Boer History1728 aan die Kaap die Goeie Hoop: Tafelbaai-storme, vleisplakkate, Tulbagh raadslid en die Valk-inval
Van der Heiden se binnelandse veeverlof herroep — Februarie 1728
Kalender 1728 het oopgegaan as goewerneur Pieter Gysbert Noodt se tweede jaar in die Kasteel, met sekunde Jan de la Fontaine nog aan die tafel wat die direkteure geweier het om hom te laat verlaat. Die goewerneur se gesin het klein gebly: sy vrou Johanna Drabbe, wie se Nederlandse verbintenisse in sy aanstelling geweeg het, en een seun. Hy was ’n harde werker, voortdurend op pad onder tuine en batterye, maar die Kasteel het al die prys van sy humeur geken. Hy het besondere plesier daarin gehad om De la Fontaine te irriteer en het probeer om dié offisier se reputasie te skaad; die sekunde het sy bedanking ingedien, en die Here XVII het geantwoord deur sy salaris van £6 13s. 4d. tot £10 per maand te verhoog eerder as om die bedanking te aanvaar. Onafhanklike fiskaal Adriaan van Kervel het die onafhanklike fiskale stoel gehou. Rijk Tulbagh, sekretaris van die Politieke Raad sonder ’n stem, het hom in roetinewerk gedompel en sy uiterste gedoen om uit die oog van sy knorrige meerdere te bly. Noodt se verskyning het De la Fontaine terug na die rang van sekunde en Hendrik Swellengrebel na dié van sekretaris gedwing, sodat Tulbagh se eie pos ’n ruk as waarnemende sekretaris geloop het—’n tydelike degradering wat hom ten minste ’n tree verder van die goewerneur se oog gehou het. [3] [9]
In Januarie 1728 het nog ’n landelike amp toegemaak. Marthinus Bergh, landdros van Stellenbosch en Drakenstein sedert Oktober 1721, het daardie pos gelaat; die senior heemraad het as president van die hof opgetree en die sekretaris het die inkomste ingesamel en die korrespondensie gevoer. Die binnelandse magistratuur het Noodt se tweede jaar dus op waarnemende voorwaardes binnegegaan, terwyl die Kasteeltafel self ’n geïnstalleerde goewerneur, ’n bevestigde fiskaal, ’n gekneusde sekunde en ’n sekretaris wat verkies het om nie gesien te word nie, gebly het. [3]
Ná ’n tyd het die vleiskontrakteur Van der Heiden die raad meegedeel dat hy nie kon voortgaan om vleis te lewer nie tensy verlof aan hom gegee word om vee by die Khoikhoi in die verre binneland aan te skaf. Verlof is dus toegestaan, maar in Februarie 1728 is dit herroep nadat die Drakenstein-konsistorie gekla het dat die handelsgeselskappe wat hy uitgestuur het, geweld teenoor die inheemses gebruik het, en selfs sommige Khoikhoi vermoor het. Die Februarie-herroeping het ’n gelisensieerde binnelandse vleispad toegemaak wat onder voorsieningsdruk oopgemaak en weer onder konsistorieklagte toegemaak is. [3]
Die saak is deur die fiskaal en die landdros ondersoek, maar voldoende getuienis kon nie bekom word om die oortreders skuldig te laat bevind nie, hoewel daar geen twyfel was dat baie afskuwelike misdade gepleeg is nie. Direkteure was al so ontevrede dat die Europeërs van Van der Heiden se geselskap nie voor die gereg gebring is nie dat hulle opdrag gegee het om alle private handel met inheemses onder swaarder strawwe as vantevore te verbied; die streng plakkaat van 9 April 1727 was daardie metropolitaanse antwoord. Februarie se plaaslike vervolg binne 1728 was nie ’n skuldigbevinding nie. Dit was die kansellasie van die binnelandse verlof self. [3]
Dieselfde Kasteel wat Februarie aan vleisverlof en konsistorieklagte bestee het, was die Kasteel van ’n goewerneur wat ’n oorgrote tent—die Duitse Geselte—as ’n trotse besitting saamgebring het en matrose uitgevloek het wat dit nie op die Wapenplein kon opslaan nie totdat sersant Rudolf Siegfried Allemann, gedegradeer en aangehou omdat hy geweier het om teen De la Fontaine te getuig, uit sy sel gehaal is en die toue en pale binne minute opgehad het. Daarna het Allemann onontbeerlik geword op die goewerneur se ekspedisies. Noodt se tweede jaar het dus oopgegaan met ’n werkende tent, ’n werkende fiskaal, ’n werkende sekunde wat die Here XVII nie sou los nie, en ’n vleiskontrak afgesny van die verre Khoikhoi-ruilhandel wat Van der Heiden gesê het hy nodig het. [9]
