Boer History1905 in Suid-Afrika: Brandt-Van Warmelo se Irene, Rudolph te Maritzburg, en die Kaapse rekords afgesluit
Brandt-Van Warmelo: Het Concentratiekamp van Irene te Amsterdam
Te Amsterdam het Johanna Brandt-Van Warmelo vanjaar Het Concentratiekamp van Irene uitgegee. Sy het as verpleegster diens gedoen in die kamp te Irene, een van die kampe waarin Boerfamilies van 1900 af ingebring is terwyl hulle mans nog in die veld was. Vrede tussen Brittanje en die twee Boererepublieke — die Zuid-Afrikaansche Republiek en die Oranje-Vrystaat — is op die 31ste Mei 1902 te Vereeniging geteken. Die kampe is van Junie 1902 opgebreek. Die kampe het 26251 vroue en kinders en 1676 mans bo 16 gekos, meestal grysbaarde. Tussen ’n kwart en ’n vyfde van dié wat van Mei tot Desember 1901 ingebring is, het in ongeveer 8 maande gesterf. Die boek van 1905 was nie ’n nuwe telling van daardie totaal nie. Dit was één genoemde kamp, geskryf uit ’n verpleegster se dagboek, in tipe gesit te Amsterdam drie jaar nadat die tente te Irene afgekom het. [6]
Verlede jaar se druk was Kritzinger en McDonald se In the Shadow of Death te Londen, Luckhoff se Women’s Endurance te Kaapstad, Brink se Ceylon en de Bannelingen te Amsterdam en Kaapstad, De Kok se Empires of the Veld te Kaapstad, en die Gedenkboeke te Amsterdam en Kaapstad. Dit was algemene titels van die oorlog en van verbanning. Vanjaar se boek het één kamp genoem. Die bibliografie wat Blake te Boston in 1903 gelys het, Brebner te Edinburgh in 1903, Brink te Amsterdam en Kaapstad in 1904, en Luckhoff te Kaapstad in 1904, het nou Brandt-Van Warmelo te Amsterdam in 1905 gelys. Wat op daardie lysing berus het, was dat Irene, wat al onder die Transvaalse kampe genoem is, nie langer net ’n naam in ’n lys was nie. Dit was ’n boek. [6]
Irene het in die Transvaalse lys gestaan saam met Barberton, Heidelberg, Johannesburg, Klerksdorp, Krugersdorp, Mafeking, Potchefstroom, Standerton, Vereeniging, Balmoral, Belfast, Middelburg, Nylstroom, Pietersburg, Volksrust, en die res. Dit is die modelkamp genoem. Dit was ook die kamp wat, in die week wat op die 2de Maart 1901 geëindig het, 455 van die 927 persone onder mediese behandeling in al die Transvaalse kampe geregistreer het — ongeveer die helfte van die totaal — sodat één mediese beampte hulle nie doeltreffend kon behandel nie. Die onsanitêre toestande wat tot die einde van 1901 in die Transvaalse en Vrystaatse kampe geheers het, het te Irene geheers soos te Belfast, Johannesburg, Balmoral, Standerton, Middelburg. Die slaghuise te Johannesburg en Irene is vuil en onhigiënies bevind. Die boek wat Amsterdam vanjaar uitgegee het, het daardie lys nie as ’n lys heropen nie. Dit het één van daardie name die blaaie van ’n dagboek gegee. [6]
E. B. Sargant self het die eerste groep oorsese onderwysers na Irene geneem. Hulle het op die 5de Januarie 1902 in Kaapstad aan wal gestap, afgehaal deur W. A. Russell en dr. W. A. Macfadyen; 10 bestem vir die Vrystaat het in Bloemfontein agtergebly; 12 onder mej. Firks, hoof van die Bloemfonteinse Normaalskool, het na die Transvaal vertrek. Sargant het hulle te Elandsfontein ontmoet en na Irene geneem, waar hulle in tente gehuisves is. Mnr. Munro het die 6 Skotse dames — Mickie, McLeod, Kinnoch, Kerr, McKenzie en Kirkwood — na Belfast geneem; die 6 Engelse dames het in Irene gebly. Die tweede groep van 28 het teen middel Januarie aan wal gestap; 12 het in Bloemfontein gebly; 16 het na Irene gegaan, en die dag ná hulle aankoms is hulle na die Irenekampskool geneem en het blykbaar baie behae gehad in die onderrig wat hulle gesien het en in die erns en volgsaamheid van die Hollandse kinders. Te Irene het die inspekteurs van die verskillende distrikte die onderwysers ontmoet en gesorg vir vervoer na hulle bestemmings, selfs tot in Natal. Daardie tente, wat die eerste ingevoerde personeel gehuisves het, was dieselfde kamp waaruit vanjaar se verpleegster geskryf het. [6]
