Boer History1674 aan die Kaap die Goeie Hoop: Kasteel Betrek, Cruse se Kommando, Eva en die Weeskamer
Kasteel Betrek — Winter 1674
Teen die begin van die winter van 1674 was die klipkasteel in Tafelvallei ver genoeg gevorder om as meer verdedigbaar beskou te word as die ou aardfort wat sedert die eerste jare van die nedersetting gestaan het. Goewerneur Isbrand Goske het die garnisoen daarom na die nuwe werke verskuif. Die mure van die ou fort is afgebreek, en die grond wat hulle beslaan het, is oopgemaak vir die wyer verdedigingsplan wat sedert die Europese oorlog ’n permanente klipvesting aan die Kaap dringend gemaak het. Die skuif het ’n hoofstuk afgesluit wat met Van Riebeeck se aardvierkant begin het en deur elke oorlogskrik van die vroeë 1670’s geloop het: die vernaamste gewapende mag van die residensie sou nie meer agter ’n werk slaap wat Goske self in vroeëre berigte met ’n verwoeste molshoop vergelyk het nie. [3]
Die skuif het nie beteken dat die kasteel klaar was nie. Bastinge, gordyne en binnenshuise geboue het nog arbeid, klip en hout nodig gehad. Dit het wel beteken dat die nedersetting se vernaamste gewapende mag nie meer van verrottende aardwerke afhanklik was nie, en dat die simboliese middelpunt van Kompanjiesgesag van die ou fort na die onvoltooide vyfhoek verskuif het wat die res van die Nederlandse tydperk Tafelbaai sou oorheers. Elke vrye hand wat van ander pligte gespaar kon word, het aan die mure bly werk of boumateriaal daarheen gesleep, terwyl die buitepos by Hottentots-Holland en die uitkyk op Leeukop deel van dieselfde verdedigingstelsel gebly het. Die residensie het, soos in 1673, om fort, eiland en die enkele binnelandse landboupos saamgetrek—net nou was die fort van klip, en die ou aardspoor is doelbewus uitgewis. [3]
Daardie winterbesluit was die fisiese vrug van Goske se oorlogsmandaat. Hy is gestuur om die Kaap vir die Nederlande te hou in ’n oomblik van groot gevaar; kasteelklipwerk was die plaaslike uitdrukking van daardie las. Totdat die garnisoen werklik binne die nuwe werke geslaap het, het elke despats oor Engelse vloote en elke uitkykverslag van die Leeukop nog verdediging teen die ou fort se krummelende walle gemeet. Sodra die skuif gemaak is, het die onvoltooide vyfhoek die gewone setel van regering, raad, kerk en garnisoen geword—selfs terwyl messelaars en sleepers nog sy onvoltooide gordyne opeengepak het. Die kalenderjaar het dus onder klip oopgegaan wat al as sterker as aarde beoordeel is, en onder ’n goewerneur wat bedoel het dat die afbreek van die ou fort permanent sou wees. [3]
Vrede met Engeland — 13 Julie 1674
Op die 13de Julie het ’n boodskapskip, vrolik met vlae versier, Tafelbaai binnegevaar met die tyding dat vrede met Engeland gesluit is. Die Franse seemag het die Kompanjie aan die Kaap skaars ’n gedagte gegee, sodat daar nie meer enige noodsaak was vir buitengewone inspanning om die kasteel te voltooi nie. Van hierdie datum af is die werk gereeld voortgesit, maar dit is nie meer as só dringend beskou dat ’n groot personeel doelbewus vir dié doel aan die Kaap aangehou moes word nie. Die vlae in die baai het nie net ’n Europese skikking aangekondig nie, maar ’n plaaslike verandering in die arbeidsbegroting: oorlogsdruk het eilande van vee leeggemaak, kasteelbou aangedryf en immigrasie beperk; die Julie-nuus het die skerpste vrees vir ’n Engelse aanval op Tafelbaai verlig. [3]
’n Spesiale verdrag tussen die twee Oos-Indiese kompanjieë, gedateer 18 Maart 1674, het verder elkeen verbind om die eer en wins van die ander te bevorder—taal wat aan die Kaap bevestig het dat die eilandvesting-wedloop van die vroeë 1670’s sy skerpste rand verloor het, selfs terwyl Gonnema se oorlog in die binneland onvoltooid gebly het. Engeland het in Kompanjiesoë die enigste seemag gebly wat die State in hierdie waters kon benadeel; sodra vrede en die kompanjieë se wedersydse verbintenis saam gestaan het, het Goske se besondere oorlogsrang minder nodig gelyk in Amsterdam sowel as by die fort. Die Julie-aankoms het bloot by Tafelbaai openbaar gemaak wat die Maart-verdrag en die Europese skikking al begin herrangskik het. [3]
