Boer History1728 aan die Kaap die Goeie Hoop: Tafelbaai-storme, vleisplakkate, Tulbagh raadslid en die Valk-inval
Van der Heiden se binnelandse veeverlof herroep — Februarie 1728
Ná ’n tyd het die kontrakteur Van der Heiden die raad meegedeel dat hy nie kon voortgaan om vleis te lewer nie tensy verlof aan hom gegee word om vee by die Khoikhoi in die verre binneland te bekom. Verlof is gevolglik toegestaan, maar in Februarie 1728 is dit herroep nadat die Drakenstein-kerkraad gekla het dat die handelsgeselskappe wat hy uitgestuur het geweld teen die inheemses gebruik het, en selfs sommige Khoikhoi vermoor het. [3]
Die saak is deur die fiskaal en die landdros ondersoek, maar voldoende getuienis kon nie bekom word om die oortreders skuldig te bevind nie, al was daar geen twyfel dat baie wrede misdade gepleeg is nie. Die Februarie-herroeping het dus ’n gelisensieerde binnelandse vleispad gesluit wat onder voorsieningsdruk oopgemaak en onder kerkraadklag weer toegemaak is—sonder ’n hofskuldigbevinding om by die morele sekerheid van die rekord te pas. [3]
Kalender 1728 het dus, onder goewerneur Pieter Gysbert Noodt en sekunde Jan de la Fontaine, oopgegaan met die vleiskontrak weer afgesny van verre Khoikhoi-ruilhandel wat Van der Heiden gesê het hy nodig gehad het. Dieselfde kontrakteur se party het reeds in die direkteure se woede oor ongestrafte wangedrag teenoor Khoikhoi en in die streng inheemse-handelplakkaat van 9 April 1727 figureer; die Februarie-verlofherroeping was die plaaslike administratiewe gevolg binne die nuwe jaar. [3]
Tong-en-klouseer en veepryse — 1728
Die prys van skape wat op openbare veiling verkoop is, was in dié tyd van 11s. 1d. tot 18s. 11d., die een met die ander in ’n trop geneem, en van trekosse £4 8s. 4d. elk. Skaarsheid is verhoog deur die tong-en-klouseer wat sy eerste verskyning in 1728 gemaak het. [3]
Veesiektes het dus as ’n biologiese feit langs kontrakteurpolitiek die vleiskrisis binnegekom. Veilingvloere het steeds troppe en trekosse teen die aangehaalde reekse verkoop, maar die eerste opgetekende tong-en-klouseer-uitbraak het dieselfde mark verskerp wat Van der Heiden se gekanselleerde binnelandse verlof reeds gespanne gelaat het. [3]
Vir vryburgers en Kompanjiemagasynne gelyk het 1728 ’n nuwe episoötie gestapel bo-op die aanhoudende reputasie dat die Kaap nie meer goedkoop vars voorrade aan buitelandse skeepvaart bied nie—die plaag onder die vee het vroeër pryse opgedryf en buitelandse vlae afgeskrik selfs nadat bees- en skaapvleis later na ’n pennie-en-’n-half tot twee pennies per pond verlig het. [3]
Vleis- en vreemdelingvoorsieningsplakkate — 24 Februarie en 6 April 1728
Op bevel van die direkteure is op die 24ste Februarie 1728 ’n plakkaat uitgevaardig wat die verkoop van vars vleis of groente aan vreemdelinge verbied het, onder straf van deportasie na Europa en ’n boete van byna £70. Dit is so uitgelê dat verlof eers by die raad verkry moes word, want wanneer Engelse kapteins versoek het om vars voorrade vir hulle siekes te mag aankoop, is verlof deurgaans toegestaan. [3]
Op die 6de April van dieselfde jaar het ’n ander plakkaat boere verplig om die Kompanjie van vleis teen twee pennies per pond en skape teen tien sjielings elk te voorsien, onder straf dat ’n tiende van alle diere wat aangehou word, geëis sou word. Wetgewing soos dié was vrugteloos. [3]
