Boer History1674 aan die Kaap die Goeie Hoop: Kasteel Betrek, Cruse se Kommando, Eva en die Weeskamer
Kasteel Betrek — Winter 1674
Teen die begin van die winter van 1674 was die klipkasteel in Tafelvallei ver genoeg gevorder om as meer verdedigbaar beskou te word as die ou aardfort wat sedert die eerste jare van die nedersetting gestaan het. Goewerneur Isbrand Goske het die garnisoen daarom na die nuwe werke verskuif. Die mure van die ou fort is afgebreek, en die grond wat hulle beslaan het, is oopgemaak vir die wyer verdedigingsplan wat sedert die Europese oorlog ’n permanente klipvesting aan die Kaap dringend gemaak het. [3]
Die skuif het nie beteken dat die kasteel klaar was nie. Bastinge, gordyne en binnenshuise geboue het nog arbeid, klip en hout nodig gehad. Dit het wel beteken dat die nedersetting se vernaamste gewapende mag nie meer van verrottende aardwerke afhanklik was nie, en dat die simboliese middelpunt van Kompanjiesgesag van die ou fort na die onvoltooide vyfhoek verskuif het wat die res van die Nederlandse tydperk Tafelbaai sou oorheers. Elke vrye hand wat van ander pligte gespaar kon word, het aan die mure bly werk of boumateriaal daarheen gesleep, terwyl die buitepos by Hottentots-Holland en die uitkyk op Leeukop deel van dieselfde verdedigingstelsel gebly het. [3]
Vrede met Engeland — 13 Julie 1674
Op die 13de Julie het ’n boodskapskip, vrolik met vlae versier, Tafelbaai binnegevaar met die tyding dat vrede met Engeland gesluit is. Die Franse seemag het die Kompanjie aan die Kaap skaars ’n gedagte gegee, sodat daar nie meer enige noodsaak was vir buitengewone inspanning om die kasteel te voltooi nie. Van hierdie datum af is die werk gereeld voortgesit, maar dit is nie meer as só dringend beskou dat ’n groot personeel doelbewus vir dié doel aan die Kaap aangehou moes word nie. [3]
Die Europese afhandeling van die oorlog het dus die Kaap se arbeidsbegroting én sy diplomasie verander. Oorlogsdruk het eilande van vee leeggemaak, kasteelbou aangedryf en immigrasie beperk; die Julie-nuus het die skerpste vrees vir ’n Engelse aanval op Tafelbaai verlig. ’n Spesiale verdrag tussen die twee Oos-Indiese kompanjieë, gedateer 18 Maart 1674, het verder elkeen verbind om die eer en wins van die ander te bevorder—taal wat aan die Kaap bevestig het dat die eilandvesting-wedloop van die vroeë 1670’s sy skerpste rand verloor het, selfs terwyl Gonnema se oorlog in die binneland onvoltooid gebly het. [3]
Siekte onder die Khoikhoi en ’n Pouse in die Oorlog
Die oorlog met Gonnema is etlike maande opgeskort weens ’n vreemde en dodelike siekte wat onder die Khoikhoi uitgebreek het, veral onder dié van kaptein Klaas (Dorha). Wat hierdie siekte was, word nie in die oorblywende verhaal gesê nie, maar dit is seker dat dit nie pokke was nie. Al was die verwoesting nie baie groot nie, het dit die Khoikhoi vir ’n kort ruk van beweging weerhou, omdat hulle dit as ’n slegte voorteken beskou het. Goewerneur Goske, wat die omstandigheid aanteken, het bygevoeg dat die Khoikhoi vóór kontak met Europeërs nie aan besondere dodelike kwale van die soort onderworpe was wat later ná veranderinge in kos en gewoonte waargeneem is nie; oorlog en geleentheidshongersnood het getalle afgebring sonder die pes-epidemies wat in Europese ervaring bekend was. [3]
Die pouse was belangrik omdat die gevegte van 1673—Moordkuil, die moorde by die Saldanha-pos, Cruse se eerste strafoptog en die Augustus-tereegstellings voor die fort—Gonnema nog vry in die berge anderkant Vier-en-twintigriviere gelaat het, en die Kompanjie se Chainouqua- en Skiereiland-bondgenote nog aan Kaapse beleid gebind was. Siekte onder Klaas se mense het enige vars gesamentlike ekspedisie vertraag totdat die kapteins self beweging weer moontlik geag het. Toe daardie oordeel gekom het, het dit deur Klaas se eie verslag aan die goewerneur gekom eerder as deur ’n spontane Kompanjiesinval. [3]
Klaas se Verslag en die Maart-kommando