Tong-en-klouseer en veepryse — 1728
Die prys van skape wat in hierdie tyd op openbare veiling verkoop is, was van 11s. 1d. tot 18s. 11d., een met die ander in ’n trop gereken, en van trekosse £4 8s. 4d. elk. Skaarsheid is vererger deur die tong-en-klouseer wat in 1728 sy eerste verskyning gemaak het. Veilingvloere het nog troppe en trekosse teen daardie aangehaalde reekse omgesit, maar ’n nuwe episoötie het dieselfde mark binnegegaan wat Van der Heiden se gekanselleerde binnelandse verlof al gespanne gehad het. [3]
Daardie eerste opgetekende tong-en-klouseer-uitbraak het nie in ’n land aangekom wat ongewoon was aan veesiektes nie. Horingsvee en skape is van 1714 deur ’n plaag getref wat vantevore onbekend was; teen 1718 was dit so moeilik om slagdiere te kry dat toe die kontrak om die Kompanjie van vleis te voorsien by veiling te koop aangebied is, daar nie ’n enkele bieër was nie, en die skape in besit van die burgers met byna ses-en-vyftigduisend afgeneem het. ’n Private reëling met Jacob van der Heiden het toe vleis op drie pennies per pond en lewende skape op twaalf sjielings en sespennies elk gestel. Op die 2de Julie 1720 is die verkoop van lewende diere aan vreemdelinge by plakkaat verbied, en voortaan is geen skape aan boord van die Kompanjie se skepe gestuur nie; vleis het tot agtpennies en ’n halwe per pond gestyg. [3]
Die plaag onder beeste het later in hewigheid afgeneem, en beesvleis en skaapvleis was teen ’n pennie en ’n halwe tot twee pennies per pond te kry; maar die Kaap het sy reputasie van goedkoop vars voorrade verloor, en dit het lank geduur om dit terug te wen. Kalender 1728 het dus ’n nuwe tong-en-klouseer-feit bo-op ’n ouer skaarsheidreputasie gestapel. Vir vryburgers en Kompanjiemagasyne gelyk het veilingpryse in sjielings en ponde nog troppe laat beweeg, terwyl die biologiese lêer nie meer net die ouer beesplaag was nie. [3]
Perdesiekte, beskryf as ’n nuwe plaag toe dit in 1719 in ’n baie ernstige vorm verskyn het, het Suid-Afrika sedertdien nooit gelaat nie. Dit was nie die 1728-tong-en-klouseer-lêer nie, maar dit het in dieselfde veegeheue gesit: ’n nedersetting wat perde sien vrek het, skape by tienduisende sien val het, en ’n vleiskontrak sonder ’n bieër gesien het, het nou tong-en-klouseer vir die eerste keer genoem sien word in dieselfde jaar as wat die binnelandse veeverlof herroep is. [3]
Vleis- en vreemdelingvoorsieningsplakkate — 24 Februarie en 6 April 1728
Op las van die direkteure is ’n plakkaat op die 24ste Februarie 1728 uitgevaardig wat die verkoop van vars vleis of groente aan vreemdelinge verbied het, onder straf van deportasie na Europa en ’n boete van byna £70. Dit is so uitgelê dat verlof eers by die raad verkry moes word, want wanneer Engelse kapteins versoek het om vars voorrade vir hul siekes te mag koop, is verlof onveranderlik toegestaan. Die papierverbod het dus private verkope aan vreemde vlae gepolisieer sonder om Engelse siekelyste te laat verhonger wat by die raadsdeur ingekom het. [3]
Op die 6de April van dieselfde jaar het ’n ander plakkaat van die boere vereis om die Kompanjie van vleis teen twee pennies per pond en skape teen tien sjielings elk te voorsien, onder straf dat ’n tiende van alle aangehoude diere vereis sou word. Wetgewing soos dié was vrugteloos. Die Februarie-verbod het private verkope aan vreemde vlae gepolisieer; die April-skedule het probeer om Kompanjievleispryse en tropaflewering onder dreigement van ’n teeltiende vas te pen. Engelse siekelyste het nog raadsverlof gekry; die gedwonge plaasprys het nie ’n werkende vleismark herstel nie. [3]
