Boer History1702 aan die Kaap die Goeie Hoop: San-patrollies vir Khoikhoi, Meresteyn-wrak, Bek by Drakenstein, opskorting van vrye ruilhandel, en die Visrivier-rowers
San-patrollies vir die Khoikhoi en die Februarie-slagtingverslag — 1702
In 1702 is die militêre patrollies wat die vorige jaar langs die Obiqua- en Groenkloof-linie vermenigvuldig het, hoofsaaklik ten behoewe van die Khoikhoi besig gehou. Geen klagtes van veerowery is in hierdie kalenderjaar deur burgers ingedien nie. ’n Groot aantal beeste is herwin en aan verskeie kraale terugbesorg, en soveel van die San-groepe wat die Nederlandse rekords Boesmans genoem het, is doodgeskiet dat die rowers skynbaar verskrik was. In elk geval het hulle die volgende paar jaar minder moeilikheid gegee, al was dit soms nog nodig om hulle te tugtig. [3] [4]
Sergeante en korporale in bevel van die buiteposte is aangesê om te probeer die San tot vrede te beweeg. Wanneer dié mense roofdade gepleeg het, moes hulle agtervolg en gestraf word, maar onder geen omstandighede sonder uitlokking aangeval word nie. Die staande bevel wat die rekord van 1701 afgesluit het—beeste wat deur Boesmans gesteel is, te herwin en aan hul regmatige eienaars te lewer, wie dié ook al mag wees—het die maatstaf van sukses vir die buitenste linie gebly. Die poste wat in 1701 by Vogelvlei, Riebeek-Kasteel en Groenkloof geplant is, het nou hul krag bestee aan die herwinning van kraalveestock en die begeleiding van Khoikhoi-eise eerder as aan die agtervolging van rowerye van Cloete of Huising. [3] [4] [9]
Die meedoënlose aard van die oorlogvoering wat die San bedryf het, is in Februarie 1702 bewys toe ’n Khoikhoi-kaptein na die Kasteel gekom en berig het dat hulle vyf van sy vroue en elkeen van sy kinders doodgemaak het. Dié verslag het die jaar se grensstemming vasgelê voordat enige burgerplaasverlies vir 1702 aangeteken is. Die Kasteeljoernale soos later saamgevat teken min anders van Khoikhoi-huislike lewe in hierdie maande op behalwe die herwinde kuddes en die Februarie-slagtingklagte; die jaar se geweld teen kraale is by die buiteposte gemeet eerder as in vars burgerpetisies. [3]
Die gelykheid van beskerming wat ná die Vier-en-twintig-Riviere-agtervolging van 1701 aangekondig is—geen onderskeid tussen burger- en Khoikhoi-vee wanneer sergeante diewe agternasit nie—het dus die werkende reël van 1702 geword. Waar die vorige jaar oopgegaan het met veertig stuks wat van Gerrit Cloete by Riebeek-Kasteel weggevoer is en afgesluit het met ’n permanente sersantspos by Groenkloof, het die nuwe kalenderjaar die klagende party omgekeer: dieselfde poste het nou kraalkapteins beantwoord, en die Februarie-moord op ’n kaptein se huishouding was die bloedprys wat harde agtervolging geregverdig het onder bevele wat nog onuitgelokte aanval verbied het. [3] [9]
Goewerneur Wilhem Adriaan van der Stel het nog aan die hoof van daardie buitenste linie gesit. Daardie maatreëls kanselleer nie die trots en private boerdery wat hom later sy amp gekos het nie, maar toon dat kalender 1702 nog gewone administrasie—poste, kapteins, herwinde kuddes—gemeng het met die weidingsuitbreiding wat San-rowers in 1701 op burger- en Khoikhoi-vee gelok het. [3] [9]
Rowerparty na die Visrivier — Maart–Oktober 1702
In Maart 1702 het ’n rowerparty van vyf-en-veertig blanke mans en dieselfde getal Khoikhoi Stellenbosch verlaat en sewe maande weggebly. Hulle het ooswaarts gereis totdat hulle die omgewing van die Visrivier bereik het, waar hulle op dagbreek eendag onverwags en sonder uitlokking—volgens die latere Kaapse relaas—aangeval is deur ’n bende Xhosa (Kosa)-krygers wat vlugtelinge uit hul eie land was en in vriendskap met die Khoikhoi geleef het. Die aanvallers is afgeslaan, agtervolg, en toe hulle omgedraai en weer stand gehou het, weer verslaan, met baie mans verloor. Een Europeër is dood. [3] [4]