Die Februarie-verbod het dus private verkope aan buitelandse vlae beheer terwyl die April-skedule probeer het om Kompanjie-vleispryse en tropaflewering onder dreiging van ’n teeltiende vas te pen. Engelse siekelyste het steeds raadsverlof gekry; die afgedwonge plaasprys het nie ’n werkende vleismark herstel nie. Binne Noodt se tweede kalenderjaar het die papierantwoorde op skaarsheid vinniger geloop as die kuddes. [3]
Koringuitvoer hervat ná die roesjaar — 1728
Die oeste tydens die breër De la Fontaine–Noodt-tydperk het aansienlik gewissel. Die direkteure, wat ervaring van die onsekerheid van die seisoene in Suid-Afrika opgedoen het, het beveel dat ’n jaar se voorraad koring altyd as reserwe opsy gesit moes word voordat enige na Indië gestuur word. In 1724 en weer in 1725 is meer as vyfduisend muids uitgevoer. In 1726 kon niks gespaar word nie weens droogte. In 1727 was daar nie genoeg vir eie verbruik nie weens roes, wat vroeër rog getref het, maar nie koring nie. [3]
Van 1728 tot 1737 was daar bestendige uitvoer, soms soveel as seweduisend muids, al was die oeste nie deurgaans goed nie. Kalender 1728 was dus die eerste jaar van die hervatte uitvoerreeks ná die roestekort wat die nedersetting kort van sy eie broodgraan gelaat het. [3]
Magasyne wat in 1727 tuistekort in die gesig gestaar het, kon weer Indië-waartse koring laai sodra die reserwreël nagekom is. Die herstel het nie deurgaans fyn seisoene deur die volgende dekade beteken nie; dit het wel beteken dat 1728 die graanpyp heropen het wat droogte en roes gesluit het. [3]
Franse sieketrooster geweier — 23 Februarie 1728
Toe Paul Roux sterf, het die Drakenstein-kerkraad die politieke raad versoek om weer ’n Franse sieketrooster in sy plek aan te stel, aangesien daar nog sowat vyf-en-twintig of ses-en-twintig bejaardes was wat nie Nederlands verstaan het nie. Die raad het op die 23ste Februarie 1728 geweier om dit te doen totdat die welbehae van die direkteure bekend kon word, en hulle besluit was ongunstig. [3]
Die weiering het die verouderende Franssprekende oorblyfsel by Drakenstein sonder ’n toegewyde trooster van hulle taal gelaat. Die kerk wat in 1720 voltooi is en onder ds. Lambertus Slicher bedien is ná sy oordrag van die Kaapse kant in 1725, het dus Nederlandse pastoraat behou terwyl die laaste nie-Nederlandse hoorders hulle besondere petisie verloor het. [3]
Aan die Kaap het ds. mnr. Bek die moeder-gemeente behou ná die dood van ds. mnr. D’Ailly in 1726, met Slicher opdrag om soms dienste by Stellenbosch sowel as Drakenstein te hou. Die kerklike kaart van 1728 het dus nog Kaap (Bek), Drakenstein met soms Stellenbosch (Slicher), en geen aparte Stellenbosch-bedienaar geloop nie—terwyl die Februarie-raadsnotule die Franse sieketrooster-lyn gesluit het hangende direkteure wat dit nie sou heropen nie. [3]
Juliestorm: Stabroek, Haarlem en Middenrak — 3–4 Julie 1728
Op Saterdag die 3de Julie 1728 was daar ses skepe in Tafelbaai voor anker toe ’n storm uit die noord-noordwes opgesteek het. Om eenuur die middag het die Stabroek haar toue gebreek en is tussen die kasteel en die mond van die Soutrivier aan land gedryf. Sy is twee uur later gevolg deur die Haarlem, wat nader aan die kasteel gestrand het. Geeneen van hierdie twee vaartuie is stukkend nie, en slegs twee manne van elk is verdrink terwyl hulle probeer land toe kom het. [3]
