regmatige eienaars terug te besorg, wie dié ook al mag wees—het die maatstaf van sukses vir sergeante op die buitenste linie gebly. [3]
Rowerparty na die Visrivier — Maart–Oktober 1702
In Maart 1702 het ’n rowerparty bestaande uit vyf-en-veertig blanke mans en dieselfde aantal Khoikhoi Stellenbosch verlaat en sewe maande weggebly. Hulle het ooswaarts gereis totdat hulle die omgewing van die Visrivier bereik het, waar hulle eendag teen dagbreek onverwags en sonder uitlokking—volgens die latere Kaapse relaas—aangeval is deur ’n bende Xhosa- (Kosa)krygers wat vlugtelinge uit hul eie land was en in vriendskap met die Khoikhoi geleef het. Die aanvallers is afgeslaan, agtervolg, en toe hulle omgedraai en weer stand gehou het, weer verslaan, met die verlies van baie mans. Een Europeër is gedood. [3] [4]
Die party het toe ’n loopbaan van roof begin en hul dade vir hulleself verskoon onder die voorwendsel dat dit as vergelding onderneem is. Hulle het die Gonaquas en ander Khoikhoi-horde aangeval, baie van hulle doodgeskiet, en hul beeste weggejaag. Die daders van hierdie dade is nie tot verantwoording geroep nie. In latere jare, toe die goewerneur en die koloniste teen mekaar gestaan het en elke party die ander se reputasie wou swartsmeer, het die goewerneur beweer dat die rowers met die koloniste saamgespan het en te talryk was om gestraf te word sonder om half die nedersetting te verwoes. Dié stelling is verontwaardig weerspreek deur die mees fatsoenlike burgers, wat beweer het dat die rower-Europeërs skurke sonder gesinne of huise was—hoofsaaklik regsvlugtelinge en mense van losse karakter wat onvoorsigtig uit die Kompanjie se diens ontslaan is—en dat hulle wel gestraf moes word. Die name van die vyf-en-veertig blanke mans wat die roverbende gevorm het, is later opgeteken; veertig van hulle is heeltemal onbekend in latere Suid-Afrikaanse familielyste, en die oorblywende vyf kan nie met sekerheid onderskei word nie, sodat die burgers se bewerings sterk deur die naamkundige getuienis gesteun word. [3]
’n Onafhanklike relaas van dieselfde oostelike stoot plaas die eerste Europese kontak met die Xhosa aan die begin van die agtiende eeu in die loop van ekspedisies uit Stellenbosch op soek na beeste, ivoor of ander ruilgoed. Dié kontak word op 1702 gedateer, toe ’n groot party Nederlanders en Khoikhoi tot by die Groot-Visrivier deurgedring het, Xhosa ontmoet het, twis gehad het, en ruilhandel die vorm van die uitruil van koeëls vir assegaaie aangeneem het. Op daardie datum was die Xhosa nog nie as permanente besitters van die Visrivierland gevestig waarin die party hulle gevind het nie, maar was hulle waarskynlik, soos die blankes, op ’n verkennings- of jagekspedisie uit streke verder oos. [4] [3]
Die sewe maande se afwesigheid uit Stellenbosch het dus drie feite in een kalenderjaar saamgebind: ’n ongemagtigde gemengde kolom op die oostelike weidings- en jaglyn; ’n geveg met Xhosa naby die Vis; en ’n daaropvolgende rowoorlog teen Gonaqua- en ander Khoikhoi-kraale wat die Kasteel nooit suksesvol vervolg het nie. Die oop veehandel van 1700 het private ruil onder beperkinge gemagtig; die bende van 1702 het getoon hoe ver onbewaakte partye geweld kon dryf sodra hulle maande buite die landdros se bereik was. [3] [4]
Wrak van die Meresteyn op Jutteneiland — 3 April 1702
