Boer History1870 in Suid-Afrika: Wodehouse, Barkly, Brand, en die diamantvelde
Wodehouse, Hay van Mei, en Barkly van die 31ste van Desember — Kolonie 1870
Sir Philip Wodehouse het nog die Kaapkolonie regeer en nog Haar Majesteit se hoë kommissie in Suid-Afrika gehou toe die jaar oopgegaan het. Hy het op die 15de van Januarie 1862 in Kaapstad aangekom. Londen het hom langer as die gewone termyn gehou juis om die Basoeto-moeilikheid te besleg. Die Tafelbaai-dok wat in die sitting van 1861 goedgekeur is, was nog onvoltooid binne John Coode se plan. Die Port Elizabeth-lig het nog van die 1ste van Junie 1861 gewys; die Roman Rock-lig van die 16de van September 1861. Ichaboe, met Holland’s Bird en die ander weskus-eilandjies, het nog van die 16de van Julie 1866 op die koloniale lys gestaan. Die sensus van 1865 het 200000 in die Kolonie getel. ’n Droogte van etlike jare het landbou en handel nog gedruk. Ná die Basoeto-oorloë en die verwoesting by Zoutpansberg sou byna enigiets wat vooruitsigte kon ophelder as verligting gevoel gewees het. Die kasteeljaar het saakgemaak omdat die tweede konvensie van Aliwal-Noord, in 1869 onderteken, nog ’n Vrystaatse handtekening nodig gehad het nadat die dertiende artikel geskrap is; omdat dieselfde hoë kommissaris wat die Basoeto op die 12de van Maart 1868 tot Britse onderdane uitgeroep het, sou vertrek sodra daardie stuk deur alle partye aanvaar is; en omdat diamantkampe al langs die Vaal gevorm het. [3]
Port Nolloth, so genoem van Maart 1855, het nog die koper van Springbokfontein en Spektakel verskeep. Die Cape Copper Mining Company, wat Philips en King se Namakwaland-eiendom oorgeneem het, het in 1869 begin met die bou van ’n smalspoor van Port Nolloth na Ookiep. Dierekrag was nie genoeg om die erts so vinnig na die kus te bring as wat dit gereed gekry kon word nie: muile is ingevoer, maar hulle voer moes van verdele van die kolonie aangebring word, en die koste om hulle te hou was baie groot. Voor 1871 is alle erts wat die see bereik het, nog deur muile of osse afgebring. Die spoorwydte het saakgemaak omdat Namakwaland-koper al ’n koloniale uitvoer was, en omdat ’n lyn wat in ’n droogtejaar begin is, erts vinniger moes skuif as osse dit kon doen. [3]
By Grahamstad is die Drostdy-geboue, van 1866 weer in militêre besetting, in Julie van hierdie jaar voorlopig deur die Oorlogskantoor verlaat. Hulle het van 1864 tot 1866 leeg gestaan nadat die troepe na King William’s Town verskuif is, en is daarna weer beset. Die ontruiming het saakgemaak omdat ’n grensdorp wat van die 1830s keiserlike troepe gehuisves het, nou op ’n Oorlogskantoor gewag het wat die drostdy nie meer nodig gehad het nie, terwyl dieselfde kolonie nog die Lesuto moes polisiëer en die Vaal dopgehou het. [4]
In die sitting van hierdie jaar het die Kaapse parlement homself so min as in 1869 geneig getoon om die handhawing van orde in die Lesuto op hom te neem. Op die 3de van Mei is ’n besluit in die Volksraad van die Kolonie deurgevoer dat dit dienstig was dat die grensgewapende en berede polisie in Basoetoland onttrek en so gou as dit veilig en verstandig sou wees binne die koloniale grens gestasioneer moes word. Die besluit is by eerbiedige adres aan die goewerneur meegedeel, maar hy het geen stappe daarop geneem nie. Die stemming het saakgemaak omdat ’n kolonie van 200000 die berg nog nie as ’n koloniale las sou neem nie, en omdat Wodehouse, aangehou om daardie berg te besleg, op die punt was om te vertrek sodra Aliwal voltooi was. [3]
In Mei, net voor sy vertrek, het Wodehouse ’n reeks regulasies vir die bestuur van die Basoeto opgestel, wat nie in werking gestel moes word voordat Bowker dit dienstig ag nie. Terselfdertyd het hy Bowker as landdros van die sentrale en noordelike distrikte aangestel, en John Austen as landdros van die suidelike distrik. Instruksies is uitgereik om met die invordering van die hutbelasting voort te gaan. Totdat dit bekend was of die Basoeto hul verbintenis om daardie belasting te betaal sou nakom, is alle verdere reëlings vir die bestuur van die stam in die wag gelaat. Mei het saakgemaak omdat die hoë kommissaris wat die Basoeto as Britse onderdane oorgeneem het, nou geskrewe reëls en twee landdroste gelaat het, en omdat die hutbelasting die toets was of daardie reëls betaal kon word. [3]
Nadat Wodehouse gelaat het, het luitenant-generaal Hay die administrasie oorgeneem. Vir etlike maande was daar skaars gebeurtenisse van belang in verband met die Basoeto: die aandag dwarsdeur Suid-Afrika het na die diamantvelde en na die geskille oor die grond langs die onderste Vaal gedraai. Hay het alles in die Lesuto gelaat om deur die komende hoë kommissaris gereël te word. Bowker, wat sir Walter Currie as kommandant van die grensgewapende en berede polisie opgevolg het, het inspekteur Surmon as sy adjunk in die Lesuto aangestel, en was daarna nooit weer behalwe vir ’n kort besoek by Maseru nie. Op die 17de van Oktober, voordat sir Henry Barkly Engeland gelaat het, is hy deur die minister van kolonies opgedra om die vraag met Wodehouse te bespreek, en het hy skriftelike riglyne ontvang dat “Basoetoland so gou moontlik óf by Natal óf by die Kaapkolonie ingelyf moet word.” ’n Alternatief is genoem: dat ’n inkomste uit die gebied ingesamel word wat die hoë kommissaris in staat sou stel om die bestuur daarvan sonder buitehulp te voer; maar die opvattings van die Keiserlike Regering was beslis teen daardie koers as inlywing bewerkstellig kon word. Op die 31ste van Desember het Barkly diens as hoë kommissaris en goewerneur van die Kaapkolonie aanvaar. Hy het president Brand en C. W. Hutton in Kaapstad aangetref, wagende om die diamantvelde van die Vrystaatse kant te verduidelik. Desember het saakgemaak omdat die kasteel nie meer Wodehouse s’n was nie: dit was Barkly in die eed, Hay se waarnemende maande agter hom, en ’n geskrewe bevel uit Londen dat die Lesuto nie ’n direkte las van die Kroon moes bly nie. [3]
Aliwal van die 10de van Maart, Moshesh van die 11de, en Morosi van Junie — Lesuto 1870
Op die 10de van Maart is die Aliwal-Noord-konvensie soos gewysig in Kaapstad onderteken deur P. G. van der Byl, as agent vir die Oranje-Vrystaat. Die dertiende artikel is geskrap. Daar het nog die formaliteit oorgebly dat die volksraad in die president se goedkeuring van daardie verandering moes saamstem, wat hulle op die 3de van Mei gedoen het. Omdat ’n verdrag van September 1858 op dieselfde plek opgestel is, word hierdie dokument, soos nou finaal deur alle partye bekragtig, amptelik die Tweede Verdrag of Konvensie van Aliwal-Noord genoem. Ná meer as 2 jaar se vertraging, waarin anargie die toestand van die Lesuto gepas beskryf, was die Britse owerhede eindelik in ’n posisie om stappe vir ’n gevestigde bestuur te doen. Die Bataung-agterblyers aan die Vrystaatse kant van die Caledon is deur ’n patrollie oorgejaag. Teen die einde van 1869 is talle plase in die gebied waaruit hulle verdryf is, asook die dorpe Ladybrand en Ficksburg, beset, sodat die stam verdere weerstand opgegee en in sy nuwe ligging gaan sit het. Die 10de van Maart het saakgemaak omdat Aliwal nie meer ’n konsep was wat op ’n Vrystaatse hand gewag het nie, en omdat ’n hoë kommissaris wat aangehou is om die berg te besleg, nou kon vertrek. [3]