Gevolglik, omdat vreemde skepe verhinder is om voorrade aan die Kaap te kry in die tyd van skaarsheid, het baie min vaartuie nie onder die Nederlandse vlag nou in Tafelbaai aangedoen nie. Die burgers het die verlies swaar gevoel, want vreemdelinge het gereed geld in die land ingebring; maar daar is gehoop dat hulle met beter tye weer sou terugkeer. Daardie hoop is nie verwesenlik nie. Gedurende die dertien jaar 1725–1737 het duisend-en-sewe skepe Tafelbaai aangedoen, of gemiddeld sewe-en-sewentig per jaar. Daarvan het 868 aan die Kompanjie behoort, was 91 Engels, 27 Deens, 19 Frans, 1 Portugees en 1 Vlaams. Kalender 1728 het binne daardie dunner vreemde telling gesit: ’n Februarie-plakkaat wat vreemdelingvleis en -groente ’n raadsguns gemaak het, en ’n ree waarvan die vreemde vlae al afgeval het. [3]
Vroeër nog was Engelse kapteins gewoond daaraan om vee in aansienlike getalle te koop, hulle te slag en die vleis te sout. Hulle het oor die algemeen ook ’n aantal skape weggeneem. Toe die verbod op hulle toegepas is, het hulle hard in Europa gekla, en die direkteure het opdrag gegee dat hulle so goed moontlik behandel moes word. Die plakkaat van 24 Februarie 1728 was die direkteure se later, skerper instrument: nie ’n stil verstandhouding dat vreemdelinge goed behandel moes word nie, maar ’n aangeplakte verbod met deportasie en ’n boete van byna sewentig pond—dan dadelik as ’n verlofstelsel vir Engelse siekes gelees. Binne Noodt se tweede kalenderjaar het die papierantwoorde op skaarsheid vinniger as die troppe geloop. [3]
’n Poging is vantevore aangewend om vee by die Khoikhoi van die binneland, en selfs by die Xhosa, te bekom deur ’n sekere burger te lisensieer om die handel onder toesig te dryf; maar die groot afstand het die skema laat misluk. Vaandrig Rhenius is toe met ’n handelsgeselskap na die Namakwa gestuur, en in November 1724 het hy onsuksesvol teruggekeer. Die Kompanjie is gedwing om voor omstandighede te swig en die hoë pryse te betaal wat by openbare tender bepaal is. Februarie en April 1728 het daardie gelisensieerde binnelandse pad nie heropen nie. Hulle het Van der Heiden se verlof toegemaak en twee plakkate in die plek daarvan aangeplak. [3]
Koringuitvoer hervat ná die roesjaar — 1728
Die oeste in hierdie tydperk het aansienlik gewissel. Die direkteure, wat ondervinding van die onsekerheid van die seisoene in Suid-Afrika opgedoen het, het opdrag gegee dat ’n jaar se voorraad koring altyd as reserwe weggelê moes word voordat enige na Indië gestuur word. In 1724 en weer in 1725 is meer as vyfduisend muids uitgevoer. In 1726 kon niks gespaar word nie, weens droogte. In 1727 was daar nie genoeg vir eie verbruik nie, weens roes, wat vantevore rog aangeval het, maar nie koring nie. Van 1728 was daar weer ’n bestendige uitvoer, soms tot soveel as seweduisend muids, hoewel die oeste nie eenvormig goed was nie. Kalender 1728 was dus die eerste jaar van die hervatte uitvoervolg ná die roestekort wat die nedersetting te kort gelaat het vir sy eie broodkoring. [3]
Magasyne wat in 1727 tuisskaarste in die gesig gestaar het, kon weer Indië-vaartkoring laai sodra die reserwereël nagekom is. Die herstel het nie eenvormig fyn seisoene in die jare daarna beteken nie; dit het wel beteken dat 1728 die graanpyp heropen het wat droogte en roes toegemaak het. Reëlings was in vroeër jare skaars getref vir die lewering van koring na Indië, en bone, ertjies en gepelde gars aan die tuisvaartskepe, toe droë seisoene gewys het hoe dun daardie pyp kon loop. Noodt se tweede oesjaar was die jaar die pyp weer oopgegaan het. [3]