Dieselfde vrede het ook die Kompanjie se Atlantiese en Indiese sy-poste herrangskik wat vir die oorlog opgeblaas is. In 1671, toe die Kompanjie voorbereidings getref het vir die verdediging van sy Indiese besittings, is die eiland Mauritius van ’n afhanklikheid van die Kaap tot ’n aparte regeringssetel onder kommandeur Hubert Hugo verhef. Ná die sluiting van vrede met Engeland is die eiland weer tot sy ou posisie verminder. Dit was in dié tyd van baie min voordeel vir die Kompanjie: behalwe ’n bietjie ebbenhout wat elke jaar in die boodskapskip na die Kaap teruggebring is, het dit niks uitgevoer nie; baie min skepe het daar vir voorrade aangedoen; ’n paar burgers en ’n garnisoen van dertig of veertig man was sy enigste inwoners. Só afhanklik was sy owerhede dat hulle selfs nie vonnisse kon ten uitvoer bring nie, behalwe in gevalle van uiterste dringendheid, totdat dié deur die Raad van Justisie aan die Kaap hersien is. [3]
Vrede het dus by die baai as vlae en ’n despats aangekom, maar dit het na buite as demobilisasie van dringendheid gewerk: kasteelarbeid het van noodpersoneel tot gereelde vordering vertraag; Mauritius het weer onder Kaapse hersiening gesak; en die goewerneur wat vir gevaar gepos is, het die direkteure begin herinner aan hul belofte om hom te verlos. In die binneland het niks daarvan Gonnema se oorlog opgelos nie. Die Cochoqua-hoof het nog anderkant Vier-en-twintigriviere gelê; Klaas en die Skiereiland-kapteins was nog die Kompanjie se alliansie verskuldig; en die Maart-veebuit wat die eerste helfte van die jaar al gemerk het, het as onvoltooide sake eerder as ’n finale skikking gestaan. [3]
Siekte onder die Khoikhoi en ’n Pouse in die Oorlog
Die oorlog met Gonnema is etlike maande opgeskort weens ’n vreemde en dodelike siekte wat onder die Khoikhoi uitgebreek het, veral onder dié van kaptein Klaas (Dorha). Wat hierdie siekte was, word nie in die oorblywende verhaal gesê nie, maar dit is seker dat dit nie pokke was nie. Al was die verwoesting nie baie groot nie, het dit die Khoikhoi vir ’n kort ruk van beweging weerhou, omdat hulle dit as ’n slegte voorteken beskou het. Goewerneur Goske, wat die omstandigheid aanteken, het bygevoeg dat die Khoikhoi vóór kontak met Europeërs nie aan besondere dodelike kwale van die soort onderworpe was wat later ná veranderinge in kos en gewoonte waargeneem is nie; baie het ’n hoë ouderdom bereik; oorlog en geleentheidshongersnood het getalle afgebring, laasgenoemde wat mense regstreeks doodgemaak het maar nie die pes-epidemies van Europese ervaring voortgebring het nie. [3]
Goske se vergelykende aantekening het verder as die Kaap gestrek. Hy het opgemerk dat dieselfde eienaardigheid in onlangse tye onder die Bantoe-volke verder oos waargeneem is: tye van hongersnood waarin groot getalle omgekom het, maar dié wat oorleef het, al was hulle tot blote geraamtes verminder, aan niks anders as swakheid gely het nie—totdat kontak met witmense, en veral veranderinge in kos en leefwyse, siektes gebring het waarvan hulle vroeër vry was. Die goewerneur se etnografie behoort aan sy eie rekord en aan die perke van sewentiende-eeuse waarneming; wat operasioneel by die fort saak gemaak het, was eenvoudiger. Siekte onder Klaas se mense het enige vars gesamentlike ekspedisie vertraag totdat die kapteins self beweging weer moontlik geag het. [3]