Die volgende stap was die oordrag van Molapo uit die Vrystaat, om ’n eenvormige stelsel van bestuur in die land te verseker. Bowker het vasgestel dat hy nog in die geheim na die inlywing van sy distrik by Natal verlang het, maar hy het homself as begerig om ’n Britse onderdaan te word uitgespreek, en ’n brief aan die volksraad gerig waarin hy gevra het om van sy onderdanigheid onthef te word. Die oordrag het saakgemaak omdat Molapo se land tussen die Putiatsana en die Caledon die gat in Aliwal was, en omdat ’n hoof wat nog na Natal gekyk het, nou Bloemfontein gevra het om hom te laat gaan. [3]
Terwyl daardie reëlings getref is, was die hoof aan wie die Basoeto hul bestaan as stam te danke het, op Thaba Bosigo aan die sterwe. Byna vergete en volkome verwaarloos in sy laaste dae, het die ou man weggeteer, soms selfs van voedselgebrek gely. Die gewig van 77 jaar, baie daarvan jare van ongewone sorg en angs, het sy liggaamskrag uitgeput; maar sy geestesvermoëns was nie heeltemal verval nie. Vier maande voor sy dood het hy ’n pragtige karos van pantervelle uitgesoek, en Bowker gevra om dit in sy naam aan die Koningin te stuur as ’n teken van sy dankbaarheid en begeerte dat Britse beskerming nie van sy land onttrek moes word nie. Sy mag oor sy mense was heeltemal heen. Niemand het meer na hom vir bevele gegaan nie, of sy mening oor openbare sake gevra nie. Sy seuns, Letsie, Molapo en Masupha, het beheer oor sy volgelinge uitgeoefen sonder enige verwysing na hom. Op die 11de van Maart is Moshesh oorlede. So volkome in vergetelheid gesink was die man wat eens die voorste hoof in Suid-Afrika was dat slegs ’n paar koloniale koerante ’n berig van sy dood bevat het. Van daardie oomblik af het hy vir die Basoeto die hoogste voorwerp van hul verering geword: Thaba Bosigo, die berg waarop hy gewoon het en waar sy oorskot begrawe is, is sedertdien met bygelowige eerbied deur hulle beskou. Die 11de van Maart het saakgemaak omdat die man wat in 1868 gevra het om as Britse onderdaan ontvang te word, nie meer daar was om die berg te hou nie, en omdat Letsie, Molapo en Masupha nou in sy plek gesit het sonder om hom te vra. [3]
Dit was nog nie besluit of die Baphuti as Britse onderdane beskou moes word nie, en of die distrik wat hulle suid van die Oranje beset het, as deel van die Lesuto gereken moes word of nie. Wodehouse is deur Morosi versoek om hom oor te neem, maar het dit sonder verdere oorweging van die hand gewys. Om vas te stel of hy nog dieselfde gesindheid gehad het, is hy in Junie versoek om Bowker en Austen by die polisiekamp by Pathlala-drif te ontmoet. Daar het Morosi verklaar dat hy jarelank ’n onderdaan van die oorlede hoof Moshesh was, en dat hy sy voorbeeld wou volg. Hy het, het hy gesê, die rol van ’n hond gespeel wat agter ’n kraal bly en bene knaag nadat sy baas gelaat het, en nou wou hy die spoor van sy heer volg. Hy en sy mense is toe formeel as Britse onderdane ontvang. Politieke agitators, aangehits deur Buchanan, wat na Natal teruggekeer het, het die mense in so ’n versteurde toestand gehou dat Bowker om gesag moes vra om summier met hulle te handel. In antwoord is hy meegedeel dat hy sulke persone kon beveel om die land te verlaat; en as hulle nie gaan nie, kon hy hulle uitdryf of gevange hou, hangende die hoë kommissaris se beslissing in elke geval. Toe dit bekend geword het dat hy sulke mag besit, het hierdie onrustiges opgehou om so openlik as tevore op te tree; maar Bowker was bewus dat hul intriges nog voortgeduur het. Junie het saakgemaak omdat die Baphuti suid van die Oranje nou Moshesh in Britse beskerming gevolg het, en omdat Bowker eindelik Buchanan se manne uit die Lesuto kon beveel. [3]
Die Basoeto het in hierdie tyd ’n groot aantal vuurwapens besit, maar sedert die staking van vyandelikhede kon hulle nie soveel ammunisie kry as wat hulle wou hê nie. Die regering wou hul aandag na vreedsame bedrywighede lei, en het met hierdie oogmerk probeer verhinder dat oorlogsmateriaal hulle bereik. Smokkelhandelaars kon nie uit die veld gehou word nie. Een van hierdie manne het van Natal opgekom met ’n aantal gewere, wat oënskynlik vir verkoop bestem was, hoewel geen bewys daarvan verkry kon word nie. Bowker het tydelik besit van die wapens geneem, en toe geskryf om instruksies te vra; in antwoord is hy gemagtig om sulke invoere te konfiskeer. Tog was die wins op onwettige transaksies in oorlogsmateriaal so groot dat gewetenlose manne nie daarvan weerhou kon word nie. In Augustus het Austen en Surmon met die invordering van die hutbelasting begin. Die hoofde is 10 persent van die bedrae wat ingekom het, belowe, as aansporing om hul gesag en invloed by die mense te gebruik. Die gevolg was die ontvangs van ietwat meer as 3700 pond. ’n Klein gedeelte is in geld betaal, maar die meeste daarvan is in graan, horingsbeeste en bokke betaal, wat na die Kaapkolonie gestuur en verkoop is. Augustus het saakgemaak omdat die hutbelasting van 10 sjielings per hut, belowe toe Wodehouse die stam oorgeneem het, nou meer as 3700 pond opgelewer het, en omdat daardie opbrengs die toets was waarop verdere bestuur gelaat is om te hang. [3]
Dit is as bevredigend beskou, en die hoofde en voormanne in die land is op die 22ste van Desember by Thaba Bosigo byeengeroep, toe die regulasies wat Wodehouse opgestel het, voor hulle gelê is, en bespreking uitgenooi is. Elkeen teenwoordig het tevredenheid uitgespreek dat hulle van ondergang gered is deur hul aanneming as Britse onderdane, maar oor hul voorgenome bestuur was hulle minder tevrede. Molapo en sommige van die mindere hoofde het nog in teleurstelling geëis dat Groot-Brittanje nie met geweld die hele grond wat by die verdrag van Thaba Bosigo aan die Vrystaat afgestaan is, aan hulle terugbesorg het nie. Tsekelo, onlangs uit Europa terug, het hul ontevredenheid opnuut aangehits: hy het hulle meegedeel dat die skikking wat Wodehouse bewerkstellig het, in Engeland veroordeel is, en dat die komende goewerneur alles wat die vorige een gedoen het, sou ontdoen. Buchanan se afgesante was ook besig om oproerige gevoelens aan te hits, hoewel hy self in Natal gebly het, deur wie se regering hy ernstig aangeraai is om hom verder van Basoeto-sake te onthou. Die ontevredenheid oor die grondvraag is egter deur Letsie berispe, wat homself tevrede met die land