Op die aand van die 3de April 1702 het die uitgaande skip Meresteyn, ’n Indiëvaarder van die eerste klas, op Jutteneiland gestrand en in minder as ’n uur in klein stukkies gebreek. Haar skipper het probeer om Saldanhabaai te bereik, en die skip was in ’n swaar branding voordat enigiemand aan boord gevaar vermoed het. Die meerderheid van haar bemanning is verloor, asook twee vroue en vyf kinders as passasiers vir die Kaap. Nege-en-negentig persone het daarin geslaag om die wal te bereik. [3]
Die wrak het op dieselfde westelike roete-toegange gelê wat seerowerbesoeke en Engelse oorlogskepe reeds in 1699 bekend gemaak het. Jutteneiland, by die mond van Saldanhabaai, het geen hawe gebied sodra die Meresteyn in die branders was nie; die uur tussen stranding en verbrokkeling het oorlewing aan swem en wrakhout oorgelaat eerder as aan georganiseerde bote. Vir die Kaap was die April-verlies ’n skeepvaartramp eerder as ’n politieke krisis: nege-en-negentig mense het aan wal gekom om deur die nedersetting se hospitaal en private liefdadigheid opgeneem te word, terwyl die verdrinkte meerderheid nooit die monsterrolle van die Kasteel binnegekom het nie. [3]
Hendrik Bek by Drakenstein en die Franse-taalpetisie — April 1702
By Drakenstein is diens nog soms in die voorkamer van ’n boer se huis, soms in ’n groot skuur gehou, aangesien daar nog geen kerkgebou was nie. Daar was ’n Franse predikant, bygestaan deur ’n Franse sieketrooster. Ds. Pierre Simond het ’n nuwe berymde weergawe van die psalms van Dawid voorberei, wat hy aan ’n sinode van die Franse kerke wou voorlê, aangesien die Hugenote in Europa groot belangstelling in die werk getoon het. Hy het derhalwe sy bedanking ingedien, tot spyt van die Drakensteiners, en toestemming gevra om na die Nederlande terug te keer. Die Here Sewentien het toegestem op voorwaarde dat hy bly tot die aankoms van ds. Hendrik Bek, wat hulle as sy opvolger aangestel het. Mnr. Bek het die Kaap in April 1702 bereik en is ’n paar weke later by Drakenstein geïnstalleer. [3]
Daar was ’n begeerte aan die kant van die direkteure dat in die gesinne van die Hugenote-immigrante die Franse taal so gou moontlik deur die Nederlands vervang moes word. Dit was slegs ’n kwessie van tyd, want die aandeel Franstaliges was te klein teenoor dié van Nederlandse en Duitse afkoms vir hul taal om lank in die gemengde gemeenskap in gebruik te bly. Die nuwe predikant het Frans verstaan, maar op las van die Here Sewentien openbare erediens in Nederlands gehou. Die sieketrooster Paul Roux het voortgegaan met bediening aan die Hugenote in hul eie taal. [3]
Hierdie reëling het groot ontevredenheid veroorsaak. Die Franse immigrante het ’n petisie ingestuur waarin hulle versoek het dat ds. Bek opdrag moet kry om een maal per veertien dae in hul taal te preek. Hulle het verklaar dat hulle meer as honderd volwassenes omvat, van wie nie meer as vyf-en-twintig voldoende Nederlands verstaan het om die betekenis van ’n preek te volg nie. Daar was ook selfs ’n groter aantal kinders van hul nasionaliteit. Die politieke raad het die petisie gunstig by die Here Sewentien aanbeveel; optrede daarop het tot latere korrespondensie behoort, maar die April-installasie en die petisie saam het die taaltwis van 1702 as ’n Drakenstein-feit eerder as ’n Kaapstadse een vasgelê. [3]