’n Onafhanklike relaas van dieselfde ooswaartse stoot plaas die eerste Europese kontak met die Xhosa aan die begin van die agtiende eeu in die loop van ekspedisies uit Stellenbosch op soek na vee, ivoor of ander ruilgoed. Dié kontak word op 1702 gedateer, toe ’n groot party Nederlanders en Khoikhoi tot by die Groot-Visrivier deurgedring het, Xhosa ontmoet, twis gekry, en gesien het hoe ruilhandel die vorm van uitruiling van koeëls vir assegaaie aanneem. Op daardie datum was die Xhosa nog nie as permanente besitters van die Visrivier-land gevestig waarin die party hulle gevind het nie, maar was hulle waarskynlik, soos die blankes, op ’n verkennings- of jagekspedisie uit streke verder oos—miskien die huidige Transkeise gebiede. [3] [4]
Die party het toe ’n loopbaan van roof begin, en hul dade vir hulleself verskoon onder die voorwendsel dat dit as weerwraak onderneem is. Hulle het die Gonaquas en ander Khoikhoi-horde aangeval, baie van hulle doodgeskiet, en hul vee weggejaag. Die daders van hierdie dade is nie voor die gereg gebring nie. In latere jare, toe die goewerneur en die koloniste in twis was en elke party probeer het om die ander se reputasie swart te smeer, het die goewerneur beweer dat die rowers in bondgenootskap met die koloniste was en te talryk was om gestraf te word sonder om die helfte van die nedersetting te verwoes. Dié stelling is verontwaardig weerspreek deur die mees agbare burgers, wat beweer het dat die rowende Europeërs skurke sonder gesinne of huise was, hoofsaaklik vlugtelinge van die gereg en manne van losse karakter wat onverstandig uit die Kompanjie se diens ontslaan is, en dat hulle gestraf moes gewees het. [3]
Die name van die vyf-en-veertig blanke mans wat die rowerband gevorm het, is later aangeteken; veertig van hulle is heeltemal onbekend in latere Suid-Afrikaanse familielyste, en die oorblywende vyf kan nie met sekerheid onderskei word nie, sodat die burgers se bewerings sterk deur die onomastiese bewyse gesteun word. [3] [4]
Die sewe maande se afwesigheid van Stellenbosch het dus drie feite in een kalenderjaar saamgebind: ’n ongemagtigde gemengde kolom op die oostelike weidings- en jaglyn; ’n geveg met Xhosa naby die Vis; en ’n daaropvolgende roofoorlog teen Gonaqua- en ander Khoikhoi-kraale wat die Kasteel nooit suksesvol vervolg het nie. Die oop veehandel van 1700 het private ruil onder beperking gelisensieer; die bende van 1702 het getoon hoe ver onbewaakte partye geweld kon voer sodra hulle maande buite die bereik van die landdros was. Terwyl sergeante by die Obiqua-poste vee aan Khoikhoi-eienaars onder staande bevel terugbesorg het, het die oostelike trek dieselfde ras beroof onder ’n voorwendsel van weerwraak wat die regering nooit in die hof getoets het nie. [3] [4]
Daardie dubbele standaard het onder ’n goewerneur gesit wat reeds private mag binnelands opgebou het. Dieselfde administrasie wat nie vyf-en-veertig ontslane mans by die Vis kon of wou straf nie, was, reeds besig om Vergelegen en die vleisvoorsieningsreëlings te vorm wat Henning Huising begunstig het toe die Kompanjie van sy eie veeboerdery teruggetree het. Die oostelike bende was nie die Tas-petisie van 1706 nie, maar dit was ’n vroeë bewys dat onbewaakte vrye beweging buite die landdros se bereik sowel die goewerneur se aanspraak op orde as die burgers se aanspraak op fatsoenlikheid kon besmet. [3] [9]
Gwali se vlug en die eerste kompakte Xhosa wes van die Kei — 1702
Tradisionele Xhosa-geskiedenis, plaas in dieselfde jaar 1702 die eerste kompakte liggame van Bantoe wat die Kei oorgesteek het. Palo, grootseun van Tshiwo, was nog nie gebore toe sy vader gesterf het nie. Gwali, Tshiwo se regterhandseun, was toe in die fleur van sy lewe en, ambisieus, het probeer om van sy baba-halfbroer ontslae te raak. ’n Deel van die stam het om die voogde van die kind saamgeskaar, en Gwali is gedwing om te vlug. [3] [4]