Op die 27ste April 1902, ná ’n besoek aan die Irenekamp, kon sy met vreugde aanteken dat die mense die hele somer ’n oorvloed groente gehad het en melk en stroop, goeie blom en genoeg bevrore vleis ontvang het, sodat hulle in daardie opsig nie te klae gehad het nie. Die kinders het op hulle beurt daagliks ’n bord goeie sop gekry en meer gesteriliseerde melk as wat hulle kon gebruik. Daardie April-aantekening is geskryf nadat die Dameskomitee se hervormings — beter en meer voedsel, genoeg vuurmaakhout, sopkombuise, kampmatrones, sinkhutte en raamhuise, latrines hervorm, watervoorsiening opgeknap — begin werk het, en nadat bevrore vleis begin uitgereik is. Die boek van 1905 het dus sowel die Mei van 1901 gehou, toe daar nie eers sop van die vleis gekook kon word nie, as die April van 1902, toe die somer se groente en die bevrore vleis gekom het. Dit was die één kamp deurgeskryf van die modelkamp se siekelys tot die latere oorvloed, en in tipe gesit te Amsterdam terwyl die nuwe kolonies nog onder Milner as hoë kommissaris gesit het. [6]
Irene se vleis, meel en suiker soos sy dit geskryf het
Van die begin van Mei 1901 het die klagtes oor die gehalte van die vleis wat in die verskillende kampe uitgedeel is, toegeneem. Mej. Johanna van Warmelo, wat in die kamp te Irene diens gedoen het, het aan die begin van Mei berig dat die vleis wat daar uitgedeel is van so ’n gehalte was dat daar nie eers sop van gekook kon word nie. Op die 6de Junie het sy verder berig dat die mense dit nie kon gebruik nie, en dit orals aan die tentlyne ophang om in die son droog te word. Die vleis, so het sy voortgegaan, was selfs vir ’n hond ongeskik, maar as die vroue kla, het die superintendent Scholtz en sy beamptes woedend geword, net asof die vroue groot sonde begaan het. Haar getuienis is bevestig deur die kampowerheid self. Dieselfde Scholtz het in sy verslag vir die maand Mei ’n groot gemor in die kamp oor die gehalte van die vleis vermeld. Die skape was in die allertreurigste kondisie, en gister is 2000 met ’n gemiddelde gewig van 15 pond elk só vir die gebruik van hierdie kamp geneem; maar, het hy verskonend bygevoeg, die vleis het gunstig vergelyk met wat tans in slagters se winkels in groot dorpe te kry was. Daardie blaaie, wat al in die dagboek was, was die blaaie wat Amsterdam vanjaar gedruk het. [6]
Dr. Kendal Franks, wat op die 11de Julie inspeksie in die Irenekamp gehou het — juis na aanleiding van mej. Van Warmelo en ander dames se uitsprake — het besondere aandag aan die vleisvoorsiening geskenk. Hy het berig dat die karkasse van wat nie as onbruikbaar afgekeur en begrawe is nie, vel-en-been was. Hy het verstaan dat die gemiddelde gewig ongeveer 15 en 16 pond was. Nogtans het hy die vleis as gesonde vleis beskou. ’n Gemiddelde volwasse skaap het van 45 tot 60 pond geweeg. Te Johannesburg het dieselfde geneesheer op die 18de Julie die gemiddelde gewig van skape 15 pond gevind, ongeveer 50 persent daarvan been, ongeveer 15 skape per dag afgekeur as ongeskik vir menslike voedsel; te Krugersdorp op die 31ste Julie nog slegter, 13¾ pond, waarvan ’n goeie helfte been was. Die naam vrekvlys is byna algemeen aan daardie besonder maer vleis gegee. Luckhoff