Die pouse was belangrik omdat die gevegte van 1673—Moordkuil, die moorde by die Saldanha-pos, Cruse se eerste strafoptog en die Augustus-tereegstellings voor die fort—Gonnema nog vry in die berge anderkant Vier-en-twintigriviere gelaat het, en die Kompanjie se Chainouqua- en Skiereiland-bondgenote nog aan Kaapse beleid gebind was. Vir etlike maande ná die Augustus-toneel is niks van Gonnema of sy mense gehoor nie; plaaswerk by Hottentots-Holland is onder ’n wag van twee-en-twintig voortgesit; Robbeneiland en die Leeukop-uitkyk het hul dun oorlogswagte gehou; elke spaarman het klip gesleep. Siekte onder die bondgenote het daardie stilte verleng. Toe beweging weer moontlik geword het, het die inisiatief deur Klaas se eie verslag aan die goewerneur gekom eerder as deur ’n spontane Kompanjiesinval. [3]
Klaas se Verslag en die Maart-kommando
Op die 24ste Maart het Klaas die goewerneur besoek en berig dat die siekte sy mense verlaat het. Hy het spioene uitgestuur wat teruggebring het dat ’n groot groep van Gonnema se volgelinge by die Klein-Bergrivier kamp opgeslaan het, waar dit uit die bergkloof later bekend as die Tulbagh-kloof te voorskyn kom. Daar is dadelik besluit om ’n ekspedisie teen hulle te stuur. ’n Gesamentlike mag van soldate, burgers en Khoikhoi is gereed gemaak: vyftig burgers onder bevel van Wouter Mostert, vierhonderd Khoikhoi onder die kapteins Klaas, Koopman, Schacher en Kuiper, en vyftig soldate onder vaandrig Hieronymus Cruse, wat ook bevelhebber-generaal van die ekspedisie was. Die getalle het die koalisiepatroon van 1673 op ’n groter bondgenootskapskaal herhaal: gelyke Europese wapens van burger en soldaat, en ’n oorweldigende Khoikhoi-kontingent onder vier erkende kapteins. [3]
Die geselskap het langs die lyn later deur die spoorweg gevolg gemarsjeer, om Klapmuts heen, af deur die Paarlvallei, en die voet van die berge tot by Vogelvlei gevolg. Daar het hulle ’n paar uur gerus en hul volgende mars beplan om Gonnema se kamp voor dagbreek te omsingel. Die roete was die binnelandse korridor wat al vir Kaapse kommandos bekend geword het: nie ’n stoot vanaf Saldanha of die Bergriviermond soos in sommige vroeëre operasies nie, maar ’n mars op die bewoonde vallei-vloer af na die berghek waar die Klein-Berg die kloof verlaat. Rus by Vogelvlei was die laaste pouse voor ’n dagbreekpoging tot omsingeling. [3]
Maar, soos by ’n vorige geleentheid, het die mense wat aangeval sou word daarin geslaag om net betyds te ontsnap om die aanslag te vermy. Hulle het alles wat hulle besit het agtergelaat. Die kommando het sonder weerstand agthonderd horingsvee en vierduisend skape buitgemaak. Die Khoikhoi-kontingent het die hutte van alles gestroop wat vir hulle van nut kon wees en toe aan die brand gesteek wat oorgebly het. Gonnema self is nie geneem nie. Die militêre resultaat was dus vee en brandende hutte eerder as ’n gevange hoof—dieselfde frustrerende patroon wat Cruse teëgekom het toe Cochoqua-verkenners en bergterrein die vyand tyd gegee het om met hul persone te verdwyn terwyl hulle hul kuddes agterlaat. [3]
Die Maart-ekspedisie het dus die oorlog van 1673 in ’n tweede veldtogseisoen voortgesit sonder om dit te beëindig. Vyftig soldate en vyftig burgers sou nie alleen vierduisend skape kon lig nie; die vierhonderd onder Klaas, Koopman, Schacher en Kuiper het die buit moontlik gemaak en ook die reg geëis om te stroop en te brand. Cruse se bevel was algemeen oor die geheel, Mostert s’n oor die burgervyftig, en die kapteins s’n oor hul eie mense—’n reëling wat die Skiereiland- en Chainouqua-leiers as offisiere van ’n koalisie eerder as blote spoorvolgers behandel het. Toe die kolom na Tafelvallei teruggedraai het, het dit ’n kudde gedryf groot genoeg om die politiek van verdeling net soveel te belas as wat dit die mars beloon het. [3]
Verdeling van die Buit