wat aan die stam gelaat is, uitgespreek het. Baie groter kommer is uitgespreek toe die regulasies voorgelees is, en dit ontdek is dat die hoofde daarin geïgnoreer is behalwe as belastinggaarders en sensusopstellers. Molapo, Masupha en die mindere hoofde het openlik teen die aanneming van die regulasies gepraat. Eindelik het Letsie verdere bespreking gestuit deur homself tevrede te verklaar, en by te voeg dat die mense die regulasies moes aanvaar en die hutbelasting moes betaal. ’n Bietjie later die dag is ’n adres aan Bowker op skrif opgestel en deur die hoofde onderteken: hulle het hul dank uitgespreek dat hulle as Britse onderdane ontvang is, en verklaar dat die wette wat voorgelees is, redelik was, maar hulle was jammer om nie die regte en die gesag wat aan die hoofde, die kapteins van die Koningin, gelaat is, vermeld te sien nie. By hierdie byeenkoms is beeste versamel om, volgens tradisionele gebruik, saam met boodskappers te stuur wat die dood van Moshesh aan die hoofde van stamme met wie hy in sy leeftyd omgang gehad het, moes aankondig. Deur ’n oorsig is geen boodskappers by hierdie geleentheid na Cetewayo gestuur nie. Sodra Barkly se aankoms in Suid-Afrika bekend was, het die Basoeto-hoofde hom ’n welkomsbrief gestuur: hulle is deur Tsekelo en Buchanan oortuig dat Wodehouse weens hul voorstellings in Engeland teruggeroep is, en dat die nuwe goewerneur hulle waarskynlik veel meer sou begunstig as die vorige een. Die 22ste van Desember het saakgemaak omdat Wodehouse se regulasies nou Letsie se woord voor die stam gehad het, en omdat die kapteins van die Koningin nog, op skrif, gevra het vir die gesag wat die stuk nie genoem het nie. [3]
Keate van die 19de van Februarie, Potgieter’s Rust van Mei, en Lobengula van Januarie — Suid-Afrikaanse Republiek 1870
Op die 24ste van Januarie is Lobengula met die hoofskap van die Matabele-stam beklee, met die gewone seremonies. Dit het ’n oorlogdans deur 9000 of 10000 soldate ingesluit, gepluim en geklee met kappe van volstruisvere op hul skouers, bande van ottervel om hul voorkoppe, kwasies van ossterte om hul arms en bene, en rompe van wildekatvel. ’n Lied of gesang tot lof van die hoof en tot tarting van sy mededinger is deur etlike Europeërs wat teenwoordig was as besonder indrukwekkend beskryf, die koor vergesel van die slaan van die spiesstokke op die skilde en die stamp van die krygers se voete in volmaakte tyd. Hierop het die offer van ’n groot aantal osse aan die geeste van die dooie hoofde gevolg, veral die gees van Moselekatse. ’n Deel van die Matabele het egter ten gunste van die vreemdeling uit Natal verklaar wat beweer het dat hy Kuruman was. Hierdie party het die Sokindaba-regiment, die beroemdste van al die veteraan-krygersbendes, ingesluit, sodat burgeroorlog onvermydelik was. Die uitslag is in een fel betwiste geveg beslis, waarin Lobengula se magte ’n volkome oorwinning behaal het, en vir hul leier onbetwiste gesag oor die Matabele-stam verseker het. Umbate, die invloedrykste induna, was van mening dat die vreemdeling nie Kuruman was nie, maar ’n seun van Moselekatse van veel laer rang, en dit was Umbate en dié van dieselfde siening wat Lobengula gekies het. Die 24ste van Januarie het saakgemaak omdat Moselekatse se dood, in November 1868 in Pretoria bekend, nou ’n opvolger in die noorde gehad het, en omdat ’n Natalse eiser wat die Sokindaba saamgeneem het, in een geveg verslaan is. [3]
Die kommissie onder Kruger as voorsitter het op die 11de van Februarie Nodwengo bereik, en Panda so siek gevind dat hy nie van sy mat kon opstaan nie. Hy het erken dat die Utrecht-lyn met sy instemming gemaak is, maar die kommissie het die Zoeloe-onderhoofde en mense oral so gekant teen die besetting van die afgestane grond deur Europeërs gevind, dat hulle die regering aangeraai het om die uitgee daarvan in plase uit te stel. Op die 8ste van Junie 1869 het die volksraad die president opgedra om die res van die grond daar te laat beskik; toe dit tot Panda se kennis gekom het, het hy Gebula met 240 horingsbeeste na Utrecht gestuur om dit terug te koop, en die regering het geweier om dit te verkoop. Cetewayo het die afgestane gebied nog as syne by reg beskou. Niks verder is gedoen in die Natalse arbitrasie wat Pretorius op die 30ste van Oktober 1869 aanvaar het nie: verskeie struikelblokke het tussenbeide gekom, en die saak het bly staan. Die 11de van Februarie het saakgemaak omdat Utrecht se strook nog aan ’n siek hoof se woord gehang het, en omdat Cetewayo, aan wie Moshesh se doodbeeste in Desember nie gestuur is nie, daardie grond nog as syne genoem het. [3]
Op die 14de van Januarie het kommissies van albei Republieke luitenant-goewerneur Keate by Harrismith ontmoet. By Keate was Theophilus Shepstone, sekretaris vir naturellesake in Natal; dr. Sutherland, landmeter-generaal van daardie kolonie; Melmoth Osborne, residensiële landdros van Newcastle; en R. H. Erskine, privaatsekretaris. Die kommissie van die Suid-Afrikaanse Republiek het bestaan uit president Pretorius, kommandant-generaal Kruger, B. C. E. Proes, LL.D., staatsekretaris; J. R. Lys en P. J. Joubert, lede van die volksraad; en A. A. O’Reilly, landdros van Wakkerstroom. Die Vrystaatse kommissie het bestaan uit president Brand, J. J. Venter, C. J. de Villiers en T. F. Dryer, lede van die volksraad, en F. McCabe, landdros van Bloemfontein. Die Vrystaat het as grens die Likwa-spruit, die noordelikste bron van die Vaal, geëis; die Suid-Afrikaanse Republiek het die Kliprivier geëis. Vir Pretoria was die vraag van groter belang as vir Bloemfontein, want nie alleen was die distrik Wakkerstroom — ingesluit deur die Likwa en die Klip — op die spel nie, maar as die Likwa as grens beslis sou word, sou die distrik Utrecht van die res van die land afgesny wees, en daar sou geen direkte toegang tot Natal wees nie. Dokumentêre getuienis aan weerskante is voorgelê, waarna die land tussen die bronne van die twee strome deur dr. Sutherland en sommige lede van die kommissies ondersoek is. Op die 19de van Februarie het Keate sy beslissing te Maritzburg gegee. Hy het ten gunste van die Suid-Afrikaanse Republiek uitspraak gegee, en die lyn tussen die twee state neergelê van ’n punt op die grens van die kolonie Natal direk bo daardie bron van die stroompie Gansvlei wat op die kortste afstand van die noordelike baken van die kolonie ontspring, dan af met hierdie stroompie tot sy samevloeiing met die Kliprivier, en dan af met die loop van die Kliprivier tot sy aansluiting met die Vaal. Die 19de van Februarie het saakgemaak omdat Wakkerstroom by Pretoria gebly het, omdat Utrecht nie van Natal afgesny is nie, en omdat dieselfde Keate wat in Januarie by Harrismith gesit het, later vir ’n groter toekenning op die Vaal genoem sou word. [3]