Op die 24ste Maart het Klaas die goewerneur besoek en berig dat die siekte sy mense verlaat het. Hy het spioene uitgestuur wat teruggebring het dat ’n groot groep van Gonnema se volgelinge by die Klein-Bergrivier kamp opgeslaan het, waar dit uit die bergkloof later bekend as die Tulbagh-kloof te voorskyn kom. Daar is dadelik besluit om ’n ekspedisie teen hulle te stuur. ’n Gesamentlike mag van soldate, burgers en Khoikhoi is gereed gemaak: vyftig burgers onder bevel van Wouter Mostert, vierhonderd Khoikhoi onder die kapteins Klaas, Koopman, Schacher en Kuiper, en vyftig soldate onder vaandrig Hieronymus Cruse, wat ook kommandant-generaal van die ekspedisie was. [3]
Die geselskap het gemarsjeer langs die lyn wat later deur die spoorweg gevolg is, om Klapmuts, af deur die Paarlvallei, en langs die voet van die berge tot by Vogelvlei. Daar het hulle ’n paar uur gerus en hul volgende mars so beplan dat Gonnema se kamp voor dagbreek omsingel sou word. Maar, soos by ’n vorige geleentheid, het die mense wat aangeval moes word net betyds ontsnap om die aanslag te vermy. Hulle het alles wat hulle besit het agtergelaat. Die kommando het sonder weerstand agthonderd horingsbeeste en vierduisend skape buitgemaak. Die Khoikhoi-kontingent het die hutte van alles gestroop wat vir hulle van nut kon wees en toe aan die brand gesteek wat oorbly. [3]
Verdeling van die Buit
By aankoms by die fort is die buit onder die lede van die kommando verdeel. Die burgers het driehonderd koeie en negentig jong beeste ontvang. Elk van die vier Khoikhoi-kapteins het ’n billike aandeel horingsbeeste en driehonderd skape in volle besit ontvang, asook ’n lening van driehonderd skape wat op aanvraag terugbesorg moes word. Die Edele Kompanjie het die res gehou. Dieselfde ding het gebeur toe die Khoikhoi hul aandeel weggedryf het wat gewoonlik met inheemse bondgenote by sulke geleenthede voorkom: die beste van dié wat aan die burgers uitgedeel en vir die Kompanjie gereserveer is, is weggefluit, en as die goewerneur nie summiere stappe geneem het om hulle terug te kry nie, sou die Europeërs se aandeel van die buit inderdaad baie skraal gewees het. [3]
Die Maart-ekspedisie het dus die patroon van 1673 herhaal sonder om die oorlog te beëindig. Gonnema het weer persoonlike gevangeneming ontkom; sy volgelinge het ’n groot veestapel van beeste en skape verloor; Klaas en die Skiereiland-kapteins is as bondgenote en skuldeisers van geleende skape beloon; en Goske moes die verdeling ná die terugkeer na Tafelvallei polisieer. In die binneland het die Cochoqua-hoof ’n bedreiging gebly vir die Kompanjie se vennote by die Tygerberg en anderkant Vier-en-twintigriviere, selfs terwyl kasteelarbeid en Atlantiese vredesnuus die nedersetting se prioriteite by die baai hervorm het. [3]
Dood van Eva — 29 Julie 1674
Op die 29ste Julie van hierdie jaar is Eva oorlede, die Khoikhoi-vrou wat in kommandeur Jan van Riebeeck se huishouding grootgemaak is en later met die chirurgyn Pieter van Meerhof getroud is. As kind was sy vinnig om te leer, het sy geredelik Nederlands en Portugees aangeleer, Europese gewoontes aangeneem, ’n belydenis van die Christelike geloof gemaak en belofte van ’n nuttige lewe getoon. Ná Van Meerhof se dood het sy ’n tyd lank op Robbeneiland gebly en toe versoek om na Tafelvallei oorgebring te word. Daar het haar lewenswyse die aandag van die regeringsamptenare getrek, en ná herhaalde waarskuwings is sy tot verantwoording geroep. [3]
Sy is skuldig bevind aan dronkenskap en ander wangedrag, het meer as een keer by ’n Khoikhoi-kraal gaan woon en daar in praktyke verval wat die amptenare veroordeel het, en het haar hulpelose kinders verwaarloos. Vir hierdie oortredings is sy terug na die eiland gestuur, en haar kinders is onder die sorg van die diakens geplaas. Daar was geen begeerte om hardhandig met haar op te tree nie, en op ’n belofte van verbetering is sy weer toegelaat om in Tafelvallei te woon. Toe herhaal dieselfde siklus—verwydering na Robbeneiland afgewissel met kort tydperke van skandelike gedrag in Tafelvallei—vir die res van haar lewe. [3]