By aankoms by die fort is die buit onder die lede van die kommando verdeel. Die burgers het driehonderd koeie en negentig jongbeeste ontvang. Elk van die vier Khoikhoi-kapteins het ’n billike aandeel horingsvee en driehonderd skape in volle besit ontvang, asook ’n lening van driehonderd skape wat terugbesorg moes word wanneer dit vereis word. Die Edele Kompanjie het die restant gehou. Die rekenkunde het alliansie net so duidelik geadverteer as wins: vrymanne het teel- en jongvee in vrye eiendom geneem; kapteins het beeste en ’n dubbele skaaptoekenning half eie en half op lening geneem; die Kompanjie het die oorblywende kudde as oorlogskapitaal behou. [3]
Dieselfde ding het gebeur toe die Khoikhoi hul aandeel weggedryf het wat gewoonlik met inheemse bondgenote by sulke geleenthede voorkom: die beste van dié wat aan die burgers uitgedeel en vir die Kompanjie gereserveer is, is weggefluit, en as die goewerneur nie summiere stappe geneem het om hulle terug te kry nie, sou die Europeërs se aandeel van die buit inderdaad baie gering gewees het. Goske se herstelaksie was dus deel van die verdeling self—nie ’n latere voetnoot nie. Sonder dit sou die veiling van risiko op die mars geëindig het met die bondgenote wat sowel hul formele aandeel as die keur van almal s’n hou. [3]
Die Maart-ekspedisie het dus die patroon van 1673 herhaal sonder om die oorlog te beëindig. Gonnema het weer persoonlike gevangeneming ontvlug; sy volgelinge het ’n groot voorraad beeste en skape verloor; Klaas en die Skiereiland-kapteins is as bondgenote en skuldeisers van geleende skape beloon; en Goske moes die verdeling ná die terugkeer na Tafelvallei polisieer. In die binneland het die Cochoqua-hoof ’n bedreiging vir die Kompanjie se vennote by die Tierberg en anderkant Vier-en-twintigriviere gebly, selfs terwyl kasteelarbeid en Atlantiese vredesnuus die nedersetting se prioriteite by die baai herrangskik het. Die geleende skape, op aanvraag terugbesorgbaar, het die kapteins ook aan toekomstige verrekening met die fort gebind: alliansie is in diere betaal wat teruggeroep kon word. [3]
Vir die vrymanne was die driehonderd koeie en negentig jongbeeste ’n skaars oorlogswindval in ’n jaar toe immigrasie gestaak het en niemand wat in diens gehou kon word, geredelik toegelaat is om dit te verlaat nie. Vir die Kompanjie het die oorblywende kudde van die koste van soldate, kruit en die voortgaande kasteelwerke vergoed. Vir Klaas, Koopman, Schacher en Kuiper het die oop toekenning plus die lening hul status as erkende kapteins bevestig in ’n oorlog wat al gesien het hoe Schacher en Kuiper se mense Cochoqua-gevangenes in Augustus 1673 voor die fort teregstel. Buitverdeling was beleid in draagbare vorm. [3]
Dood van Eva — 29 Julie 1674
Op die 29ste Julie van hierdie jaar is Eva oorlede, die Khoikhoi-vrou wat in kommandeur Jan van Riebeeck se huishouding grootgemaak is en later met die chirurgyn Pieter van Meerhof getroud is. As kind was sy leersaam, het sy die Nederlandse en Portugese tale geredelik bemeester, Europese gewoontes aangeneem, ’n geloof in die Christendom bely, en belofte van ’n nuttige lewe gegee. Ná Van Meerhof se dood het sy ’n tyd lank op Robbeneiland gebly en toe versoek om na Tafelvallei oorgebring te word. Daar het haar lewenswyse die aandag van die regeringsbeamptes getrek, en ná herhaalde waarskuwings is sy tot verantwoording geroep. [3]
Sy was skuldig aan dronkenskap en ander wangedrag, het meer as een keer by ’n Khoikhoi-kraal gaan woon en daar in praktyke verval wat die beamptes veroordeel het, en het haar hulpelose kinders verwaarloos. Vir hierdie oortredings is sy terug na die eiland gestuur, en haar kinders is onder die sorg van die diakens geplaas. Daar was geen begeerte om hardhandig met haar te wees nie, en op ’n belofte van verbetering is sy weer toegelaat om in Tafelvallei te woon. Toe het dieselfde siklus herhaal—verwydering na Robbeneiland afgewissel met kort tydperke van skandalige gedrag in Tafelvallei—gedurende die res van haar lewe. Die rekords soos later historici hulle gelees het, het in haar loopbaan die onstabiliteit nagespeur wat Kompanjiesbeamptes al gemeen het hulle in pogings tot snelle assimilasie sien. [3]