Vroeg in hierdie jaar het koors by Potgieter’s Rust verskyn. Die gehuggie was 10 jaar in bestaan, en het tevore die naam van ’n besonder gesonde plek gehad. Teen April was 81 uit die 93 Europese inwoners òf dood òf siek, en in Mei is die gehuggie deur al die oorlewendes verlaat. In die hele distrik Zoutpansberg was die enigste dorp wat oorgebly het Marabastad, waar die landdros gestasioneer was. Potgieter’s Rust was skaars verlaat of Makapan en Kalikali het op sommige klein krale daar naby toegeslaan, en hulle uitgeroei. Die Europeërs het geen deel in hierdie twiste geneem nie, maar die stamme hul eie gevegte laat veg. Die finansiële toestand van die land was ongeveer so sleg as wat dit kon wees. In hierdie jaar was die regeringsnote in die algemeen nie meer as 25 persent van hul nominale waarde werd nie. Tog is salarisse daarin teen pari betaal, sodat die staatsamptenare in die grootste nood was. Geen belastings kon in metaalmunt ingevorder word nie. Die enigste gunstige omstandigheid was dat die inkomste van die staat die uitgawe effens oorskry het: in 1869 was die inkomste 31511 pond, en die uitgawe 30836. In Junie het die volksraad besluit om die hele papier in omloop in te roep, en nuwe note eenvormig van voorkoms uit te reik. Sommige van dié wat volgens vorige bepalings gekanselleer moes gewees het, is nog in omloop gevind; die bedrag van die nuwe uitgifte wat nodig was om die hele skuld te dek, was 73826 pond. Die volksraad het ’n besluit aangeneem om jaarliks minstens 5000 pond uit gewone inkomste af te los, of, by gebreke daarvan, deur die verkoop van publieke gronde. Mei het saakgemaak omdat Zoutpansberg nou een dorp oor gehad het, en omdat papier teen ’n kwart van sy gesig nog die siviele lys teen pari betaal het. [3]
Die Portugese diplomatieke kommissie onder die baron Carlos Pedro Barahona e Costa, goewerneur van Quilimane, wat in Desember 1869 in Potchefstroom aangekom het, het daar etlike maande gebly. Op die 1ste van Junie is ’n besluit aangeneem wat volkome godsdiensvryheid aan burgers en inwoners verleen, en die beperkende klousules van die grondwet in daardie opsig nietig verklaar het: die goewerneur van Quilimane het twee petisies, onderskeidelik deur 58 en 81 persone onderteken, ten gunste van godsdiensvryheid vir Rooms-Katolieke aan die volksraad voorgelê. Anders as die grondwet van die Oranje-Vrystaat, kon dié van die Suid-Afrikaanse Republiek te eniger tyd deur ’n eenvoudige besluit van die volksraad verander of gewysig word. Op die 8ste van Julie, as ’n teken van die vriendskap tussen die twee lande, is die goewerneur van Quilimane tot ereburger van die Suid-Afrikaanse Republiek gemaak. Die kommissie het etlike aanvullende artikels voorgestel, wat uiteindelik deur die Portugese Regering verwerp is; die finale bekragtiging van die verdrag van die 20ste van Julie 1869 het nog gestaan. Junie het saakgemaak omdat Katolieke erediens nie meer deur ’n klousule wat die volksraad met ’n stemming kon skrap, versper was nie, en omdat ’n Portugese goewerneur by Potchefstroom die ooskus se merk op ’n republiek was wie se papier nog teen 25 persent gesit het. [3]
Backhouse van die 31ste van Maart, Nooitgedacht van Augustus, en die Campbell van die 29ste — Oranje-Vrystaat 1870
In hierdie jaar het ongeveer 500 individue van beide geslagte en alle ouderdomme, die meeste daarvan in armoede gedompel, die Griekwa-stam onder Nicholas Waterboer uitgemaak. Enige invloed wat hulle eens by die Korannas en Batlapin in daardie deel van die land gehad het, was lankal verlore. Die stam het die gebied beset wat die distrik Griekwastad genoem is, noord van die Oranje en wes van die Vaal. Waterboer se soewereiniteit was ook onbetwis in die distrik oos van die Vaal, en ingesluit deur die Vetberg-lyn, die lyn van Ramah na David se Graf, en die Oranjerivier — die strook onlangs Albania genoem. David Arnot het nog, namens die kaptein, aanspraak gemaak op die Campbell-distrik wes van die Vaal, en ook op ’n groot strook grond oos van die Vaal wat deel van die Europese afdeling van die Oranjerivier-Soewereiniteit gevorm het en deur Clerk oorgedra is aan die vergadering wat die Oranje-Vrystaat tot stand gebring het. Die 500 het saakgemaak omdat ’n klein verarmde stam nou, deur Arnot, sowel die Campbell wes van die Vaal as ’n strook Vrystaatse plase oos daarvan genoem het, juis toe diamante langs daardie rivier opgetel is. [3]
Op die 31ste van Maart het president Brand ’n konferensie met Waterboer by Backhouse gehad, en die kaptein het toe toegestem om die vraag van die eienaarskap van die Campbell-distrik alleen aan die arbitrasie van Wodehouse te onderwerp. Die president het ’n akte van onderwerping, behoorlik deur albei partye onderteken, aangestuur, maar op die 5de van Mei het die hoë kommissaris geantwoord dat hy nie in die saak kon optree nie, omdat hy op die punt was om Suid-Afrika te verlaat. Die volksraad het toe Steyn en Hohne na Waterboer gestuur om hom tot ’n vriendelike reëling te beweeg. Hulle het daarin geslaag om sy belofte te verkry om ’n kommissie aan te stel om een van die Vrystaat te ontmoet, met mag om die geskil te besleg. Daar is ooreengekom dat die kommissies op die 15de van Augustus by Nooitgedacht, naby die drif op die Vaalrivier bekend as Klipdrift, sou ontmoet. Backhouse het saakgemaak omdat Waterboer die Campbell alleen sou arbitreer, en omdat Wodehouse, wat in Mei sou vertrek, daardie arbitrasie nie kon sit nie. [3]
Die kommissarisse van die Vrystaat was Brand en die lede van die uitvoerende raad: F. K. Hohne, regeringssekretaris; F. McCabe, landdros van Bloemfontein; en M. Steyn, J. W. Louw en Jeremias Venter. Prokureur C. J. Vels het die kommissie vergesel om die saak te voer, en die sekretaris van die volksraad is gebruik om ’n rekord van die verrigtinge te hou. By aankoms by ’n plaas met die naam Nooitgedacht op die afgesproke tyd, het die kommissie geen verteenwoordigers van die Griekwa-stam gevind nie; maar die volgende dag het hulle verneem dat die kraal van die Koranna-kaptein Barend Bloem, noord van die Vaal, dieselfde naam gedra het, en dat Waterboer daar gewag het. Gevolglik het hulle na Bloem se kraal gegaan, en op die 18de het die konferensie begin. Waterboer is vergesel deur 7 van die Griekwa-raadslede, en deur Arnot en prokureur D. C. Grant om sy saak te voer. Die vergaderings het in ’n tent plaasgevind wat vir die geleentheid opgeslaan is. ’n Groot aantal mense, òf in die saak belangstellend òf deur nuuskierigheid saamgetrek, het die verrigtinge dopgehou. ’n Kommissie van die Suid-Afrikaanse Republiek, bestaande uit president Pretorius, John Robert Lys, lid van die volksraad, en die staatsekretaris Proes, was ook daar, en wou as party tot die geskil toegelaat word, want die regering in Pretoria het grond geëis wat vermoedelik ’n gedeelte van die Campbell-distrik oorvleuel het. Nòg die Vrystaatse nòg die Griekwa-kommissie wou instem om ’n derde party toe te laat. Die 18de van Augustus het saakgemaak omdat die Campbell-saak nou in ’n tent by Bloem se kraal gesit het, langs die diamantkampe, en omdat Pretoria ’n stoel in daardie tent geweier is. [3]