te Bethulie het geskryf dat die vrekvlys nauseus word soos die dae aanrol, ’n gevreesde nagmerrie; Channing in die Laerhuis het gesê dit was nie ’n rantsoen vleis nie maar vel en been. Irene se verpleegster het dieselfde vleis geskryf voordat Franks gekom het, en vanjaar se Amsterdamse boek het nog haar Mei- en Junieblaaie gedra. Die slaghuise self, te Johannesburg en Irene, is vuil en onhigiënies bevind — ’n lokaas vir vlieë. Teen September 1901 was die skaaptroppe wat by die kampe vir slagdoeleindes aangehou is, byna opgeslag. Blikkiesvleis is toe uitgereik; die Dameskomitee was nie tevrede met die maer skaapvleis of die blik nie, en het bevrore vleis aanbeveel, of anders dat kampe verskuif word na plekke waar vars vleis verkry kon word. Op die 19de Desember 1901 het vermeerderde spoorweggeriewe dit moontlik gemaak om bevrore vleis in plaas van blikkiesvleis by ’n aantal kampe te reël. Op die 23ste Desember het die militêre goewerneur te Pretoria vir Milner gesê dat reëlings getref is vir bevrore Australiese vleis by kampe waar die leër se vars vleis misluk. Dit was die bevrore vleis wat Van Warmelo die volgende April met vreugde te Irene sou aanteken, en wat vanjaar se Amsterdamse boek nog langs haar Meiblaaie gedra het. [6]
Vleis was nie die enigste gerantsoeneerde voedsel van treurige gehalte nie. As voorbeeld van wat in die kampe dwarsoor die Republieke plaasgevind het, kon die modelkamp te Irene dien. “In die meel” — so het verpleegster van Warmelo op die 14de Mei 1901 in haar dagboek aangeteken — “was groot klonte en dit het gewemel van lewende wurms. Ek het gesien hoe die kleintjies daarmee speel …. die dokter sal ’n klagte opstuur en ’n vars voorraad aanvra …. Wat die suiker en koffie betref — wel, hulle is iets skandeliks en ek dink hulle is die oorsaak van die vreeslike aantal diarreegevalle in die kamp.” ’n Engelse dame, mev. Bodde, het daardie getuienis bevestig in ’n brief wat sy op die 23ste Mei uit Pretoria geskryf het, waarin aangevoer is dat die meel dikwels bitter en oneetbaar was, die koffie grotendeels uit gebrande akkers bestaan het, en die suiker slegs die skuim van die kookketel was. Daardie sinne, te Irene in Mei 1901 geskryf, was die sinne wat vanjaar se boek nog moes dra. [6]
Op die 22ste Mei 1901 het ’n aantal vroue uit Pretoria, onder wie ook die moeder van verpleegster Van Warmelo, ’n besoek aan die Irenekamp afgelê en monsters van die suiker — waarin onder andere die kop van ’n akkedis aangetref is — van die meel, en van die koffie, as ’n “kuriositeit” saamgeneem. Sommige van die vroue het, by die aanskoue van die toestande in die kamp, op die 24ste Mei ’n eerste beroep om hulp op die konsul-generaal van Portugal en ander verteenwoordigers van buitelandse moondhede in Pretoria gedoen. D. Cinatti was die Portugese konsul-generaal; baron Ostmann het Duitsland verteenwoordig, baron Pitner Oostenryk. Ten opsigte van die voedsel en ander benodigdhede in die Irenekamp het die vroue neergeskryf: hulle voedsel is meestal onbruikbaar; ons weet van ’n geval waar die moeder in die tyd van 16 dae 3 kinders moes sien wegdra; hulle is aan maagsiekte dood, veroorsaak deur bedorwe meel, slegte vleis, suiker en koffie; ander voedsel kry die gevange vroue en kinders nie; geen seep of kerse het hulle nog in al dié tyd ontvang nie; dié word weelde-artikels genoem; die Afrikanervolk kan nie van flour lewe nie, al is dit van die beste; die armste is gewoond aan volop melk en eenvoudige maar voedsame kos. ’n Afskrif van die dokument is deur die konsuls aan die militêre goewerneur, J. G. Maxwell, gestuur, wat dit op sy beurt aan lord Kitchener ter hand gestel het. [6]