Die gevolgtrekking waartoe goewerneur Goske uit ’n oorsig van haar loopbaan gekom het, was dat die oorerflike geaardheid van die Khoikhoi te onstabiel was om hul aanname van Europese beskawing anders as baie stadig en geleidelik toe te laat—’n oordeel wat aan die goewerneur se eie rekord eerder as aan latere etnografie behoort. Omdat Eva die eerste gedoopte Khoikhoi aan die Kaap was, het hy besluit dat sy ’n eerbare begrafnis moes kry, en die dag ná haar dood is sy binne die kerk in die kasteel begrawe. Die eer was institusioneel sowel as persoonlik: die eerste bekeerlinge moes nie in ’n ongemerkte strandgraf lê nie, selfs ná jare van tug en skandaal. [3]
Drie jaar later is ’n burger wat ’n persoonlike vriend van Van Meerhof was, toe hy met sy gesin na Mauritius verhuis het, toegelaat om twee van die kinders as vakleerlinge te neem onder formele kontrakte wat deur die raad en die kerkowerhede goedgekeur is, op wie se koste die kinders onderhou is. Die burger het hom verbind om hulle op te voed en behoorlik groot te maak, en hulle is onder die beskerming van die kommandeur van Mauritius geplaas. Die seun het as volwassene na die Kaap teruggekeer maar in wilde gewoontes verval; een van die dogters het later die vrou van ’n welgestelde Kaapse boer geword. Eva se dood op 29 Julie het dus die lewe van die eerste gedoopte Khoikhoi-vrou in die kolonie afgesluit en haar kinders as laste van die diakens gelaat—laste wat die wees- en arm-instellings van hierdie selfde jaar gebou is om in die gewone loop te hanteer. [3]
Die Diakens se Armefonds
Die plig om behoeftige weeskinders te onderhou het, soos al gesien is, op die diakens gerus. Daar was ’n fonds tot hul beskikking om die armes van die gemeente te verlig, waaruit al sulke laste betaal is. Hierdie fonds is deels deur kerklike kollektees, deels deur sekere boetes en fooie ingesamel, en is dikwels deur skenkings en legate aangevul. Die eerste persoon wat geld vir dié doel aan die Kaapse gemeente bemaak het, was kommandeur Zacharias Wagenaar; sedert sy dood is ander bydraes op dieselfde wyse ontvang. Liefdadigheid aan die Kaap was dus al ouer as Goske se regering; wat 1674 aangeteken het, was die skaal wat die kapitaal bereik het. [3]
In die jaar 1674 het die kapitaal van hierdie fonds eerder meer as ’n duisend pond sterling beloop, belê as lenings op verband van vaste eiendom en teen ’n rente van ses persent per jaar. Die kollektees was meer as voldoende om lopende uitgawes te dek, sodat die fonds voortdurend toegeneem het. Teen 1679 was dit gelyk aan omtrent £1 535, en teen 1684 aan omtrent £1 821—syfers later aangeteken, maar die 1674-kapitaal toon al ’n werkende armleneningsinstelling wat Eva se kinders en ander afhanklikes kon onderhou sonder om die volle koste uit die Kompanjie se kontantkis te trek. [3]
Verbandbelegging teen ses persent het van die diakens se kis ’n klein kredietinstelling sowel as ’n aalmoeskas gemaak. Grondbesittende vrymanne het geleen; die gemeente se armes en wese het van die rente en van weeklikse kollektees geleef; legate van kommandeurs en ander het die hoofsom verdik. In ’n nedersetting wie se Europese bevolking nog net in die lae honderde getel het, was ’n vier-syfer-sterlingkapitaal aansienlike plaaslike finansies. Dit het ook verklaar waarom die raad verwaarloosde kinders by die diakens kon plaas sonder om vir elke geval ’n nuwe tesourylyn uit te vind: die kerk het al die beurs en die plig gehou. [3]
Die Weeskamer Ingestel