Die Nederlandse deel van die Drakenstein-gemeente het reeds in April 1700 ’n sieketrooster en skoolmeester ontvang in die persoon van Jacobus de Groot, wat op sy terugkeer uit Indië aangehou is. Bek se Nederlandse preekstoel het dus ’n tweetalige gemeente-struktuur voltooi waarin Roux steeds die Franse hoorders bedien het terwyl die Sewentien se voorkeur vir Nederlandse openbare erediens vanaf die nuwe predikant se aankoms afgedwing is. Stellenbosch, daarenteen, het nog sy residensiële predikant Hercules van Loon gehad, aangestel in 1700; die Kaapse kerkgebou wat met ’n nuwe hoeksteen op 28 Desember 1700 begin is, was nog nie klaar nie—die gebou sou eers teen die einde van 1703 voltooi staan, behalwe die toring. [3]
Vrye veeruil voorlopig opgeskort — 1702
Behalwe die Februarie-slagtingverslag en die herwinde kraalkuddes is daar min anders op rekord oor die Khoikhoi in hierdie tydperk in die Kasteeljoernale soos later saamgevat. Sommige van hulle het sulke klagtes oor die gulsigheid en geweld van burger-handelsgroepies gemaak dat die politieke raad die vryheid van vrye ruilhandel voorlopig opgeskort het. Weens die goewerneur se voorstellings sou die Here Sewentien in 1703 die voorreg finaal terugtrek; handelsverkeer tussen die twee rasse is weer onwettig gemaak, en daar is hoofsaaklik op die Europese veeboere staatgemaak om soveel beeste te voorsien as wat nodig was. Die voorlopige plaaslike opskorting behoort egter tot die klagtes van die 1702-seisoen en staan as die Kaap se eerste institusionele terugtrekking uit die oop handel wat Valckenier op 28 Februarie 1700 afgekondig het. [3]
Die opskorting het ongemaklik parallel met die Visrivier-bende gelê. Terwyl sergeante by die Obiqua-poste beveel is om beeste aan Khoikhoi-eienaars terug te besorg, is onbewaakte burger- en ontslae-soldaatpartye op die oostelike trek beskuldig van juis die gulsigheid wat die raad genoop het om wettige ruilhandel te bevries. Die oop handel van 1700 was bedoel om Kompanjie-aankoop-ekspedisies met gereguleerde private handel te vervang; teen 1702 het Khoikhoi-klagtes reeds ’n voorlopige stilstand afgedwing, twee jaar voor die Sewentien se formele herroeping. [3]
Sluiting van 1702 aan die Kaap
Teen die einde van 1702 het die buiteposte ’n jaar bestee aan die herwinning van Khoikhoi-vee en die skiet van San-rowers onder bevel om nooit sonder uitlokking aan te val nie, ná ’n Februarie-verslag dat vyf vroue en al ’n kaptein se kinders doodgemaak is. In Maart het vyf-en-veertig Europeërs en vyf-en-veertig Khoikhoi Stellenbosch vir sewe maande verlaat, teen Xhosa naby die Visrivier geveg met die verlies van een Europeër, en daarna Gonaqua- en ander kraale beroof sonder suksesvolle vervolging aan die Kaap. Op die 3de April het die Meresteyn in minder as ’n uur op Jutteneiland verbrokkel, die meeste van haar mense en twee vroue en vyf kinders vir die Kaap verdrink, terwyl nege-en-negentig die wal bereik het. In April is Hendrik Bek by Drakenstein in Simond se plek geïnstalleer, het hy op las van die Sewentien in Nederlands gepreek, en ’n Hugenote-petisie van meer as honderd volwassenes in die gesig gestaar van wie nie meer as vyf-en-twintig ’n Nederlandse preek kon volg nie, terwyl Paul Roux Franse sieketroosterwerk voortgesit het. Die politieke raad het die vrye veeruil voorlopig opgeskort ná Khoikhoi-klagtes oor burger-handelsgeweld, wat die Sewentien se 1703-terugtrekking van die voorreg vooruitgeloop het. Dit was die kalenderfeite van ’n jaar waarin die weidingsgrens se San-oorlog na Khoikhoi-kliënte verskuif het, ’n ongemagtigde oostelike kolom eerste opgetekende kontak met Xhosa by die Vis gemaak het, ’n eerste-klas Indiëvaarder op Jutten gesterf het, en Drakenstein se preekstoel-taal ’n petisie aan die direkteure geword het. [3] [4]