Waterboer se saak het gerus op die verdrag tussen D’Urban en sy vader in 1834, wat niks ter sake bewys het nie; ’n verdrag tussen sy vader en Adam Kok gedateer die 9de van November 1838, waarin al die grond wes van ’n lyn van Ramah op die Oranje tot Platberg op die Vaal aan Andries Waterboer toegeken is, en Cornelis Kok volkome geïgnoreer is; ’n verdrag tussen sy vader en die Batlapin-kaptein Mahura gedateer die 22ste van April 1842; en ’n bewering dat Cornelis Kok geen reg gehad het om grond te vervreem nie, omdat hy ondergeskik aan Waterboer was. Die Vrystaatse kommissie het laasgenoemde deur oorweldigende getuienis weerlê, insluitend korrespondensie van Waterboer self. Op die vyfde dag van die konferensie, toe almal anders die Griekwa-saak as volkome ineengestort beskou het, het Arnot voorgestel dat die getuienis van die Griekwa-raadslede wat teenwoordig was, oor die status van Cornelis Kok geneem moes word. Die Vrystaatse kommissie het beswaar gemaak teen hul verskyning as getuies, omdat hulle in die hoedanigheid van regters gesit het. Die voorstel is aangedring, sodat die president en sy medewerkers tyd gevra het om dit te oorweeg, en die vergadering is verdaag. Voordat dit weer oopgemaak is, het Arnot die president skriftelik toegespreek, en gevra of die regering van die Vrystaat sou beloof en onderneem, by die sluiting van hierdie vraag, om Waterboer se eis tot grond oos van die Vaal aan die arbitrasie van Wodehouse se opvolger as hoë kommissaris te onderwerp. Die president het geantwoord en dit van die hand gewys. Hierop het die Griekwa-kommissie van die konferensie onttrek, en die volgende dag het die lede Nooitgedacht skielik gelaat, sonder om hul voorneme mee te deel of van die ander party afskeid te neem. Die vyfde dag het saakgemaak omdat Arnot die Campbell nie sou voltooi sonder ’n belofte oor die ooste van die Vaal nie, en omdat Brand daardie belofte nie sou gee nie. [3]
’n Vergadering het toe plaasgevind tussen die kommissies van die Vrystaat en die Suid-Afrikaanse Republiek. Laasgenoemde het die gebied noord van die Vaal en oos van die Hart, tot by die samevloeiing van daardie riviere, geëis. Ná etlike bespreking en die voorlegging van dokumente, het die Vrystaatse kommissie formeel aangekondig dat dit geen aanspraak op gesag of eienaarskap daar maak nie. Pretorius, Lys en Proes het hulle tevrede verklaar, en die konferensie het geëindig. Nadat hy so misluk het om ’n minnelike skikking van die geskil met Waterboer te verkry, en oortuig was dat die aansprake wat Arnot namens daardie kaptein gemaak het, onhoudbaar was, het Brand op die 29ste van Augustus, met die advies en toestemming van die uitvoerende raad, vanaf die Berlynse sendingstasie Pniel ’n proklamasie uitgereik wat die Campbell-distrik, wes van die Vaalrivier, tot eiendom van die Oranje-Vrystaat verklaar het. Sy grense, soos in die proklamasie omskryf, was die Vaalrivier van die samevloeiing met die Hart tot by die drif bekend as Koukonop-drif, dan ’n welbekende en lank erkende lyn wat die distrikte Griekwastad en Campbell skei, en dan verskeie punte in die woestyn rondom tot by die beginpunt. Die 29ste van Augustus het saakgemaak omdat Bloemfontein nou die Campbell in ’n proklamasie genoem het, omdat die Hart aan Pretoria gelaat is, en omdat daardie stuk in Kaapstad gelees sou word sodra Hay ’n koerant oopgemaak het. [3]
Pniel van Junie, Truter van die 29ste van Augustus, en Hay van die 15de van September — Diamantvelde 1870
Teen die einde van 1869 is dit bewys dat diamante in groot getalle langs die noordelike oewer van die Vaal, bo die samevloeiing van die Hart, gevind kon word, waar etlike honderde deur Korannas opgetel is. In alle dele van Suid-Afrika het geselskappe van delwers begin toerus. Eerste om werk te begin was ’n party uit Natal, wat Hebron, naby die kraal van die Koranna-kaptein Barend Bloem, as ’n beloftevolle plek gekies het. Deur die invloed van Theodore Parker, ’n ou handelaar in daardie deel van die land, het Bloem die soektog toegelaat sonder om die vreemdelinge te pla. Volgende om aan te kom was ’n party uit King William’s Town. Die kolonies en onafhanklike state in hul geheel was in so ’n ellendig neergedrukte toestand dat ’n groot deel van die bevolking gereed was om enige onderneming aan te pak wat ’n bestaan sou verskaf. Ambagsmanne en klerke, beroepslui en arbeiders, boere en handelaars, almal wat op daardie tydstip niks besonders te doen gehad het nie, het hulle voorgestel dat fortuine op die oewer van die Vaal gemaak kon word. Daardie dorre streek, tot dusver so eensaam, het begin weergalm van die gedruis van ’n bedrywigheid soos Suid-Afrika nog nooit aanskou het nie. Langs die rivier het kampe van seiltente soos deur towerkrag opgerys. As ’n diamant in ’n nuwe plek ontdek is, het die volgende dag ’n kamp daar gesien, die grond afgemerk, en delwers aan die werk. Vir 50 of 60 myl bo die samevloeiing van die Hart en die Vaal het ’n skare manne heen en weer geswaai. Die grootste kamp was by Klipdrift, waar baie diamante gevind is. Dit was uiters harde werk: ’n antieke myn moes deur die rivier ingevreet en weggeslyt gewees het; die diamante het tussen puin van alle soorte gelê, waarvan reuse rotse die vernaamste bestanddeel was; die rotsmassas moes verwyder word voordat die grond uitgehaal en na die stroom geneem kon word, daar in ’n wieg gewas en die oorblywende klippies gesorteer. Onder die brandende son is hierdie arbeid gewillig en vrolik verrig. Die kampe het saakgemaak omdat ’n droogtekolonie en twee republieke nou ’n skare op ’n rivier gehad het wie se eienaarskap nie besleg was nie, en omdat Klipdrift al groter as Hebron was. [3]