Kort ná drie-uur is die Middenrak net anderkant die mond van die Soutrivier aan land gedryf. Daar was vyf-en-sewentig manne aan boord, en die skip was in ’n woedende branding, maar dit was nie moontlik om enige hulp te verleen nie. Die nag het ingeval, en die romp van die Middenrak het nog bymekaar gehou. Maar toe die oggend van Sondag die 4de aanbreek, was alles wat van die skip oor was langs die strand gestrooi, en nie een van die vyf-en-sewentig is gered om te sê wanneer sy uitmekaar gegaan het nie. Die ander drie skepe het die storm uitgery. [3]
Die Julie-ramp het dus op dieselfde noord-noordwes-slag drie kante uitgesplits: twee Indiëvaarders gestrand met ligte lewensverlies, een totale verlies van skip en bemanning anderkant die Soutriviermond, en drie skepe wat nog hulle ankers gehou het toe die branding bedaar het. Tafelbaai se winterreputasie, reeds duur in vroeëre storms, het nog ’n volle wrak en twee strandings in ’n enkele middag en nag opgeloop. [3]
Haarlem by Saldanha herstel en weer verloor — 4 Desember 1728
Die Haarlem is weer vlotgekry en na Saldanhabaai gestuur om herstel te word. Dit is gedoen, en sy het op die 4de Desember na Tafelbaai teruggekeer. In dié seisoen van die jaar is gevaar nie vermoed nie, al was die dag reënerig en die wind wisselvallig van noordwes na suidwes. Om tienuur daardie nag het die Haarlem haar toue gebreek en is naby die mond van die Soutrivier aan land gegaan, waar sy dadelik uitmekaar gebreek het. Van honderd-en-sewe manne aan boord het slegs sestien op stukke van die wrak land bereik. [3]
Dieselfde romp wat in Julie naby die kasteel gestrand het met twee verdrinkes, het dus binne vyf maande ’n tweede loopbaan voltooi: Saldanha-herstel, Desember-terugkeer op ’n dag wat nie as winterkrisis geklassifiseer is nie, en totale uitmekaarbreek by die Soutriviermond met een-en-negentig manne verloor. Somerverwagting het nie ’n skip beskerm wat al eens op die Tafelbaai-strand gewerp is nie. [3]
Vir die nedersetting wat die Soutriviermond twee keer in een jaar dopgehou het, het die Haarlem se dubbele wrak 1728 as ’n skeepvaartjaar ewe veel as ’n vleis-en-graanjaar omraam. Julie se gedeeltelike redding van twee skepe en totale verlies van die Middenrak is in Desember beantwoord deur die mislukking van die herstelde Haarlem op ’n reënerige nag toe die ree nie as gevaarlik beskou is nie. [3]
Ryk Tulbagh tree tot die politieke raad toe — 16 September 1728
Ryk Tulbagh, wat deur Kompanjie-klerkskappe aan die Kaap opgewerk het, is as sekretaris van die politieke raad aangestel toe Adriaan van Kervel in 1725 fiskaal geword het. Hy het in dié amp sonder stemreg gebly tot die 16de September 1728, toe hy lid van die politieke raad geword het en terselfdertyd ’n sitplek in die hooggeregshof gekry het. [3]
In 1726 is hy deur die plaaslike owerhede as junior koopman op approbasie benoem, en hierdie waardigheid is nou deur die direkteure bevestig. Die September-bevordering het dus ’n raadsstem en ’n geregtelike sitplek gepaar met metropolitaanse bevestiging van die junior-koopmansrang wat reeds ter plaatse toegestaan is. [3]
Tulbagh se vrou was ’n jong dame wat van geboorte ’n koloniste was; onder haar familielede in Kompanjiediens was haar broer, Hendrik Swellengrebel, wat Tulbagh se onmiddellike meerdere in die pakhuisafdeling was. Die 1728-toetrede tot die raad het dus ’n sekretaris gesit wat reeds deur huwelik en diens aan die koloniale amptenaregesinne rondom Noodt se regering gebind was—nie ’n vreemdeling wat vir die stoel ingevoer is nie. [3]