Die slotsom waartoe goewerneur Goske ná ’n oorsig van haar loopbaan gekom het, was dat die oorgeërfde geaardheid van die Khoikhoi te wisselvallig was om Europese beskawing anders as baie stadig en geleidelik toe te laat—’n oordeel wat tot die goewerneur se eie rekord behoort eerder as tot latere etnografie. Omdat Eva die eerste gedoopte Khoikhoi aan die Kaap was, het hy besluit dat sy ’n eerbare begrafnis moes kry, en die dag ná haar dood is sy binne die kerk in die kasteel begrawe. Drie jaar later is ’n burger wat ’n persoonlike vriend van Van Meerhof was, toe hy met sy gesin na Mauritius verhuis het, toegelaat om twee van die kinders as vakleerlinge saam te neem onder formele kontrakte wat deur die raad en die kerklike owerhede goedgekeur is. [3]
Die Diakens se Armefonds
Die plig om behoeftige weeskinders te onderhou het, soos reeds gesien, op die diakens gerus. Daar was ’n fonds tot hul beskikking om die armes van die gemeente te help, waaruit al sulke koste betaal is. Hierdie fonds is deels deur kerklike kollektes, deels deur sekere boetes en fooie bymekaargemaak, en is dikwels deur skenkings en bemakings aangevul. Die eerste persoon wat geld vir hierdie doel aan die Kaapse gemeente bemaak het, was kommandeur Zacharias Wagenaar; sedert sy dood is ander bydraes op dieselfde wyse ontvang. [3]
In die jaar 1674 het die kapitaal van hierdie fonds meer as duisend pond sterling beloop, belê as lenings op verband van vaste eiendom teen rente van ses persent per jaar. Die kollektes was meer as voldoende om lopende uitgawes te dek, sodat die fonds voortdurend toegeneem het. Teen 1679 was dit gelyk aan omtrent £1 535, en teen 1684 omtrent £1 821—syfers wat later aangeteken is, maar die 1674-kapitaal toon reeds ’n werkende armversorgingsinstelling wat Eva se kinders en ander afhanklikes kon onderhou sonder om die volle koste uit die Kompanjie se kontantkis te trek. [3]
Die Weeskamer Ingestel
Vir die beskerming van die regte van kinders van ’n ander klas is in hierdie tyd ’n Weeskamer ingestel. Die noodsaaklikheid van so ’n instelling was duidelik uit die feit dat verskeie weduwees onlangs hertrou het sonder om vooraf die kinders se regmatige aandeel in die eiendom van die oorlede ouer te verseker. Daar is bepaal dat voortaan geen huwelik van ’n wewenaar of weduwee, hetsy ’n dienaar van die Kompanjie of ’n burger, in die kolonie kon plaasvind sonder ’n sertifikaat eers van die Weeskamer verkry dat die regte van die kinders uit die vorige huwelik verseker is nie. [3]
Die kamer is met mag toegerus om geld wat aan weeskinders behoort te belê en rente daarop teen ses persent per jaar in te vorder. Dit is as voog van weeskinders aangestel in alle gevalle waar geen voogde in die testament van die oorlede ouer genoem is nie, en gemagtig om vir die onderhoud van minderjariges onder sy sorg te sorg deur ’n redelike toelae uit die eiendom wat aan hulle behoort. Die Weeskamer so geskep het uit vyf persone bestaan, waarvan twee dienaars van die Kompanjie en drie burgers moes wees. Van laasgenoemde moes een sekretaris wees en betaling vir sy dienste ontvang. Die eerste president was Hendrik Crudop; die eerste sekretaris was Johannes Pretorius, voorheen sekunde op Mauritius en nou ’n burger aan die Kaap. [3]
Elke jaar het een dienaar van die Kompanjie en een burger afgetree, en is hulle opgevolg deur twee nuwe lede wat deur die Politieke Raad gekies is uit ’n lys van vier name wat die kamer self voorgelê het. Dit was dus tot ’n mate ’n selfvoortsettende liggaam. Die groot geldsomme waaroor die Weeskamer toesig gehou het, is gewoonlik op verband van vaste eiendom belê, sodat dit die doel van ’n leenbank sowel as ’n voogdysraad gedien het. Saam met die diakens se armefonds het die kamer die Kaap ’n dubbele institusionele antwoord op afhanklikheid gegee: liefdadige bystand vir die behoeftiges, en formele eiendomsvoogdyskap vir minderjariges met boedels. [3]
Kerkbeheer, Meerland en Doop