Met sy eie aanhangers en die Tinde-clan het hy die Kei oorgesteek en toevlug geneem by ’n Khoikhoi-hoofman genaamd Hintsati, wat naby die terrein van die huidige dorp Somerset-Oos gewoon het. Tradisie wys hulle aan as die eerste kompakte liggame van Bantoe wat die Kei oorgesteek het. Die datum was die jaar 1702. Hulle was die mense wat deur die Europese rowerparty van dieselfde jaar naby die Vis teëgekom is. Gwali is vriendelik deur Hintsati ontvang, aan wie hy een van sy susters in die huwelik gegee het. Palo het dus hoof van die nasie geword; gedurende sy leeftyd—van 1702 tot omstreeks 1775—het die geleidelike westelike beweging van die Xhosa voortgegaan. [3] [4]
Die Kaapse relaas van die Maart–Oktober-kolom en die Xhosa-genealogiese tradisie pas dus op een kalenderfeit saam: Europeërs en Khoikhoi uit Stellenbosch het Xhosa-krygers wes van die Kei ontmoet wat self nuwelinge of vlugtelinge was wat onder Khoikhoi-vriende geleef het, nog nie permanente besitters van die Visrivier-land nie. Op hierdie datum die Xhosa naby die Vis waarskynlik, soos die blankes, op ’n verkennings- of jagekspedisie uit streke verder oos was. Dié krygers word geïdentifiseer met Gwali se mense en die Tinde wat by Hintsati skuiling geneem het. Enige van die twee lesings sit 1702 vas as die openingsjaar van aangetekende Europese–Xhosa-kontak op die oostelike lyn, jare voordat gemagtigde handelspartye en koloniale grensproklamasies dieselfde riviere sou volg. [3] [4]
Ná ’n lang tyd is ’n leër onder Palo se mense georganiseer om Gwali op te volg. Hintsati se kraal is in die nag omsingel, die hoofman is saam met baie van sy mense doodgemaak, en sy vee is geneem. Die leër het sy terugtog begin maar is dig deur die Khoikhoi gevolg. By die Koonap is ’n onbesliste geveg geveg; verder aan, by die breë drif van die Keiskama, het nog ’n skermutseling plaasgevind, en nog een op die Debe-vlaktes, waar die Khoikhoi baie van hul vee herwin het. Daardie latere slae lê buite die sewe maande van die Stellenbosch-kolom, maar hulle sluit die tradisionele reeks af wat met Gwali se vlug van 1702 begin het en verduidelik waarom Xhosa en Khoikhoi reeds in gemengde vriendskap en vete gestaan het toe die eerste Kaapse rowers die Vis bereik het. [3] [4]
Wrak van die Meresteyn op Jutteneiland — 3 April 1702
Op die aand van die 3de April 1702 het die uitgaande skip Meresteyn, ’n Oos-Indiëvaarder van die eerste klas, op Jutteneiland vasgevaar en in minder as ’n uur in klein stukke gebreek. Haar skipper het probeer om Saldanhabaai te bereik, en die skip was in swaar branding voordat enigiemand aan boord gevaar vermoed het. Die meerderheid van haar bemanning is verloor, asook twee vroue en vyf kinders as passasiers vir die Kaap. Nege-en-negentig persone het daarin geslaag om die wal te bereik. [3]
Die wrak het op dieselfde westelike rede-toegange gesit wat seerowerbesoeke en Engelse oorlogskepe reeds in 1699 bekend gemaak het. Jutteneiland, by die mond van Saldanhabaai, het geen hawe gebied sodra die Meresteyn in die branders was nie; die uur tussen stranding en verbrokkeling het oorlewing aan swem en wrakhout oorgelaat eerder as aan georganiseerde bote. Vir die Kaap was die April-verlies ’n skeepvaart-ramp eerder as ’n politieke krisis: nege-en-negentig mense het aan wal gekom om deur die nedersetting se hospitaal en private barmhartigheid opgeneem te word, terwyl die verdrinkte meerderheid nooit die monsterrolle van die Kasteel binnegegaan het nie. [3]