San-inval op Jan Valk naby Piketberg — Desember 1728
In dié tydperk is daar skaars melding van die inheemses in die rekords, aangesien hulle selde die Europeërs lastig geval het. ’n Uitsondering het in Desember 1728 voorgekom, toe ’n party San die vee van die plaas van Jan Valk naby Piketberg weggejaag het. Valk se bure het saamgekom en die rowers agternagesit, wat weerstand gebied het toe hulle ingehaal is. [3]
Twee Europeërs is gewond, maar ’n salvo loodkorrels het al die San wat nie getref is nie op die vlug gejaag. Die vee is herwin, behalwe twee osse. Die regering het die optrede van die koloniste goedgekeur om die rowers te volg en op hulle te skiet, maar het die landdros beveel om versigtig te wees dat geen uitlokking aan San gegee word wat nie eers oortree nie. [3]
Die Desember-agtervolging naby Piketberg is dus as ’n seldsame grensvoorval binne ’n stil inheemse lêer opgeteken: buurversameling, weerstand en gewonde Europeërs, ’n loodkorrelsalvo, herwinning van alles behalwe twee osse, en ’n dubbele regeringsantwoord—goedkeuring van die jag en ’n waarskuwing teen onuitgelokte belediging. Dit het die kalenderjaar se binnelandse geweld op die noordelike veegrens afgesluit eerder as op die Zonder End-lyn wat in November 1726 ’n korporaal se pos getrek het. [3]
Sluiting van 1728 aan die Kaap
Teen die einde van 1728 het goewerneur Pieter Gysbert Noodt nog die kolonie gelei met sekunde Jan de la Fontaine langs hom. In Februarie is Van der Heiden se verlof om binnelandse vee te haal herroep ná Drakenstein-klagtes van geweld en moord wat die fiskaal en landdros nie in skuldigbevindings kon omskep nie; tong-en-klouseer het sy eerste opgetekende verskyning gemaak; en op die 24ste het ’n direkteursplakkaat die verkoop van vars vleis of groente aan vreemdelinge sonder raadsverlof verbied, onder dreiging van deportasie en ’n boete naby £70. Op die 6de April is boere beveel om die Kompanjie teen twee pennies per pond en tien sjielings per skaap te voorsien onder tiendestraf—vrugteloos op die grond. Koringuitvoer is hervat ná die roesjaar 1727, wat ’n bestendige uitvoerloop oopgemaak het wat tot omstreeks 1737 sou strek. Op die 23ste Februarie het die raad ’n nuwe Franse sieketrooster vir Drakenstein se oorblywende nie-Nederlandse bejaardes geweier, hangende direkteure wat ongunstig geantwoord het, terwyl Bek en Slicher nog Kaapse en binnelandse preekstoele verdeel het. Die 3de–4de Julie-noord-noordwes-storm het die Stabroek en Haarlem aan land gewerp met twee verdrinkes uit elk en die Middenrak met al vyf-en-sewentig hande vernietig; die herstelde Haarlem het op die 4de Desember teruggekeer en daardie nag by die Soutriviermond uitmekaar gebreek, sestien van honderd-en-sewe land bereik. Op die 16de September het Ryk Tulbagh ’n raadsstem en ’n hooggeregshof-sitplek geneem met direkteursbevestiging van junior-koopmansrang. In Desember het San vee van Jan Valk naby Piketberg weggejaag; bure het alles behalwe twee osse herwin ná ’n geveg wat twee Europeërs gewond het, en die regering het die agtervolging goedgekeur terwyl die landdros teen onuitgelokte belediging gewaarsku is. Noodt se tweede jaar het dus gesluit op gekanselleerde binnelandse vleisverlof, episoötiese en plakkaatdruk, herstelde graanuitvoer, ’n geweierde Franse trooster, dubbele Tafelbaai-ramp rondom die Haarlem, ’n nuwe raadslid in Tulbagh, en ’n enkele opgetekende San-vee-inval aan die Piketberg-kant. [3]