Sommige regulasies oor kerksake wat in Desember 1674 gemaak is, toon hoe volledig die beheer was wat die Politieke Raad uitgeoefen het. Die kerkraad het twee name voorgelê vir die verkiesing van ’n ouderling in die plek van die uittredende een, maar besware is teen albei ingebring, en vars nominasies is gevra. Die kerkraad is meegedeel dat een van die ouderlinge ’n dienaar van die Kompanjie en die ander ’n burger moes wees, en dat die amptenaar wat die posisie van politieke kommissaris beklee nie as ouderling genomineer moes word nie. [3]
’n Ander vraag wat na die Politieke Raad vir beslissing verwys is, het met die doop te make gehad. Sommige Rooms-Katolieke het hulle in die kolonie gevestig, en hoewel hulle vry was om in hul eie huise God te aanbid op die wyse wat hul gewetens goedkeur, kon hulle nie openlik saamkom vir openbare erediens nie, en ook nie die dienste van hul kerk deur enige geestelike laat verrig wat toevallig met ’n vreemde skip sou aandoen nie. Onder hierdie omstandighede het een van hulle die konsistorie se toestemming gevra om sy kinders in die Gereformeerde kerk te laat doop, en het hy peetouers aangebied wat ook Rooms-Katoliek was. [3]
Die kerkraad het sy mening uitgespreek dat die kinders gedoop moes word as ander peetouers nie beskikbaar was nie, maar dat die ouers eers vermaan moes word om peetouers van die ware gereformeerde geloof te probeer kry. Voordat hulle opgetree het, het hulle egter hierdie mening aan die Politieke Raad vir goedkeuring voorgelê. Die raad het hulle verwys na die instruksies oor die doop wat in die tyd van kommandeur Wagenaar uit Batavia ontvang is, wat met die standpunt wat hulle ingeneem het ooreengestem het, en hulle meegedeel dat die gebruike van Indië in elke opsig nagekom moes word. In hierdie tyd was ds. Rudolphus Meerland predikant van die Kaap, nadat hy ds. Adrianus de Voocht op die 12de Februarie 1674 opgevolg het, toe laasgenoemde na Batavia vertrek het. [3]
Bax Aangewys om Goske op te Volg — November 1674
Gedurende die laaste drie jaar is die amptenare aan die hoof van die verskillende departemente byna heeltemal vervang. Die sekunde Albert van Breugel is deur die goewerneur van nalatigheid in sy pligte beskuldig, en hoewel die Bataviase owerhede hom by ondersoek van nalatigheid vrygespreek het, is hy uit die pos verwyder. Hendrik Crudop, nou tot die rang van koopman bevorder, is in sy plek as sekunde aangestel. Die fiskaal De Neyn is in Oktober 1674 na Batavia vertrek. Die verkenner Hieronymus Cruse het die bevorderingsleer in die leër geklim en was nou ’n luitenant. Die Politieke Raad het bestaan uit die goewerneur, die sekunde Hendrik Crudop, die kaptein Dirk Smient, die luitenant Hieronymus Cruse, die tesourier Anthonie de Vogel, en die hoofverkoper Marthinus van Banchem, laasgenoemde ook die sekretaris. [3]
Goewerneur Goske is vir ’n besondere doel na die Kaap gestuur—om dit vir die Nederlande te hou in ’n tyd van groot gevaar. Daardie tyd was nou verby. Vrede is met Engeland gesluit, die enigste seemag wat die State kon benadeel, en die spesiale Kompanjiesverdrag van Maart 1674 het die nuwe kalmte versterk. Daar was geen noodsaak om langer ’n amptenaar van Goske se rang en bekwaamheid aan die Kaap aan te hou nie, te meer nie aangesien hy die direkteure aan hul verbintenis herinner het om hom vroeg te verlos en toestemming gevra het om na Europa terug te keer nie. [3]
In November 1674 het die Vergadering van Sewentien kommandeur Johan Bax, die tweede amptenaar in rang op die eiland Ceylon, aangestel om mnr. Goske as goewerneur van die Kaap op te volg, maar sonder die bykomende titel van ekstraordinêre raad van Indië. Terselfdertyd het hulle die uittredende goewerneur hooglik oor sy administrasie geloof en bevele uitgereik dat hy enige amptenaar van laer rang wat as admiraal van ’n vloot na Europa terugkeer, moes vervang. Bax sou eers in Januarie 1676 Simonbaai bereik, en eers op 14 Maart 1676 geïnstalleer word; maar die opvolgingsbesluit van November het die kalenderjaar onder Goske afgesluit met kasteelbesetting, ’n Maart-veebuit teen Gonnema se mense, Eva se begrafnis in die kasteelkerk, ’n gefinansierde wees- en armversorgingsapparaat, verskerpte konsistoriebeheer, en ’n benoemde opvolger wat reeds in Amsterdam gekies is. [3]