Toe geen verbeterings gevolg het nie, was die dames op die 1ste Julie 1901 verplig om ’n tweede skrywe aan die konsuls te rig. By ’n eienaardige toeval het Maxwell dieselfde dag ’n vlugge besoek aan die Irenekamp gebring. Mej. Van Warmelo het hom vergesel en in sekere afdelings te woord gestaan. Op ’n vraag van Maxwell waarom party persone hulle nie was nie, het die antwoord gekom dat daar geen seep was nie. Selfs dr. Kendal Franks het in ’n verslag oor die Irenekamp verklaar dat die gehalte suiker wat daar gedurende sommige maande verskaf is, swart en sleg was. Johanna van Warmelo het dit as swart en suur bestempel. Emily Hobhouse, wat verskeie kampe besoek het, het verklaar dat sy koffie en suiker in haar besit gehad het wat ’n Londense ontleder in die eerste geval as 66 persent vervalsing uitgewys het, en in die tweede as die veegsels van die pakhuis. Dit was die blaaie van Irene wat Amsterdam vanjaar uitgegee het: nie ’n nuwe telling van die dooies nie, maar die verpleegster se eie vleis, meel, suiker, seep, en die goewerneur se vraag waarom party nie was nie. [6]
Die modelkamp, Maxwell, en die kinderskaal
Dr. Turner, aangestel om ’n wakende oog oor die kampe te hou nadat die siviele owerheid hulle oorgeneem het, het aan die begin van Maart 1901 berig dat in die Irenekamp die aantal siekes oënskynlik groot was. As al die ander 52 weke ewe sieklik was, sou dit beteken dat elke man, vrou en kind 6 keer per jaar onder die dokter se hande sou kom. Masels en diarree het straf geheers, en nie minder nie as 154 persone uit ’n bevolking van 1324 was bedlêend. Nietemin was daar in die Irenekamp slegs één medikus, dr. J. Bulpin, en glad geen hospitaal nie. Die sterftesyfer — 16 persone tussen die 6de Februarie en die 3de Maart, dit is 174 per duisend per jaar — het Turner as enorm bestempel. Op die 24ste Mei het die superintendent Scholtz eindelik berig dat hy toe oor hospitaalfasiliteite beskik het en ook besig was om ’n gebou te laat opsit vir persone wat longaandoeninge ten prooi sou val. Dit was die modelkamp wie se verpleegster se boek vanjaar te Amsterdam uitgegee is. [6]
In opvolging van ’n omsendbrief van die Algemene Superintendent van die Transvaalse kampe het die geneeshere van Maart 1901 weekliks verslag oor die gesondheid van die kampe, met statistiek van siekte en sterftes, by die kampsuperintendente ingedien, wat dit dan hoofkantoor toe gestuur het. Omsendbrief A.5 uit Pretoria is op die 25ste Februarie 1901 gedateer. Die eerste lys vir die week wat op die 2de Maart 1901 geëindig het, het aangedui dat 927 persone in Transvaalse kampe onder mediese behandeling was. Van daardie getal het die modelkamp Irene 455 geregistreer: ongeveer die helfte van die groot totaal. Dit was dus onmoontlik vir één medikus om hulle doeltreffend te behandel. Dr. Percy Green van die Irenekamp self het toegegee dat daar meer as genoeg werk vir nog ’n mediese beampte in die kamp was, aangesien dit heeltemal onmoontlik was vir ’n man om meer as 50 pasiënte in één dag te besoek en hulle behoorlike aandag te gee. Om te sê dat die krygsgevangenes in die Transvaalse kampe medies sleg versorg is, was geen oordrywing nie; Green van Irene het dit toegegee. [6]