Sywerk onder François Guillaumet het in dieselfde kalender voortgegaan. Hy en sy gesin het in Oktober 1726 aangekom om eksperimente te bestuur wat die direkteure besluit het moes gedoen word. Wurms wat in goeie toestand uit Europa ontvang is, versigtig versorg in die huise van Jan de la Fontaine en Nicholas Heyning, is aan hom oorgehandig. Daar was volop gesonde moerbeibome, en die kenner is voorsien van watter slawarbeid hy ook al gevra het. In die eerste jaar is agt pond gewig goeie sy bekom en na Nederland gestuur, ’n voorwerp van aansienlike belangstelling in Amsterdam en Middelburg. ’n Groot gebou is digby die Kompanjie se tuin opgerig om die wurms in te hou; kinders in die slawelosie daar naby moes buite skoolure sy wind; etlike duisende jong moerbeibome is geplant; burgers met lus om saam te doen, is van eiers en instruksies voorsien. Tog het die produksie van sy in geen daaropvolgende jaar tien pond gewig oorskry nie. Die oorgrote meerderheid van die wurms het altyd gevrek voordat hulle kokonne gemaak het. Kalender 1728 was een van daardie daaropvolgende jare: die gebou het gestaan, Guillaumet het nog bestuur, en die plafon van tien pond is nie gebreek nie. [3] [8]
Die landengte wat die Kaapse skiereiland met die vasteland verbind het, was nog ’n dorre sandwoestyn. Met moeite het belaaide waens dit oorgesteek, want daar was geen pad nie, en niks as ’n lyn pale het die beste koers daaroor aangedui nie. Uit berigte van skippers is die direkteure daartoe gelei om te glo dat Tafelbaai binne nie te verre tyd met die sand gevul sou word wat geweldige suidoosters in die somermaande daarin ingewaai het. Om dit te voorkom, het hulle opdrag gegee dat pogings aangewend moes word om die sand vas te lê deur dit met gras en bome te beplant, en in die winter van 1724 is die werk begin: sewentig slawe en ’n bende bandiete wat knopgras en sade van die wilde olyf geplant het, en, toe dié misluk, in daaropvolgende reënseisoene die eksperiment herhaal met stroke sooie. Vir elf jaar, met een kort tussenpose, is die poging om die vlakte te beplant voortgesit, elke winter veel arbeid daaraan bestee. Die winter van 1728 was een van daardie arbeidswinters. [3]
Die Oos-Indiese Kompanjie, van wie se lot hierdie kolonie grootliks afgehang het, het nou die hoogtepunt van sy voorspoed verbygesteek. Sy dividende, wat vir die tien jaar tot 31 Desember 1722 teen sewe-en-dertig persent per jaar op die volbetaalde kapitaal was, het vir die volgende dekade gemiddeld net een-en-twintig persent beloop, en nooit daarna hoër as vyf-en-twintig persent gestyg nie. Baie van sy handelstasies het nie die onderhoudskoste terugbetaal nie. Die handel van die Engelse en Franse in die Ooste het reuse treë gegee, en sommige takke is heeltemal vir die Nederlanders verloor. Kalender 1728 aan die Kaap het dus ’n hervatte koringuitvoer gekombineer met ’n Kompanjie wie se dividendpiek al agter hom gelê het—graan wat weer uitgaan, metropolitaanse voorspoed nie meer op sewe-en-dertig persent nie. [3]
Franse sieketrooster geweier — 23 Februarie 1728
Die rektor van die skool, ds. Lambertus Slicher, was ’n bevestigde predikant. Hy het begin om in die kerk by te staan; sy eerste diens is op die 15de Junie 1721 gehou. Hy het nog die plig van rektor van die skool verrig, hoewel hy in Februarie 1728 formeel as tweede of hulppredikant van die Kaapse gemeente bevestig is. In 1720 het sommige persone die nodige fondse ingeskryf vir die aankoop van ’n orrel vir gebruik in die kerk. Die Februarie-bevestiging het dus ’n skoolrektor wat al in die preekstoel as die Kaap se hulppredikant bekend was, gesit, sonder om hom van die skool los te maak. [3]