Vroeg in hierdie jaar is diamante deur prospekteerders aan die Vrystaatse kant van die rivier gevind, en in Junie het ’n party manne op die sendingstasie Pniel begin werk, hoewel ds. Kallenberg, wat toe die inwonende predikant was, hulle beveel het om weg te gaan. Die grond het besonder ryk geblyk, en die sendeling is toe verplig om tot ’n ooreenkoms met die delwers te kom en in te stem dat hulle bly, op voorwaarde dat 1/4 van die waarde van die gesteentes wat gevind word, aan hom vir die direkteure van die Berlynse Genootskap betaal word. Die kamp by hierdie plek het vinnig in omvang toegeneem. Ná die konferensie by Nooitgedacht is dit deur Brand en die uitvoerende raad van die Vrystaat besoek, wat dadelik besef het dat ’n hof van justisie ter plaatse nodig was, aangesien die dorp Jacobsdal, waar die landdros van die distrik woonagtig was, meer as 40 myl ver was. Op die 29ste van Augustus is Olof Johannes Truter, ’n heer van bekende bekwaamheid, as kommissaris van die diamantvelde aan die Vrystaatse kant van die rivier aangestel, met dieselfde mag as ’n landdros. Hy moes by Pniel woon, en daar hof hou. ’n Bietjie later in die jaar het gerugte versprei dat ryker afsettings ver van die rivier gevind kon word. Sommige kinders van ’n boer met die naam Van Wyk, woonagtig by Dorstfontein, op die rand van ’n pieringvormige depressie van die grond bekend as Dutoitspan, het etlike klein diamante uit die modder waarmee hul woning gepleister was, opgetel. Dadelik is in die plek waaruit die modder geneem is, gesoek, en diamante is gevind. ’n Party delwers het na Dutoitspan gehaas, en etlike boere, vriende van die eienaar, al aan die werk gevind. Hulle het toestemming gevra om te delf, en aangebied om ’n redelike fooi aan die eienaar van die grond te betaal, maar is beveel om weg te gaan. Die boer wou hulle nie daar hê nie. Maar omdat hulle nie wou vertrek nie, is hy verplig om tot ’n ooreenkoms te kom, en die droë delwerye — soos hulle genoem is — is by Dorstfontein geopen. Junie het saakgemaak omdat Pniel, ’n Berlynse stasie op Vrystaatse grond, nou ’n vierde aan die direkteure betaal het, en omdat Truter se hof van die 29ste van Augustus 40 myl nader aan die tente as Jacobsdal gesit het. [3]
Die Vrystaat is nie toegelaat om die masjinerie van bestuur op die diamantvelde sonder teenstand tot stand te bring nie. Op die 15de van September het Hay aan Brand geskryf dat hy in ’n koerant die proklamasie betreffende die Campbell-distrik opgemerk het, bygevoeg dat hy in korrespondensie met Waterboer was, wat grond aan weerskante van die Vaal geëis het, en dat hy inligting oor die Vrystaatse titel begeer het. Hy het afgesluit deur te laat blyk dat die plant van bakens om die Campbell-distrik te merk, voortydig sou wees. Vier dae later het Hay verder geskryf dat hy ’n kennisgewing van die aanstelling van Truter as kommissaris by Pniel gesien het, in ’n gedeelte van die land wat Waterboer opeis, en dat hy nie die soewereiniteit van die Vrystaat oor enige onderdane van Haar Majesteit wat binne die perke van die betwiste gebied woon, erken nie. Die saamvloeiing van mense by die diamantvelde het egter sy noue oorweging ontvang, en met die oog daarop om die pleeg van misdaad of geweldpleging deur enige van Haar Majesteit se onderdane daarin te voorkom, het hy stappe gedoen vir die uitreiking van landdroskommissies wat jurisdiksie oor sulke onderdane gee, kragtens die bepalings van ’n Wet van die Keiserlike Parlement, 26 en 27 Victoria, kap. 35 — die Kaap die Goeie Hoop-Strafwet in ’n gewysigde vorm. Dit was die begin van ’n reeks briewe, sommige van baie groot lengte. Brand se argumente het hierop neergekom: die Campbell-distrik en die distrik waarin die diamantvelde oos van die Vaal geleë was, was van mekaar onderskeie; laasgenoemde was deel van die Vrystaat, omdat dit 20 jaar lank in die onversteurde besit en okkupasie van sy burgers was kragtens Britse grondsertifikate wat voor die prysgawe van die Soewereiniteit in 1854 uitgereik is; persone wat kom om hul geluk met diamant-delwery te beproef, was sekerlik onderworpe aan die jurisdiksie van die howe van die Vrystaat; hy protesteer derhalwe teen die aanstelling deur die hoë kommissaris van spesiale landdroste om gesag daarin uit te oefen, as ’n skending van die konvensie van 1854. Hay, aan die ander kant, kon geen onderskeid tussen die Campbell-distrik en die grond oos van die Vaal sien nie. Die 15de van September het saakgemaak omdat ’n waarnemende goewerneur wat nie ’n duim kon inlyf nie, Brand se proklamasie nou as voortydig behandel het, en omdat die Strafwet die instrument was waarmee Kaapstad Britse onderdane op Vrystaatse grond wou bereik. [3]
Omdat ’n uiteensetting van hul saak, in elke moontlike vorm op skrif gemaak en herhaal, geen indruk op die hoë kommissaris gemaak het nie, het die volksraad Brand en Hutton opgedra om na Kaapstad te gaan en te probeer om sake mondelings te verduidelik. Die afgevaardigdes het Kaapstad op die 29ste van Desember bereik; maar Hay het geweier om hulle ’n amptelike onderhoud te gun, op grond daarvan dat Barkly, wat elk uur verwag is, die saak finaal moes besleg, en dit derhalwe beter was om vir hom te wag. Die korrespondensie tussen Hay en Brand is in gematigde taal gevoer; maar sommige van die depêches wat eersgenoemde na Engeland gestuur het, het groot ergernis in Suid-Afrika veroorsaak toe hulle in blouboeke gepubliseer is. Op die 17de van November het graaf Kimberley sy opvattings uitgespreek: Haar Majesteit se Regering sou met groot ontevredenheid enige inbreuk op die Griekwa-gebied deur daardie Republieke aanskou, wat vir die Boere ’n uitgebreide veld vir hul slawehandeloorings sou oopmaak; hy sou wou hê dat die hoë kommissaris, by alle praktiese middele, kort van die aanwending van geweld, enige kombinasie van die Hollandse Boere en Engelse immigrante vir die doel om die inheemse okkupante van die gronde, hetsy Griekwas of ander stamme, te verdryf of te oorweldig, moet ontmoedig. Terwyl hy taal soos hierdie gebruik het, het Kimberley voorgegee dat hy die vriendelikste gevoelens teenoor die Republieke koester. Die 29ste van Desember het saakgemaak omdat Brand en Hutton in Kaapstad sonder ’n amptelike stoel was, en omdat Kimberley se depêche van die 17de van November al slawehandel teen die Republieke genoem het in ’n geskil oor diamante. [3]
Die konsessie van die 22ste van Junie, Parker by Klipdrift, en Campbell van Desember — Vaal 1870
Die gebied waarin hierdie diamantvelde geleë was, is deur die Suid-Afrikaanse Republiek geëis, en was in die distrik Bloemhof ingesluit. Maar dit is ook deur die Barolong as deel van hul land geëis, deur die Batlapin as deel van hulle s’n, en deur ’n Koranna-stam as sy wettige erfenis. Laaste van almal het Arnot dit namens Waterboer geëis. Die delwers het hulle nie bemoei met die beslegting van die vraag van eienaarskap van die grond nie. By Hebron, die hoogste kamp aan die rivier, is die gesag van die Suid-Afrikaanse Republiek erken, en waarskynlik sou geen weerstand teen hierdie staat elders getoon gewees het as dit nie vir ’n grof blunder van die regering was nie. Net voordat die volksraad sy sitting in Junie beëindig het, en toe slegs 12 lede teenwoordig was, is die uitvoerende gesag gemagtig om ’n konsessie van mynregte aan een van twee maatskappye wat aansoek gedoen het, toe te ken. Op hierdie gesag het Pretorius en die uitvoerende raad aan die firma A. J. Munnich, J. M. Posno en H. B. Webb die eksklusiewe reg verleen om vir diamante te soek in die gebied langs die Vaal bo die samevloeiing van die Hart, vir 21 jaar, van