Vir die beskerming van die regte van kinders van ’n ander klas is in dié tyd ’n Weeskamer ingestel. Die noodsaak vir so ’n instelling was duidelik uit die feit dat etlike weduwees onlangs hertrou het sonder om vooraf die kinders se wettige aandeel van die eiendom van die oorlede ouer te verseker. Daar is bepaal dat in die toekoms geen huwelik van ’n wewenaar of weduwee, hetsy ’n dienaar van die Kompanjie of ’n burger, in die kolonie kon plaasvind sonder ’n sertifikaat eers van die Weeskamer verkry dat die regte van die kinders uit die vorige huwelik verseker is nie. Die kamer het eiendomsvoogdyskap beantwoord; die diakens het armoede beantwoord—twee probleme wat Eva se huishouding en vrymanne se hertrouings albei sigbaar gemaak het. [3]
Die kamer is met mag voorsien om geld wat aan wese behoort te belê en rente daarop teen die koers van ses persent per jaar in te vorder. Dit is as voog van wese gestel in alle gevalle waar geen deur die testament van die oorlede ouer benoem is nie, en is gemagtig om vir die onderhoud van minderjariges onder sy sorg te voorsien deur ’n redelike toelae uit die eiendom wat aan hulle behoort. Die Weeskamer so geskep het uit vyf persone bestaan, van wie twee dienaars van die Kompanjie en drie burgers moes wees. Van laasgenoemde moes een sekretaris wees en betaling vir sy dienste ontvang. Die eerste president was Hendrik Crudop; die eerste sekretaris was Johannes Pretorius, voorheen sekunde op Mauritius en nou ’n burger aan die Kaap. [3]
Elke jaar het een dienaar van die Kompanjie en een burger uitgetree, en is hulle opgevolg deur twee nuwe lede wat deur die politieke raad gekies is uit ’n lys van vier name wat die kamer self voorgelê het. Dit was dus tot ’n mate ’n selfbestendigende korporasie. Die groot bedrae geld waaroor die Weeskamer toesig gehou het, is gewoonlik op verband van vaste eiendom belê, sodat dit die doel van ’n leenbank sowel as ’n voogdyskapsraad gedien het. Saam met die diakens se armefonds het die kamer die Kaap ’n dubbele institusionele antwoord op afhanklikheid gegee: liefdadige verligting vir die behoeftiges, en formele eiendomsvoogdyskap vir minderjariges met boedels. [3]
Crudop se presidentskap het die nuwe kamer aan die stygende amptenaar gekoppel wat gou sekunde sou wees en, ná Goske en Bax, ’n sentrale figuur van die latere 1670’s. Pretorius se sekretarisskap het dit aan die Mauritius-diens gekoppel wat nou weer aan die Kaap ondergeskik was. Die huweliks-sertifikaatreël het Kompanjiesdienaars en burgers gelyk bereik, sodat geen tweede troue in die kolonie stilweg ’n eerste gesin se wettige porsies kon uitwis nie. In ’n jaar van veebuit en kasteelbesetting was die Weeskamer stiller werk—en meer permanent. Dit het Gonnema se oorlog en Goske se goewerneurskap as ’n stuk gewone koloniale masjinerie oorleef. [3]
Kerkbeheer, Meerland en Doop
Sommige regulasies aangaande kerksake wat in Desember 1674 gemaak is, toon hoe volledig die beheer was wat die politieke raad uitgeoefen het. Die kerkraad het twee name vir die verkiesing van ’n ouderling in die plek van die uittredende een voorgelê, maar besware is teen albei ingebring, en vars nominasies is gevra. Die kerkraad is meegedeel dat een van die ouderlinge ’n dienaar van die Kompanjie en die ander ’n burger moes wees, en dat die amptenaar wat die posisie van politieke kommissaris beklee het nie as ouderling genomineer moes word nie. Konsistoriale sake het dus deur die kasteel se politieke raad geloop voordat dit ’n enkele vakature kon vul. [3]
’n Ander vraag wat na die politieke raad vir beslissing verwys is, het betrekking gehad op die doop. Sommige Rooms-Katolieke het in die kolonie gevestig geraak, en al was hulle vry om in hul eie huise God te aanbid op die wyse wat hul gewetens goedkeur, kon hulle nie saam vir openbare erediens vergader nie, nóg die dienste van hul kerk deur enige geestelike wat toevallig in ’n buitelandse skip aandoen, laat verrig. Onder hierdie omstandighede het een van hulle die konsistorie se toestemming gevra om sy kinders in die Gereformeerde kerk te laat doop, en het hy peetouers aangebied wat ook Rooms-Katoliek was. Private gewete is verdra; openbare Katolieke erediens en ’n besoekende priester se bediening nie. [3]