Toe Paul Roux sterf, het die Drakenstein-konsistorie die Politieke Raad versoek om ’n ander Franse sieketrooster in sy plek aan te stel, omdat daar nog sommige vyf-en-twintig of ses-en-twintig ou mense geleef het wat nie Nederlands verstaan het nie. Die raad het op die 23ste Februarie 1728 geweier om dit te doen totdat die welbehae van die direkteure bekend gemaak kon word, en hulle beslissing was ongunstig. Die weiering het die verouderende Franstalige oorblyfsel by Drakenstein sonder ’n toegewyde trooster van hul taal gelaat in dieselfde maand as wat Slicher die Kaapse hulpstoel ingeneem het. [3]
Ds. Petrus van Aken, deur die direkteure as predikant van Drakenstein aangestel, het in Augustus 1714 aangekom en die plig dadelik oorgeneem. In 1717 is ’n aanvang gemaak met die bou van ’n kerk by Drakenstein. Die fondse het gekom uit ’n nalatenskap van £208 6s. 8d. vir die doel bemaak deur Henning Huising, £314 8s. 6d. by die regering hier gelaat vir liefdadigheidsdoeleindes deur individue in die vloot onder goewerneur-generaal Van Hoorn, £698 12s. 2d. geleen deur die konsistorie van die Kaap, en £715 12s. 6d. deels deur spesiale kollektees en deels deur gebruik van die armefonds ingesamel. Die gebou is in 1720 voltooi. Daardie voltooide kerk, onder Van Aken, was die gemeente wie se konsistorie in Februarie 1728 om ’n Franse sieketrooster gevra het en gesê is om op direkteure te wag wat die lyn nie sou heropen nie. [3]
By Stellenbosch, waar ds. Bek predikant was toe in 1717 ’n aanvang gemaak is met die bou van ’n kerk in die plek van dié wat deur vuur vernietig is, is die koste gedra deur die armefonds aan te wend, deur spesiale kollektees, ’n lening van die Kaapse konsistorie wat toe meer as £9,300 tot die goede gehad het, en deur ’n lotery waarvoor verlof by die direkteure verkry is. So het die kerklike kaart van 1728 nog ’n Kaapse gemeente met Slicher pas as hulppredikant bevestig terwyl hy skoolrektor gebly het, Drakenstein onder Van Aken sonder ’n Franse sieketrooster, en Stellenbosch se herboude kerk op die ouer Bek-lêer geloop—nie ’n nuwe binnelandse incumbent wat hierdie jaar geskep is nie. [3]
Onder die Franse vlugtelinggesinne wie se name nog op Drakenstein-rolle gestaan het, is Pieter Jansz van Marseveen (van Marcevene), man van Elizabeth des Pres van Kortrijk, in 1728 oorlede. Sy was op die 24ste Mei 1688 pedi vir Charles Prévot, aan boord van die Schelde gedoop, en het by van Marseveen Anna, getroud met Abraham Prévot; Cecilia, getroud met Charles du Plessis; en Pieter gelaat. Die jaar se Franse lêer aan die Kaap was dus nie net die konsistorie se geweierde sieketrooster vir vyf-en-twintig of ses-en-twintig ou mense wat nie Nederlands verstaan het nie. Dit was ook ’n Kortrijk-huwelikslyn wat deur ’n dood toegemaak is in dieselfde kalender as die raad se Februarie-notule. [8]
Juliestorm: Stabroek, Haarlem en Middenrak — 3–4 Julie 1728
Gedurende die somer is die woude langs die rivier Zonder End deur die goewerneur persoonlik ondersoek, met die oog daarop om vas te stel of hulle nie tot groter nut van die Kompanjie gemaak kon word nie. Maar die bergreeks wat hulle van die Kaap skei, is te formidabele ’n hindernis bevind om die vervoer van hout met wins toe te laat. Daardie inspeksie het op dieselfde lêer gesit as die buitepos van ’n korporaal en ses manne wat in November 1726 oor die Hottentots-Holland-berge na die Ziekenhuis aan daardie rivier gestuur is, nadat Khoikhoi daar gekla het hulle kon nie teen San standhou nie en teen swerwende Europeërs wat voorgegee het om vir handel te kom maar in werklikheid hulle vee beroof het. Somerhouthope het toegemaak; winterwater het toe oopgegaan. [3] [9]