die 22ste van Junie. Die firma het hom verbind om ’n tantième van 6 persent op die diamante wat gevind word, te betaal, gereken teen 3 pond per karaat, ongeag die grootte van die gesteentes. Hierdie konsessie het die gesag van die Suid-Afrikaanse Republiek in al die onderste kampe volkome vernietig. Die delwers wou die monopolie nie erken nie, en het aangekondig dat hulle met wapens enige poging om dit af te dwing, sou weerstaan. In die dorpe van die Republiek is ook beswaar daarteen geopper, as uiters onverstandig. Die grondwet het vereis dat die uitvoerende raad 3 maande kennis in die Staats Courant moes gee van alle belangrike wette wat voor die volksraad gebring moes word, en omdat hierdie koers nie gevolg is nie, was daar ’n algemene uitdrukking van mening dat die verrigtinge onwettig was. Die regering was verplig om die konsessie te kanselleer; maar dit was toe te laat. Teen daardie tyd het die delwers by elke kamp ’n komitee verkies om regulasies vir sy bestuur op te stel, en dit uit te voer. By Klipdrift is ’n vrye Republiek tot stand gebring, en Theodore Parker is tot president verkies. Die 22ste van Junie het saakgemaak omdat 12 lede die rivier weggegee het, en omdat Parker se republiek by Klipdrift die delwers se antwoord was op ’n monopolie wat hulle nie sou dra nie. [3]
Toe hy die gevolge van die fout ontdek het, het Pretorius die kampe langs die Vaal besoek, en probeer om die ergernis wat heersend was, te still. Hy het daarin geslaag om homself persoonlik gewild te maak, maar hy kon nie vertroue in ’n regering in Pretoria herstel nie, hoewel hy aanbiedinge van baie groot magte van plaaslike bestuur gemaak het. Op die 1ste van September het hy aan die voorsitter van die komitees geskryf dat die gebied oos van die Hart deel van die Suid-Afrikaanse Republiek was, maar dat omstandighede daar eienaardig was, en hy ’n heeltemal ander stelsel van bestuur, volgens die wense van die delwers, nodig ag. Hy het voorgestel om hulle die reg te gee om hul eie amptenare te kies, wat met buitengewone magte beklee moes word, en hy het verlang dat afgevaardigdes deur die mense verkies moes word om hom te ontmoet en die beste wyse te bespreek waarop die belange van die delwers bevorder kon word. Hierdie toenadering is gevolg deur ’n proklamasie, gedateer te Klipdrift op die 10de van September, waarin die reg van die Suid-Afrikaanse Republiek tot die gebied oos van die Hartrivier bevestig is, en ’n grondslag van bestuur neergelê is: die gebied van die samevloeiing van die Hart en die Vaal opwaarts tot Berris-drif, ook Hartebeest-hoorn genoem, dan tot die oewers van die Hart in die rigting van Enkele Kameelboom, moes nooit in plase uitgegee word nie, maar uitsluitlik vir delwerye gehou word, en ’n afsonderlike distrik met die naam Diamantdistrik wees; geen besondere konsessie of voorkeurreg moes aan enigiemand gegee word nie; Engelse geldeenheid en die Engelse taal moes wettig wees; ’n plaaslike uitvoerende gesag van 3 lede moes voorlopig aangestel word; ’n residensiële landdros onafhanklik van die uitvoerende gesag; 9 heemrade, waarvan 4 saam met die landdros ’n appèlhof moes vorm; kapitale misdade voor 2 landdroste en 12 jurielede; ’n lisensie van 5 sjielings vir 3 maande; geen inwoner verplig tot kommando of burgerdiens behalwe vir die beskerming van die delwers se gebied nie. Terselfdertyd is die grond geëis deur Theodor Doms, wat homself politieke agent van die Barolong- en Batlapin-stamme genoem het, en wat in korrespondensie met die hoë kommissaris was oor wat hy die regte van sy kliënte genoem het. Partye is gevorm: een ten gunste van ’n vrye Republiek sonder erkenning van enige van die eisers, ’n ander ten gunste van ’n versoek aan die hoë kommissaris om Britse gesag tot stand te bring, ’n derde ten gunste van onderwerping aan die Suid-Afrikaanse Republiek, ’n vierde ten gunste van selfbestuur onder voorwendsel van ’n ooreenkoms met Doms. Die 10de van September het saakgemaak omdat Pretoria nou ’n Diamantdistrik sonder plase en sonder ’n monopolie genoem het, en omdat vier partye onder die tente nog nie sou saamstem wie se vlag daardie distrik dra nie. [3]
Uit die oostelike distrikte van die Kaapkolonie is bereken dat ten volle 1/5 van die jong en bekwame manne teen daardie tyd gegaan het om hul fortuin as delwers te soek. In ’n streek wat so kort tevore min beter as ’n woestyn was, het masjinerie vir die handhawing van wet en orde ontbreek; en dié wat tuis gebly het maar geld belê het in die toerusting van partye myners, het bevrees geraak dat eiendom onveilig kon wees. Onder die eienaardige omstandighede wat so skielik en onverwags ontstaan het, het hulle volgehou dat dit ’n noodsaaklikheid was vir die Kaapkolonie, as die sterkste mag in Suid-Afrika, om besit van die diamantvelde te neem. Etlike petisies tot daardie gevolg is aan Hay gestuur. Die eerste hiervan in datum sowel as belangrikheid is onderteken deur R. Godlonton en D. H. Kennelly, lede van die wetgewende raad van die Kaapkolonie, en deur ongeveer 500 ander. Kort op hierdie petisies het ’n versoekskrif van Waterboer aan Haar Majesteit die Koningin gevolg, gedateer die 25ste van Augustus, waarin hy versoek het dat hy en sy mense as Britse onderdane ontvang moes word, en die gebied wat hy opeis by die Britse besittings ingelyf moes word. Hy is tot hierdie voorstel beweeg deur die vooruitsig van ’n lewenslange jaargeld wat hom in ’n posisie oneindig beter as dié van kaptein van ’n klein horde van ongeveer 500 mense sou stel. Hay het geen mag gehad om ’n duim grond in te lyf nie, maar hy het prakties die Britse owerhede in Suid-Afrika in die plek van Arnot en sy kliënt Waterboer in die geskil oor die eienaarskap van die diamantvelde gestel. Op die 30ste van November het hy aan ’n ou koloniale staatsamptenaar — John Campbell — ’n kommissie kragtens die Kaap die Goeie Hoop-Strafwet uitgereik, wat daardie amptenaar magtig om as spesiale landdros volgens sy bepalings op te tree in al die gebied wat Arnot vir Waterboer opeis. Op die 13de van Desember het Campbell Klipdrift bereik, waarop Parker dadelik bedank het, en die nuwe diamantveld-republiek tot ’n einde gekom het. Langs die noordelike oewer van die Vaal het ’n groot aantal delwers — waarskynlik ’n meerderheid van hulle — die spesiale landdros verwelkom, en sonder aarseling aan sy gesag onderwerp. Maar die mag van ’n spesiale landdros kragtens die Kaap die Goeie Hoop-Strafwet is baie beperk: Campbell kon ’n Britse onderdaan laat arresteer en na die Kaapkolonie vir verhoor stuur, maar hy kon hom nie verhoor waar die misdaad gepleeg is nie. Die 13de van Desember het saakgemaak omdat Parker se republiek geëindig het toe ’n Strafwet-landdros die tente bereik het, en omdat Waterboer se versoekskrif van die 25ste van Augustus nou ’n Britse amptenaar op die grond wat dit genoem het gehad het, selfs al kon daardie amptenaar nie ’n man verhoor waar die misdaad gedoen is nie. [3]