’n Laaste saak wat ’n mens tref by die bestudering van die rantsoenskale wat tot die einde van 1901 bestaan het, was dat geen spesiale voedsel vir kinders voorsien is nie. Klein en groot het presies dieselfde voedsel ontvang. Die rantsoenskale het glad geen voorsiening vir vars melk gemaak nie, en blikkiesmelk is op die lys van mediese geriewe geplaas, of — in die geval van Vrystaatse kampe — voorsien in die hoeveelheid van 1/12 van ’n blikkie per dag, wat natuurlik volstrek ontoereikend was. Die kindertjies kon beslis nie lewe van dieselfde voedselstowwe as volwassenes of soldate nie, en hulle het weggekwyn. Die growwe voedsel wat hulle moes eet, het diarree veroorsaak, en weens die tekort in dieet het hulle uitgeteer en feitlik hulle hele weerstandsvermoë teen siekte ingeboet. Dit was hartroerend, het één kampsuperintendent verklaar, om die gekerm van die kinders vir voedsel te hoor, en die maer liggaampies en gesiggies te sien. Moeders moes hulle kindertjies te vroeg speen omdat hulle weens menigvuldige ontberings nie kon volhou om hulle te voed nie, en dit was dus nodig dat ’n ruime voorsiening van melk ten minste aan die babas verskaf moes word. Verpleegster van Warmelo se Ireneblaaie het al gesê dat klein en groot dieselfde voedsel ontvang, en dat die Afrikanervolk nie van flour kan lewe nie. [6]
Ná die abnormaal hoë sterftesyfer onder kinders onder 5 in die kampe het die Dameskomitee nie gehuiwer om dit aan die onvoldoende voedselvoorsiening toe te skryf nie. Waar ’n gemeenskap van klein kinders gevind word wat gevoed moet word sonder vars melk, vars groente of eiers, sal ’n hoë sterftesyfer so seker volg as wat nag dag volg. Die skaal wat hulle nodig geag het, voorgestel op die 12de Desember 1901, was ’n veroordeling van die bestaande skaal: vir volwassenes, per week, 7 pond brood, Boermeel of blom, 4 pond vleis, 3½ pond aartappels, wortels, uie of ekwivalente, koffie, tee, sout, hout en seep; vir kinders van 3 tot 12, 3½ pond brood, vleis, dieselfde groente, stroop of konfyt, melk; vir suigelinge onder 3, 2 bottels melk daagliks, hawermout, stroop, suiker. Dit was nie ’n weelderantsoen nie, maar dit was van so ’n aard dat ’n gesonde gestel opgebou kon word. Irene se verpleegster het die gebrek aan daardie skaal geskryf voordat die Komitee dit voorgestel het; Amsterdam het vanjaar nog die gebrek gedruk. [6]
L. M. Leibrandt was onder die kamponderwysers wat te Irene genoem is, soos S. F. L. de Beer te Heidelberg, J. H. Gauché te Volksrust, W. J. van der Merwe te Middelburg. Die Dameskomitee, by ’n besoek aan Irene, het mnr. Richardson ’n enorme klas laat onderrig en hulle geheel in Hollands toespreek, die reël dat alle klasse in Engels onderrig moet word daar soos te Harrismith verontagsaam. Sargant het op die 14de Junie 1901 aan Milner geskryf dat die geleentheid gedurende die volgende jaar om hulle almal Engels te laat praat, goue was. Die eerste ingevoerde onderwysers is in Januarie 1902 in Irene se tente gehuisves; die 6 Engelse dames het daar gebly. Wat vanjaar se boek by daardie skoolverhaal gevoeg het, was nie nog ’n Gazette van duisend name nie, maar die verpleegster se kamp waarin daardie onderwysers getent is, van binne geskryf en te Amsterdam uitgegee terwyl die plaas- en dorpskole nog Engels eerste en Hollands vir die kategismus geërf het. [6]
The Friend en Pretoria News wat nog verskyn het
Die Friend is vir 1904 genoem en is weer vir vanjaar genoem. Dit was nie ’n nuwe koerant nie. Dit was die Bloemfonteinse koerant wat nog verskyn het ná Vereeniging, ná die kampe opgebreek is, ná die direkteur se verslag tot verlede Februarie afgesluit het, en ná verlede jaar se oorlogsdruk Kritzinger, Luckhoff, Brink en die Gedenkboeke genoem het. Wat hierdie kalender nog langs Brandt-Van Warmelo te Amsterdam kon sit, was dat die Friend nog deur 1905 verskyn het. Die kampe se rekening was nie langer net in boeke oorsees uitgegee nie; dit was nog in ’n Vrystaatse koerant gedruk in die dorp waarvan die eerste Vrystaatse kamp sy naam geneem het. Bloemfontein was die Vrystaatse hoofstad; die eerste Vrystaatse kamp het daardie naam geneem; die Friend was die Engelse koerant van daardie dorp, wat nog in die derde volle jaar ná Vereeniging uitgekom het. [6]