Op Saterdag die 3de Julie 1728 was daar ses skepe in Tafelbaai voor anker, toe ’n storm uit die noord-noordweste opgesteek het. Om eenuur die middag het die Stabroek haar kabels laat gaan en is tussen die kasteel en die mond van die Soutrivier aan land gedryf. Sy is twee uur later gevolg deur die Haarlem, wat nader aan die kasteel gestrand het. Geeneen van hierdie vaartuie is stukkend geslaan nie, en slegs twee manne van elk het verdrink in ’n poging om land te bereik. [3]
Kort ná drie-uur het die Middenrak net anderkant die mond van die Soutrivier aan land gegaan. Daar was vyf-en-sewentig manne aan boord, en die skip was in ’n woedende branding, maar dit was nie moontlik om enige hulp te verleen nie. Die nag het ingeval, en die romp van die Middenrak het nog bymekaargehou. Maar toe die môre op Sondag die 4de aanbreek, was alles wat van die skip oorgebly het, langs die strand versprei, en nie een van die vyf-en-sewentig is gered om te vertel wanneer sy uitmekaar gegaan het nie. Die ander drie vaartuie het die storm uitgery. [3]
Die Julieramp het dus op dieselfde noord-noordwes-slag drie kante uitmekaar geval: twee Indiëvaarders gestrand met ligte lewensverlies, een totale verlies van skip en geselskap anderkant die Soutriviermond, en drie skepe wat nog hul ankers gehou het toe die branding bedaar het. Tafelbaai se winterreputasie, al duur in vroeër storms—die Junie-1722-slag wat seshonderd-en-sestig manne en eiendom ter waarde van byna ’n kwart miljoen sterling geneem het—het nog ’n volle wrak en twee strandings in ’n enkele middag en nag geneem. Van eenuur tot kort ná drie het die ree drie rompe afgegee; teen Sondagmôre was net die Middenrak uitmekaar. [3]
Engelse duikers onder John Lethbridge het die vorige jaar van munt en ’n hoeveelheid goedere uit wrakke in Tafelbaai herwin, maar gevind dat die meeste van die wrakgoed diep onder sand bedek was. Julie 1728 het nuwe hout en nuwe liggame by daardie versande lêer gevoeg: twee skepe wat nog losgemaak kon word, en een wat hoegenaamd nie losgemaak sou word nie. Die Kasteel wat daardie Saterdagmiddag die Soutriviermond dopgehou het, kon nie ’n boot deur die branding na vyf-en-sewentig manne stuur nie. Maandag se strand het gehou wat Sondag se daeraad al as totale verlies genoem het. [3]
Haarlem by Saldanha herstel en weer verloor — 4 Desember 1728
Die Haarlem is weer vlotgekry, en is na Saldanhabaai gestuur om herstel te word. Dit is uitgevoer, en sy het op die 4de Desember na Tafelbaai teruggekeer. In daardie seisoen van die jaar is gevaar nie verdink nie, hoewel die dag reënerig was en die wind wisselend van noordwes tot suidwes. Dieselfde romp wat in Julie nader aan die kasteel gestrand het met twee verdronkenes, het uit Saldanha op ’n somerkalender tuisgekom, nie ’n wintereen nie. [3]
Om tienuur daardie nag het die Haarlem haar kabels laat gaan en is digby die mond van die Soutrivier aan land gedryf, waar sy dadelik uitmekaar gebreek het. Van honderd-en-sewe manne aan boord het slegs sestien op stukke van die wrak land bereik. Een-en-negentig manne is verlore op ’n reënerige nag toe die ree nie as gevaarlik gereken is nie. Somerverwagting het nie ’n skip beskerm wat al een maal op die Tafelbaaistrand gewerp is nie. [3]
Dieselfde romp wat in Julie naby die kasteel gestrand het met twee verdronkenes, het dus in vyf maande ’n tweede loopbaan voltooi: Saldanha-herstel, Desember-terugkeer op ’n dag nie as winterkrisis geklassifiseer nie, en totale opbreek by die Soutriviermond met een-en-negentig manne verlore. Julie se gedeeltelike berging van twee skepe en totale verlies van die Middenrak is in Desember beantwoord deur die mislukking van die herstelde Haarlem. Vir die nedersetting wat die Soutriviermond twee maal in een jaar dopgehou het, was 1728 ’n skeepsjaar soveel as ’n vleis-en-graanjaar. [3]