Die kerkraad het sy mening uitgespreek dat die kinders gedoop moes word as ander peetouers nie voorhande was nie, maar dat die ouers eers vermaan moes word om te probeer peetouers van die ware gereformeerde geloof te bekom. Voordat hulle egter opgetree het, het hulle hierdie mening aan die politieke raad vir goedkeuring voorgelê. Die raad het hulle verwys na die instruksies aangaande die doop wat in die tyd van kommandeur Wagenaar uit Batavia ontvang is, wat met die siening ooreengekom het wat hulle ingeneem het, en hulle meegedeel dat die gewoontes van Indië in elke opsig nagekom moes word. Batavia se vroeëre reël, nie ’n nuwe Kaapse uitvinding nie, het die saak beslis; die politieke raad het bloot die Indiese presedent afgedwing. [3]
In dié tyd was ds. Rudolphus Meerland predikant van die Kaap, nadat hy ds. Adrianus de Voocht op die 12de Februarie 1674 opgevolg het, toe laasgenoemde na Batavia vertrek het. Meerland se aankoms vroeg in die jaar het ’n nuwe predikant oor die gemeente geplaas waarin Eva in Julie begrawe sou word, waarin die diakens se fonds al meer as duisend pond beloop het, en waarin Desember se ouderlingtwis en doopverwysing sou toon dat die preekstoel en die konsistorie nog aan die politieke raad antwoord. Kerk en kamer, armefonds en politieke kommissaris, was stringe van een Kompanjiesorde. [3]
Goske se Verhuringe, Beamptes en Plaaslike Eksperimente
Gedurende die laaste drie jaar is die beamptes aan die hoof van die verskillende departemente byna heeltemal vervang. Die sekunde Albert van Breugel is deur die goewerneur van nalatigheid in sy pligte aangekla, en al het die Bataafse owerhede hom by ondersoek van onverskilligheid vrygespreek, is hy uit die pos verwyder. Hendrik Crudop, nou tot die rang van koopman bevorder, is in sy plek as sekunde aangestel. Die fiskaal De Neyn het in Oktober 1674 na Batavia gegaan. Die ontdekkingsreisiger Hieronymus Cruse het die bevorderingsleer in die leër geklim en was nou ’n luitenant. Die politieke raad het bestaan uit die goewerneur, die sekunde Hendrik Crudop, die kaptein Dirk Smient, die luitenant Hieronymus Cruse, die tesourier Anthonie de Vogel, en die hoofverkoper Marthinus van Banchem, laasgenoemde ook die sekretaris. [3]
Die regering van mnr. Goske word met die bou van die kasteel en die stigting van ’n buitepos en plaas by Hottentots-Holland verbind, maar met min anders van blywende institusionele roem buiten die wees- en armleneningsapparaat van hierdie jaar. Hy het geen wye geleentheid gehad om verbeterings te begin nie. Hy het die groot tuin in Tafelvallei deur middel van slawe-arbeid in orde gehou, maar om tien of twaalf man te kry om aan die kasteel te werk, het hy die wingerd en tuin Rustenburg, by Rondebosch, aan vrymanne verhuur, en net die loge daar vir eie gebruik behou. Met dieselfde oogmerk het hy die koringmeul aan die burger Jan de Beer verhuur. Arbeid vir klipwerk het bo direkte Kompanjiesverbouing en -meulery gestaan toe die oorlogskasteel nog hande nodig gehad het. [3]
Een eksperiment het hy wel gemaak waaraan sy voorgangers skynbaar nie gedink het nie. Hy het oesters van die suidkus laat bring en in Tafelbaai laat neersit met die oog op hul voortplanting op ’n gerieflike plek. Die eksperiment is twee keer gemaak, en by elke geleentheid het dit misluk. Die boere het eerder af- as toegeneem in getal gedurende sy administrasie. Immigrasie het weens die oorlog gestaak, en niemand wat in diens gehou kon word, is toegelaat om dit te verlaat nie. Huislike Kaapse lewe onder Goske was dus ’n hou-aksie: kasteel en Hottentots-Holland eerste, vrymanne se verhuringe waar hulle soldate en bediendes vir die mure vrygemaak het, mislukte oesters in die baai, en ’n vrymanbevolking wat gekrimp of gestagneer het terwyl Europa se oorlog die stroom nuwe setlaars afgesny het. [3]