Die Meresteyn het behoort tot die uitgaande VOC-verkeer wat nog die nedersetting se doel gemeet het: Oos-Indiëvaarders ververs, siekes aflaai, groente en vleis oplaai, en die rede hou. ’n Eerste-klas romp wat vernietig is voordat sy Saldanha kon binnewerk, was ’n suiwer verlies van mans en vrag op die Atlantiese toegang, nie ’n mislukking van Tafelbaai-loodswerk nie. Dieselfde seisoene wat die Visrivier-bende sewe maande oos gestuur het, het dus ook nege-en-negentig nat oorlewendes na die westelike kus afgelewer—bewys dat 1702 die Kaap op die seewaartse gesig sowel as op die weidingsgrens gedruk het. [3]
Geen aparte Kaapse politieke gevolg het aan die wrak geheg buite die opname van oorlewendes nie. Hout en brandstof het skaars gebly vir skepe en die Kasteel—dieselfde skaarste wat winter-eike in 1701 na Stellenbosch-strate gestuur het en wat in 1705 die galiot Postlooper sou stuur om Natalse woude te inspekteer—maar die Meresteyn se hout was nie genoeg berging om daardie berekening te verander nie. Die ramp staan in die jaar se rekord as ’n harde datum en ’n harde telling: derde April, minder as ’n uur tot stukkies, twee vroue en vyf kinders onder die dooie passasiers, nege-en-negentig aan wal. [3] [9]
Hendrik Bek by Drakenstein en die Franse-taalpetisie — April 1702
By Drakenstein is diens nog soms in die voorkamer van ’n boer se huis gehou, soms in ’n groot skuur, aangesien daar nog geen kerkgebou was nie. Daar was ’n Franse predikant, bygestaan deur ’n Franse sieketrooster. Ds. Pierre Simond het ’n nuwe meteriese weergawe van die psalms van Dawid voorberei, wat hy aan ’n sinode van die Franse kerke wou voorlê, aangesien groot belangstelling in die werk by die Hugenote in Europa getoon is. Hy het daarom sy bedanking aangebied, tot spyt van die Drakenstein-mense, en versoek om na Nederland terug te keer. Die Here Sewentien het toegestem op voorwaarde dat hy bly tot die aankoms van ds. Hendrik Bek (ook Beck geskryf), wat hulle aangestel het om hom op te volg. Mnr. Bek het die Kaap in April 1702 bereik en is ’n paar weke later by Drakenstein bevestig—die aanvaarding van diens in Mei 1702, nadat Pierre Simond dieselfde maand na Europa teruggekeer het. [3] [8]
Die Kaap het die Sewentien reeds in Maart 1701 ingelig dat Simond om sy ontslag gevra het en gretig was om na Europa terug te keer; die gemeente was nie gretig dat hy sou vertrek nie, en aangesien sy kontrak nog nie verstryk het nie, het die goewerneur magtiging weerhou. Die Direkteure het op 20 September 1701 geantwoord dat hulle ’n opvolger stuur wat sowel Nederlands as Frans verstaan—nie om in Frans te preek nie, maar slegs om bejaarde koloniste wat nie Nederlands ken nie te besoek, te vermaan en te troos—sodat die Franse taal met verloop van tyd kon uitsterf en as’t ware uit die plek verban word; en met daardie doel moes die skole voortaan geen ander of verdere onderrig gee as wat nodig was om die jeug Nederlands te leer lees en skryf nie. [3] [8]
Daar was ’n begeerte aan die kant van die direkteure dat in die gesinne van die Hugenote-immigrante die Franse taal so gou moontlik deur die Nederlandse vervang moes word. Dit was net ’n kwessie van tyd, want die aandeel Franstaliges was te klein vergeleke met dié van Nederlandse en Duitse afkoms vir hul taal om lank in gebruik te bly in die gemengde gemeenskap. Die nuwe predikant het Frans verstaan, maar op bevel van die Here Sewentien openbare erediens in Nederlands gehou. Die sieketrooster Paul Roux het bediening aan die Hugenote in hul eie taal voortgesit. [3] [8]
Hierdie reëling het baie ontevredenheid veroorsaak. Die Franse immigrante het ’n petisie ingestuur waarin versoek is dat ds. Bek opdrag moes kry om een maal per veertien dae in hul taal te preek. Hulle het gestel dat hulle meer as honderd volwassenes bevat, van wie nie meer as vyf-en-twintig genoeg Nederlands verstaan het om die betekenis van ’n preek op te vang nie. Daar was ook selfs ’n groter getal kinders van hul nasionaliteit. Die politieke raad het die petisie tot die gunstige oorweging van die Here Sewentien aanbeveel; voordat daarop opgetree kon word, sou latere korrespondensie Bek ná van Loon se dood in 1704 na Stellenbosch dra, maar die April-bevestiging en die petisie saam het die taaltwis van 1702 as ’n Drakenstein-feit eerder as ’n Kaapstadse een vasgelê. [3] [8]