Saldanha self was lank bekend as ’n baai wat ’n romp vir herstel kon hou. Wat dit nie kon doen nie, was Tafelbaai se kabels herskryf. Die Haarlem het Saldanha heel gelaat en by die Soutriviermond gesterf die nag wat sy teruggekom het. Die drie skepe wat die Juliestorm uitgery het, was nie op daardie Desemberstrand nie; dié wat in Julie gered is, was. Noodt se tweede Desember in die Kasteel het dus oopgegaan met wrakgoed digby die riviermond waar die Stabroek in Julie eerste aan land gekom het—en met sestien manne van honderd-en-sewe wat van die stukke afgeloop het. [3]
Rijk Tulbagh tree tot die Politieke Raad toe — 16 September 1728
Rijk Tulbagh is op die 21ste Mei 1699 gebore, oudste seun van Dirk Tulbagh, ’n offisier in die leër van die State-Generaal in Utrecht, en Catharina Cattepoel. As vyfjarige is hy na Bergen-op-Zoom toe sy vader oorgeplaas is; kaptein Dirk het daar onder garnisoenkommandeur Maurice Pasques de Chavonnes gedien—’n skakel wat die seun later na die Kaap eerder as na die Indië gewys het. Hy het in 1716 aangekom, ’n tiener van sestien, as die juniorste van juniors teen twaalf gulde per maand, as assistent van pakhuismeester Jan de la Fontaine. Twee jaar later was hy adjunk-sekretaris van die Politieke Raad teen vyf-en-twintig gulde. In 1722, toe Hendrik Swellengrebel sekretaris was, het hy Swellengrebel se senior klerk geword. Toe De la Fontaine in 1724 waarnemende hoof geword het en Swellengrebel sekunde, is Tulbagh as sekretaris van die Politieke Raad teen vyftig gulde per maand aangestel, met vrye kwartiere in die Kasteel, ’n kok en ’n lyfkneeg. [9]
Die volgende jaar, by die bevordering van Hendrik Swellengrebel tot meester van die pakhuise, is Tulbagh gekies om hom as klerk in daardie departement op te volg. In 1725 het die sekretaris, Adriaan van Kervel, fiskaal geword, toe Tulbagh in die vakante amp aangestel is. Hy het daarin sonder ’n stem gebly tot die 16de September 1728, toe hy lid van die Politieke Raad geword het, en terselfdertyd ’n setel in die hooggeregshof gekry het. In 1726 is hy deur die plaaslike owerhede tot junior koopman op approbasie benoem, en hierdie waardigheid is nou deur die direkteure bevestig. Die September-bevordering het dus ’n raadsstem en ’n geregtelike setel gepaar met metropolitaanse bevestiging van die junior-koopmansrang wat al ter plaatse toegestaan is. [3]
Só het hy geleidelik opwaarts gevorder, in elke pos volkome bevrediging gegee, en altyd deur sy kollegas geag en bemind. Hy het ’n jong dame tot vrou geneem wat van geboorte ’n koloniste was. Verskeie van haar familielede was toe in diens van die Oos-Indiese Kompanjie, en onder hulle haar broer, Hendrik Swellengrebel, wat by verskeie geleenthede Tulbagh se onmiddellike meerdere in amp was. Die toetrede tot die raad in 1728 het dus ’n sekretaris gesit wat al deur diens—en deur die Swellengrebel-huis op die hoek van Berg- en Walestraat—aan die koloniale amptelike families rondom Noodt se regering verbind was, nie ’n vreemdeling wat vir die stoel ingevoer is nie. [3] [9]
In Mei 1728 het Tulbagh by die troue van sy vriend Hendrik Swellengrebel gestaan, waar sy liefdevolle blik op die bruidsmeisie Elizabeth vrymoediger geword het. Hy het daardie jaar nie ’n huishouding opgerig nie. Sy sin vir verantwoordelikheid het hom nie toegelaat om te trou voordat hy self ’n vrou behoorlik kon onderhou nie, sonder om op haar bruidskat te trek. Noodt het nie van die troue ’n goewerneursfees gemaak nie. Tulbagh se jaar in die Kasteel was die jaar van uit die goewerneur se oog bly totdat September hom ’n stem gegee het. [9]