Cruse se luitenantsrang ná die Maart-kommando, Crudop se styging tot sekunde en Weeskamerpresident, De Neyn se Oktober-vertrek, en Van Banchem se dubbele rol as verkoper en sekretaris toon saam ’n diensleer wat omdraai terwyl die goewerneur wat vir ’n oorlog aangekom het, voorberei het om in ’n vrede te vertrek. Dieselfde raad wat Gonnema se beeste verdeel en Eva in die kasteelkerk begrawe het, het ook Rustenburg en die meul verhuur, twee keer met oesters misluk, en ’n Mauritius weer tot afhanklikheid verminder regeer. Gewone administrasie het die maande tussen die Tulbagh-kloof-buit en die November-opvolgingsbesluit in Amsterdam gevul. [3]
Bax Aangewys om Goske op te Volg — November 1674
Goewerneur Goske is na die Kaap gestuur vir ’n besondere doel—om dit vir die Nederlande te hou in ’n tyd van groot gevaar. Daardie tyd was nou verby. Vrede is met Engeland gesluit, die enigste seemag wat die State kon benadeel, en die spesiale Kompanjiesverdrag van Maart 1674 het die nuwe kalmte versterk. Daar was geen noodsaak om langer ’n amptenaar van Goske se rang en bekwaamheid aan die Kaap te hou nie, te meer daar hy die direkteure aan hul verbintenis herinner het om hom vroeg te verlos en toestemming gevra het om na Europa terug te keer. Die oorlogsgoewerneur het gevra om huis toe te mag gaan sodra die oorlogsrede verval het. [3]
In November 1674 het die Vergadering van Sewentien kommandeur Johan Bax, die tweede amptenaar in rang op die eiland Ceylon, aangewys om mnr. Goske as goewerneur van die Kaap op te volg, maar sonder die bykomende titel van buitengewone raadslid van Indië. Terselfdertyd het hulle die uittredende goewerneur baie hoog oor sy administrasie geloof en opdragte uitgereik dat hy enige amptenaar van laer rang wat as admiraal van ’n vloot na Europa terugkeer, moes vervang. Die lof en die vlootvoorrang was die direkteure se openbare dank; die weglating van die buitengewone raadslid se titel het Bax se aanstelling as belangrik maar nie identies in waardigheid met Goske se oorlogskommissie gemerk nie. [3]
Die nuwe goewerneur het by Galle in die Voorhout ingeskeep en sou eers op die 1ste Januarie 1676 in Simonsbaai aankom. Twee dae later het hy aan die beraadslagings van die raad aan die Kaap deelgeneem, maar aangesien daar toe geen skepe na Europa vertrek het nie, het mnr. Goske die leiding van sake behou tot die 14de Maart 1676, op welke dag goewerneur Johan Bax met die gewone seremonie geïnstalleer is. Die November 1674-besluit het dus ’n opvolger meer as ’n jaar voor installasie benoem; die kalenderjaar het onder Goske gesluit met die opvolging al in Amsterdam vasgestel en nog onsigbaar in Tafelbaai. [3]
Onder Goske het 1674 dus geloop van die winterbesetting van die onvoltooide klipkasteel en die sloping van die ou aardfort, deur Klaas se 24 Maart-verslag en Cruse se kommando van vyftig soldate, vyftig burgers onder Wouter Mostert, en vierhonderd Khoikhoi onder Klaas, Koopman, Schacher en Kuiper wat agthonderd beeste en vierduisend skape by die mond van die Tulbagh-kloof buitgemaak het, verby die 13 Julie-vredesvlae en die kompanjieë se 18 Maart-verdrag, die 29 Julie-dood en kasteelkerkbegrafnis van Eva, ’n diakens-armefonds bo duisend pond sterling teen ses persent, die Weeskamer onder Crudop en Pretorius, Meerland se 12 Februarie-opvolging van De Voocht en Desember se konsistoriale kontroles, Mauritius weer tot ’n Kaapse afhanklikheid verminder, Rustenburg en Jan de Beer se meul verhuur om kasteelhande vry te maak, mislukte oesterbeddens in Tafelbaai, De Neyn se Oktober-vaart, Cruse se bevordering tot luitenant, en die Sewentien se November-keuse van Johan Bax—terwyl Gonnema nog anderkant Vier-en-twintigriviere geswerf het en die garnisoen eindelik binne mure van klip geslaap het. [3]