Die Pretoria News is eweneens vir 1904 genoem en is weer vir vanjaar genoem. Pretoria was die dorp wie se militêre goewerneur Maxwell op die 1ste Julie 1901 sy vlugge besoek aan Irene gebring het, en wie se konsuls die Pretoriase vroue se gedenkskrif oor die voedsel van daardie kamp ontvang het. Dit was die dorp waaruit mev. Bodde op die 23ste Mei geskryf het, en waaruit verpleegster Van Warmelo se moeder op die 22ste Mei na Irene uitgegaan het om die monsters te neem. Dat die Pretoria News nog deur 1905 verskyn het, was die Transvaalse koerant nog in beweging terwyl Amsterdam Irene se dagboek gedruk het. [6]
De Volksstem is deur 1902–1904 genoem en is nie vir vanjaar genoem nie. De Kerkbode, Land en Volk en die Natal Witness is deur 1901–1903 genoem en het van verlede jaar se lys geval. Die Cape Times en die Cape Argus is vir 1900–1902 genoem; die South African News vir dieselfde jare. Wat hierdie kalender moes noem, buiten die Amsterdamse boek, was dus nie die hele oorlogspers wat nog in beweging was nie, maar die twee koerante wat die latere lys nog deur vanjaar gedra het: die Friend en die Pretoria News. Daardie twee, saam met Brandt-Van Warmelo te Amsterdam, was vanjaar se druk en vanjaar se koerante. [6]
Die Transvaalse blouboeke van 1902–1903 het nog op die rak gestaan; Cd. 369 en Cd. 426 van 1900, en Cd. 1789 oor die oorlog se militêre voorbereiding, het nog saam met hulle gestaan. ’n Kommandopaper was ’n genommerde parlementêre druk: Cd. het ’n stuk beteken wat op bevel van die Kroon voorgelê is. Kaapse Hansard van 1901–1902 en die Parliamentary Debates, Fourth Series, volumes LXXXVII tot CVII, 1900–1902, was al die gebonde debatte van jare wat gesluit het. Vanjaar het geen nuwe kommandopaper by daardie rak gevoeg in die lys wat die Friend en die Pretoria News genoem het nie. Wat dit bygevoeg het, was die Amsterdamse boek van Irene, en die twee koerante wat nog verskyn het. Die Education Gazette for the Transvaal and Orange River Colony van die 1ste Julie 1902, met sy 1046 name, het die laaste groot kampmuster van die personeel gebly; die Julietelling van 1903, in verlede jaar se direkteursverslag ingeskryf, het die muster gebly nadat die tente af was: 475 oorsese van 1306 in diens geneem. Vanjaar se papier het nie die Gazette herhaal nie; dit het Irene in tipe te Amsterdam genoem en die twee koerante nog in die dorpe. [6]
Rudolph te Maritzburg, die Kaapse rekords afgesluit, en Elias klaar
Te Maritzburg het die Voortrekker G. M. Rudolph vanjaar ’n lesing gegee, en dit is in pamfletvorm te Greytown, Natal, gedruk. ’n Voortrekker was één van die boere wat in die 1830’s die Kaapkolonie verlaat het om buite die koloniale grens te vestig. Rudolph was ’n man wat in die uitkyk van 1834 was, nog sprekend in 1905 by die Natalse hoofstad, terwyl Brandt-Van Warmelo se Irene te Amsterdam uitgegee is. Natal was ’n Britse kolonie. Maritzburg was sy hoofstad. Greytown was ’n Natalse dorp binnelands van die kus. Die lesing het saak gemaak omdat dit nie ’n Londense amptelike geskiedenis was nie. Dit was ’n Voortrekker se eie relaas, vanjaar in die Natalse hoofstad gespreek en te Greytown in tipe gesit, van die uitkyk wat manne van 1834 in daardie selfde Natal ingeneem het. [4]