Op 20 Maart 1702 het die Kaap aan die Kamer van Amsterdam geskryf dat dit sou toesien dat deur die gebruik van Nederlands in die kerk en skool by Drakenstein die Franse tong onder die inwoners van daardie gemeenskap in onbruik sou val en daarna, met verloop van tyd, sou uitsterf—des te makliker omdat daar geen Franse skole was nie. Simond het reeds sy eiendom, goedere, vee en slawe verkoop en sy afskeidspreek gelewer; die Drakenstein-kerkraad is ingelig dat Beck gestuur is om hom te vervang en dat die goewerneur hulle beveel om hom in sy amp te aanvaar en te eerbiedig. Die brief van 17 Mei 1702 aan die landdros, heemrade en kerkenraad het daardie bevel in die distrik ingedra. Teen 1703 kon twee derdes van die Drakenstein-gemeente nog nie ’n Nederlandse preek volg nie; die setlaars sou verklaar dat hulle een, twee, drie of meer ure van mekaar woon en dit onmoontlik vind om Nederlands te leer, en om dienste in hul eie taal minstens een maal per veertien dae bid. [8]
Die Nederlandse deel van die Drakenstein-gemeente het reeds in April 1700 ’n sieketrooster en skoolmeester ontvang in die persoon van Jacobus de Groot, aangehou op sy terugkeer uit Indië—’n bekwame man van Haarlem, goed bedreven in Frans, wat die pligte van sieketrooster by Galle drie en ’n half jaar ywerig uitgevoer het. Bek se Nederlandse preekstoel het dus ’n tweetalige gemeente-struktuur voltooi waarin Roux nog die Franse hoorders bedien het terwyl die Sewentien se voorkeur vir Nederlandse openbare erediens vanaf die nuwe predikant se aankoms afgedwing is. Stellenbosch, daarenteen, het nog sy residerende predikant Hercules van Loon gehad, aangestel in 1700 en aangekom 11 April 1700; die Kaapse kerkgebou waarvan die nuwe hoeksteen op 28 Desember 1700 gelê is, was nog nie klaar nie—die gebou sou eers teen die einde van 1703 voltooi staan behalwe die toring, met eerste diens op 6 Januarie 1704 onder ds. Petrus Kalden. Dieselfde Groote Kerk-hoeksteen onder Willem Adriaan se konstruktiewe werke; die onvoltooide mure van 1702 was nog die goewerneur se openbare kerkprojek terwyl Drakenstein in skure aanbid het. [3] [8] [9]
Simond se huishoudelike vertrek en Beck se aankoms merk ook gewone Hugenote-sosiale lewe in dieselfde maande. Daardie private handelinge het onder die openbare twis oor die preekstoel-taal gesit: dieselfde gesinne wat in Nederlandse regsformes begrawe en hertrou het, het nog om Franse preke een maal per veertien dae gevra. [8]
Vrye veeruil voorlopig opgeskort — 1702
Buite die Februarie-slagtingverslag en die herwinde kraalkuddes is daar min anders op rekord oor die Khoikhoi in hierdie tydperk in die Kasteeljoernale soos later saamgevat. Sommige van hulle het sulke klagtes gemaak oor die roofsug en geweld van burgerhandels-partye dat die politieke raad die vryheid van vrye ruilhandel voorlopig opgeskort het. Weens die goewerneur se voorstellings sou die Here Sewentien in 1703 die voorreg geheel en al terugtrek; handelsverkeer tussen die twee rasse is weer onwettig gemaak, en daar is hoofsaaklik op die Europese veeboere staatgemaak om soveel vee te voorsien as wat nodig was. Die voorlopige plaaslike opskorting behoort egter tot die klagtes van die seisoen van 1702 en staan as die Kaap se eerste institusionele terugtog van die oop handel wat Wouter Valckenier op 28 Februarie 1700 afgekondig het. [3]