Molema van Maart, die Molopo van November, en Hay van die 19de van September — 1870
In Maart is Molema, wat aan die Molopo gewoon het, opgeroep om belastings aan die regering te betaal. Dit het hy geweier, en Montsiwa het hom in sy weiering gesteun, op grond van die onafhanklikheid van die Barolong kragtens die beweerde verdrag met kommandant-generaal Potgieter. In Julie is ’n protes in die naam van Montsiwa teen enige inbreuk anderkant die lyn van die Hartrivier gepubliseer. Niks verder het in verband met Mahura se mense voorgekom tot die 25ste van Augustus nie, toe die kommissie van die Suid-Afrikaanse Republiek — Pretorius, Proes en Lys — ’n konferensie by Nooitgedacht met die Barolong-hoof Moroko en die Batlapin-hoofde Jantje en Mankoroane gehad het. Mahura was toe dood, en Mankoroane, hoewel nie van hoë geboorte nie, het as hoof van sy stam opgevolg. Doms was by hulle as raadgewer en agent. By hierdie konferensie het Moroko aanspraak gemaak op die grond oos van die Hart as syne by erfenis, en die ander het met hom saamgestem. Die Batlapin-kapteins het die grond wes van die Hart tot by Griekwastad geëis. Almal het Waterboer se aansprake verwerp. In September het ’n onderhoud tussen Pretorius en Montsiwa by toeval op die pad plaasgevind terwyl die president van die vergadering by Nooitgedacht huis toe was. Hy het daar tot sy groot verbasing verneem dat Montsiwa die Hartrivier as grens geëis het kragtens ’n verdrag van Desember 1851. Hy het nog nooit van so ’n verdrag gehoor nie, aangesien daar in der waarheid geen bestaan het nie; maar hy sou oorstelp van vreugde gewees het om die Barolong op hierdie voorwaarde te ontmoet. Hy het geglo dit sou ’n duidelike titel tot die diamantvelde noord van die Vaal gee, en daarvoor was hy bereid om die eis van die Republiek tot die dorre gebied verder weswaarts prys te gee. Hy het derhalwe gretig gevra of Montsiwa by die verdrag van 1851 sou bly. Montsiwa het geantwoord dat wat hom betref hy sou, maar dat die grond oos van die Hart aan Moroko behoort. Daar is toe ooreengekom om ’n konferensie by die Moloporivier te hou tussen ’n kommissie van die Suid-Afrikaanse Republiek en soveel hoofde as wat byeengebring kon word. Maart het saakgemaak omdat Molema se weiering van belastings Barolong-onafhanklikheid aan die Molopo herstel het, en omdat die Hartlyn wat Pretorius op die 12de van November 1869 uitgeroep het, nou deur Montsiwa as ’n verdrag genoem is wat Pretoria nooit gesien het nie. [3]
Die konferensie is op die afgesproke plek op die 15de van November gehou. Daar was teenwoordig, namens die Republiek, Pretorius, kommandant-generaal S. J. Paul Kruger, en T. F. Steyn, H. Greef, H. Beukes, J. Botha, M. Joubert, J. Snyman en H. Coetsee. Die hoofde wat bygewoon het was Phoi, Montsiwa, Moroko, Molema, Matlabe, Bakhobi en Izaak Motlabane, van die Barolong-stam, Mohilo van die Bahurutsi by Marikwa, Gasiitsiwe van die Bangwaketsi by Kanye, Andries Rei wat die Koranna-hoof Massou verteenwoordig het, en andere van minder aansien. Ds. Joseph Ludorf was ook teenwoordig, en het ’n vooraanstaande deel in die verrigtinge geneem. Montsiwa het die land van Tao vir die hele van die Barolong-stamme geëis, kragtens ’n verdrag met Potgieter, begrens deur ’n lyn van die bron van die Molopo tot die bron van die Hart, dan tot die bron van Schoonspruit, en dan langs Schoonspruit tot die Vaal. Hy het beweer dat ’n dokument wat die reg van die Barolong tot die grond wes van daardie lyn erken, deur Potgieter opgestel is, maar per ongeluk by Thaba Ntshu in ’n brand vernietig is. Kruger, as die lid van die kommissie wat die beste met vroeë transaksies van die Trekboere bekend was, het geantwoord dat hy die juistheid van so ’n reëling betwyfel. Daar was geen dokument tot daardie gevolg nie, en gebeurtenisse wat bekend was om plaasgevind te het, kon nie daarmee versoen word nie. Hy wou dit egter nie op hom neem om dit absoluut te ontken nie, aangesien hy nie voldoende inligting gehad het om dit te doen nie. Gedurende die res van die konferensie — wat op die 16de gesluit is — het die Barolong-hoofde ’n houding van onafhanklikheid gehandhaaf. Hulle wou hê dat die hele land van Tao as hulle s’n erken word, en vry van alle beheer daarin wees. Omdat geen skikking op ’n vriendelike wyse gemaak kon word nie, is aan weerskante ooreengekom om die vrae van betwiste gebied en Montsiwa se eis tot onafhanklikheid na ’n hof van arbitrasie te verwys. Gevolglik is op die 18de van November ’n brief aan Hay gerig, waarin hy versoek is om 2 lede van ’n hof van arbitrasie aan te stel. Die brief het die handtekeninge gedra van die Barolong-kapteins Montsiwa, Bakhobi, Moroko, Matlabe en Izaak Motlabane, van Gasiitsiwe, hoof van die Bangwaketsi, en van Massou, hoof van die Korannas. Die 18de van November het saakgemaak omdat die Molopo Tao nie in twee dae kon besleg nie, en omdat Hay, wat al aan Pretorius geskryf het asof die stamme noord van die Vaal in verbond met die Koningin was, nou gevra is om arbiters te noem. [3]
Hay het al ’n korrespondensie met Pretorius oor die teenstrydige eise tot die gebied langs die noordelike oewer van die Vaal oopgemaak, en homself nie heeltemal onpartydig getoon nie. Op die 19de van September het hy aan die president geskryf en in baie sterk terme by hom aangedring op die noodsaaklikheid om, sonder wettige en voldoende oorsaak, van inbreuk op die besittings van inheemse stamme in vriendelike verbond met Haar Majesteit se Regering af te sien. Wanneer of hoe die stamme in verbond met die Britse Regering gekom het, het hy nie verduidelik nie. Op die 5de van Desember het die volksraad besluit dat die korrespondensie met die hoë kommissaris voortgesit moes word, en dat die Republiek, indien nodig, sy eise aan arbitrasie moes onderwerp, en hulle verdedig op grond van die konvensie van Januarie 1852, regte van verowering, onderhandelinge met inboorlinge, en okkupasie oor jare. Die lede het veral verlang dat ’n onpartydige hof moes beslis of die hoë kommissaris ’n reg gehad het om in te meng in vrae noord van die Vaal wat nie nadelig vir Britse onderdane was nie. ’n Staande komitee van 3 lede van die volksraad is aangestel om die president, die staatsprokureur en die uitvoerende raad by te staan in die hantering van sake in verband met die gebiedsgeskille. Die 5de van Desember het saakgemaak omdat Pretoria nou Sandrivier en okkupasie voor ’n arbiter sou argumenteer as dit moes, en omdat dieselfde Hay wat Campbell op die 30ste van November na Klipdrift gestuur het, Pretorius al op die 19de van September gesê het om nie in te breek op stamme wie se verbond hy nie verduidelik het nie. [3]