Die lesing is aangehaal vir die jare voor die groot uittog. Vroeg in 1834 het ’n geselskap bestaande uit Stephanus Maritz, P. Uys, G. Rudolph, Hans de Lange, J. Moolman en 6 ander in die spoor van ’n dr. Andrew Smith gevolg, wat ’n wetenskaplike verkenningstog in daardie streke onderneem het. Hulle het Natal besoek en met ’n hoogs gunstige berig van daardie land teruggekeer. ’n Plan van ’n algemene emigrasie is toe gekoester, en drie geselskappe het in verskillende rigtings uitgetrek — één na Natal, ’n ander onder één Scholtz tot by die Zoutpansberg in die huidige Transvaal, die derde onder Johannes Pretorius na Damaraland. Almal skyn ná die oorlog van 1835 na die Kolonie teruggekeer te het. S. Maritz het toe die land deurreis en die onderwerp van ’n algemene migrasie onder die verspreide Boere gebring. Dit was nie vanjaar se oorlog nie. Dit was vanjaar se lesing, gegee deur ’n man wat in daardie 1834-geselskap was. [4]
Dieselfde gedrukte blad wat Rudolph se lesing gedra het, het nog vertel hoe ’n geselskap emigrante onder die patriargale Jacobus Uys, bestaande uit ongeveer 100 siele, in April 1837 Uitenhage verlaat het en deur die noordelike buitewyke van Grahamstad gegaan het, ’n tyd lank op die vlaktes bo die dorp naby waar die Cradock-pad nou verbygaan, gekamp. Sodra dit bekend was dat Uys se geselskap nader kom, is ’n openbare intekening begin, en met die geld wat ingesamel is, is ’n massiewe Bybel in deftige Russieleer verkry, aan die buitekant in goue letters as ’n geskenk van die inwoners van Grahamstad en omgewing aan Jacobus Uys en sy weggetrokke landgenote. Die lesing van 1905 het Bloedrivier nie heropen nie. Dit het gestaan as ’n Voortrekker se eie relaas, vanjaar te Maritzburg gespreek en te Greytown gedruk, van die uitkyk wat die uittog voorafgegaan het. [4]
Records of the Cape Colony, in 1897 te Londen begin, het vanjaar afgesluit. Verlede jaar se blad het nog gesê dat daardie rekords loop. Vanjaar se sluiting was die sluiting van daardie Londense reeks: van 1897 tot 1905, die gedrukte rekords van die Kaap wie se tuine in 1652 uitgelê is. Dit was nie vanjaar se oorlogsdruk nie. Dit was die ouer papier van die Kaap self, te Londen klaargemaak in dieselfde kalender waarin Amsterdam Irene gedruk het en Greytown Rudolph. Leibbrandt se Précis of the Archives of the Cape of Good Hope het in 1896 te Kaapstad verskyn; die Politieke Raad se notules, briewe en die Dagh Register het die ouer amptelike rekords agter daardie précis en agter hierdie Londense dele gebly. Wat vanjaar klaargemaak het, was die Londense reeks wat 8 jaar lank langs hulle geloop het. [9]
De Vroedschap van Amsterdam van J. E. Elias, in 1903 te Amsterdam begin, het eweneens vanjaar afgesluit. ’n Vroedschap was die stadsraad van Amsterdam; Elias se samestelling was genealogie, nie oorlogsdruk nie. Verlede jaar se blad het nog gesê dat die vroedschap deur die kalender verskyn. Vanjaar se sluiting was die sluiting van daardie Amsterdamse samestelling: 1903–1905. Dit het in dieselfde bibliografie as die Kaapse rekords en die ouer Hollandse genealogieë gesit. Amsterdam het vanjaar dus twee sluitings uitgegee en één begin wat nie ’n sluiting was nie: Elias se vroedschap het afgesluit; en Brandt-Van Warmelo se Irene, wat nie ’n reeks was nie maar ’n enkele boek, het verskyn. Die Kaapse rekords was nou ’n geslote reeks. Die Amsterdamse vroedschap was nou ’n geslote reeks. Irene was nou ’n boek. Rudolph het te Maritzburg gespreek en is te Greytown gedruk. [6] [9]