Daardie oop handel is ontwerp om Kompanjie-aankoop-ekspedisies die binneland in—die gebruik van byna ’n halwe eeu— prys te gee, sodat voortaan slegs wanneer trekosse nodig was, militêre ruilpartye binnelands sou gaan. In Februarie 1700 het Henning Huising gekontrakteer om die garnisoen, hospitaal en Kompanjie-vloote van bees- en skaapvleis te voorsien; die plakkaat van kommissaris Wouter Valckenier het die handel vir burgers oopgegooi met sulke beperkings as wat nodig geag is om misbruik te voorkom. Van daardie datum af het veeteelt ’n gunstelingbedryf geword by jaarliks toenemende getalle koloniste. Onder Willem Adriaan Huising die vleisvoorsieningsmonopolie verkry het toe die Kompanjie veeboerdery gestaak het—dieselfde Duitse kontrakteur wie se Groenkloof-loop van meer as tweehonderd stuks gestroop is in die San-rowerye van Oktober 1701. Die opskorting van 1702 het Khoikhoi-klagtes beantwoord dat private partye die vryheid in roofsug omskep het. [3] [9]
Die opskorting het in ongemaklike parallel met die Visrivier-bende gesit. Terwyl sergeante by die Obiqua-poste beveel is om vee aan Khoikhoi-eienaars terug te besorg, is onbewaakte burger- en ontslane-soldaat-partye op die oostelike trek van juis die roofsug beskuldig wat die raad genoop het om wettige ruilhandel te vries. Die oop handel van 1700 was bedoel om Kompanjie-aankoop-ekspedisies met gereguleerde private handel te vervang; teen 1702 het Khoikhoi-klagtes reeds ’n voorlopige stilstand afgedwing, ’n jaar voor die Sewentien se formele herroeping. Die Kasteel het dus San-diefstal vir kraalkapteins met die een hand gepolisieer en die wettige kanaal van burger–Khoikhoi-veeruil met die ander onttrek. [3] [4]
Die breër boerdery-agtergrond het hard gebly. Van 1698 tot 1705 was die seisoene baie ongunstig vir boerdery, en geen koring kon uitgevoer word nie; in 1700 is rys uit Java ingevoer omdat daar nie genoeg graan vir die mense en vir vars brood aan skeepspanne was nie. Die bevolking het nietemin toegeneem: burgergesinne was oor die algemeen groot, hulle het vroeg getrou, en geen jong vroue het ongetroud gebly nie; elke jaar het ’n paar setlaars nog uit Europa aangekom; van ’n honderd tot ’n honderd-en-vyftig van die garnisoen en seemanne was gewoonlik uit by diens by burgers; en baie slawe is uit Madagaskar en Mosambiek ingevoer. Onder daardie druk het die voorlopige ruilvries van 1702 veevoorsiening terug na Europese veeboere geskuif selfs voordat die Sewentien se herroeping van 1703 die skuif permanent gemaak het. So laat as 1702 is nog ’n olifant net anderkant die Kaapse vlakte doodgemaak—’n herinnering dat wilde land digby gedruk het selfs terwyl kuddes en poste binnelands vermenigvuldig het. [3]
Saamgevat het kalender 1702 ses drade saamgebind: San-patrollies wat kraalveestock herwin en ’n Februarie-slagting van ’n kaptein se vroue en kinders beantwoord het; ’n sewe-maande gemengde rower-kolom uit Stellenbosch wat teen Xhosa naby die Vis geveg en daarna Gonaqua- en ander Khoikhoi beroof het; Gwali se weswaartse vlug dieselfde jaar, wat die eerste kompakte Xhosa-liggame wes van die Kei onder Hintsati se mense naby Somerset-Oos geplaas het; die Meresteyn gebreek op Jutteneiland op 3 April met nege-en-negentig aan wal; Hendrik Bek by Drakenstein bevestig onder die Sewentien se Nederlands-alleen preekstoelbevel, beantwoord deur ’n Hugenote-petisie om veertien-daagse Franse prediking; en die raad se voorlopige opskorting van vrye veeruil ná Khoikhoi-klagtes oor burgergeweld—die eerste institusionele terugtog van Valckenier se oop handel van 28 Februarie 1700, ’n jaar voordat die Direkteure die voorreg geheel en al onttrek het. Onder Willem Adriaan het dié drade nog soos gewone grens-, kerk- en skeepvaartbesigheid gelyk; binne vier jaar sou dieselfde goewerneur se private plase en monopolieë burgerklagte in openlike teenstand omskep. [3] [4] [8] [9]