Hy het ’n ongewone insig in die menslike aard verkry, en dit moes hom gehelp het in sy verhouding met die onvoorspelbare goewerneur. ’n Verleë, stil jong man wat, in plaas daarvan om by partytjies aan te sluit, in sy kamer gebly het om te lees, was hy nie die offisier wat Noodt se tent opgeslaan of op die Wapenplein gevloek het nie. Op die 16de September het daardie stil klerk ’n raadslid met ’n geregtelike setel geword. Die junior-koopmansrang van 1726 is in dieselfde wending uit Nederland bevestig. Noodt se Politieke Raad in die laaste kwartaal van 1728 het dus ’n man ingesluit wat teen twaalf gulde per maand aangekom het en nou met ’n stem gesit het—nog sekretaris, nie meer stemloos nie. [3] [9]
San-inval op Jan Valk naby Piketberg — Desember 1728
In hierdie tydperk is daar skaars enige melding van die inheemses in die rekords, omdat hulle selde die Europeërs moeilikheid gegee het. ’n Uitsondering het in Desember 1728 voorgekom, toe ’n geselskap San die vee van die plaas van Jan Valk naby Piketberg weggedryf het. Valk se bure het saamgekom en die rowers agtervolg, wat weerstand gebied het toe hulle ingehaal is. Die noordelike veegrens, nie die Zonder End-korporaal se pos nie, was die lêer wat die stilte gebreek het. [3]
Twee Europeërs is gewond, maar ’n salvo korrels het al die San wat nie getref is nie op die vlug gejaag. Die vee is herwin, behalwe twee osse. Die regering het die optrede van die koloniste goedgekeur om die rowers te volg en op hulle te vuur, maar die landdros opgedra om versigtig te wees dat geen provocasie gegee word aan San wat nie eers oortree het nie. Goedkeuring van die jag en ’n waarskuwing teen onuitgelokte krenking was die dubbele notule uit ’n Kasteel wat die jaar aan vleisplakkate en wrakke bestee het. [3]
Die Desember-agtervolging naby Piketberg is dus as ’n seldsame grensvoorval binne ’n stil inheemse lêer opgeteken: buurmanbyeenkoms, weerstand en gewonde Europeërs, ’n korrelsalvo, herwinning van almal behalwe twee osse, en daardie dubbele regeringsantwoord. Dit het die kalenderjaar se binnelandse geweld op die noordelike veegrens toegemaak eerder as op die Zonder End-lyn wat in November 1726 ’n korporaal se pos getrek het. Die landdros wat versigtig moes wees, was die binnelandse magistratuur wat al op waarnemende voorwaardes geloop het sedert Bergh in Januarie gelaat het—die senior heemraad as president van die hof. [3]
Noodt se binnelandse ritte het al die Piketberge op inspeksietoere van vyf of ses weke bereik, met weinig meer om te toon as ’n geringe verbetering van die paaie en die oprigting van een brug, en met ’n standvastige “Veremus”—ons sal sien—op boere se versoeke en klagtes. Desember se salvo naby Valk se plaas was nie ’n goewerneurstoer nie. Dit was bure wat San ingehaal het wat vee weggedryf het, twee Europeërs gewond, twee osse nie herwin nie, en ’n landdros gewaarsku om nie dié te provokeer wat nie eers oortree het nie. [3] [9]
Kalender 1728 het dus as Noodt se tweede geïnstalleerde jaar toegemaak: binnelandse veeverlof in Februarie herroep sonder ’n skuldigbevinding om by die konsistorie se klagte te pas; tong-en-klouseer vir die eerste keer genoem; plakkate van die 24ste Februarie en die 6de April op vreemdelingvoorrade en Kompanjievleis; koringuitvoer hervat ná die roesjaar; Slicher in Februarie as Kaapse hulppredikant bevestig en ’n Franse sieketrooster op die 23ste geweier; die Stabroek, Haarlem en Middenrak op die 3de Julie aan land, die Middenrak uitmekaar met vyf-en-sewentig, die herstelde Haarlem op die 4de Desember weer verloor met sestien van honderd-en-sewe gered; Tulbagh op die 16de September ’n raadsstem gegee; en Valk se bure in Desember naby Piketberg korrels geskiet. Die volgende jaar se Januarie-wrak by Agulhas en die April-lêers in die Kompanjie se tuin lê buite hierdie blad. [3]