Boer History1773 aan die Kaap die Goeie Hoop: Van Oudtshoorn sterf op see, ’n Junie-storm en Faber se dood
Waarnemende jaar: Kasteelkontinuïteit — 1773
Kalender 1773 het oopgegaan in die tweede volle jaar van Joachim van Plettenberg as waarnemende hoof van die regering, die oggend ná Ryk Tulbagh se dood deur die raad verkies, totdat die bewindhebbers se welbehae bekend sou wees. Hy is as regsgeleerde opgelei en het baie min ondervinding in enige ander betrekking gehad. ’n Frieslandse baron, gebore te Leeuwarden op die 8ste van Maart 1739, seun van Hendrik Casimir Baron van Plettenberg en Agatha Petronella van Ammema, het hy van die Latynse skool na Utrecht gegaan, op die 8ste van Mei 1764 as adjunk-fiskaal op vyf-en-twintig met die Amerongen na Batavia vertrek, en op die tweede dag van 1765 in die koloniale hoofstad aangekom. In 1767 het hy met Cornelia Charlotte Feith getrou, weduwee van Louis Taillefer, direkteur van Bengale. Daardie selfde jaar het die Van Plettenbergs aan die Kaap gekom, waar Joachim as fiskaal-onafhanklik aangestel is. Van die 30ste van Mei 1770 het hy die tweede stoel sowel as die belangrike pligte van fiskaal gesit; Olof Godlieb de Wet het die fiskaal se roetine gesit. Van die 12de van Augustus 1771 het hy beide die eerste stoel en die tweede gesit. Geroep om ’n modelgoewerneur op te volg, was hy van die eerste oomblik af in ’n nadeel. Die politieke raad het geen keuse gehad nie: hy was die enigste senior uitvoerende in die nedersetting toe Vader Tulbagh gesterf het. September 1772 het ’n goewerneur nog in Holland benoem. Januarie 1773 sou daardie benoemde goewerneur onder dieselfde plaveisel as die landsvader begrawe. [3] [7] [9]
Kontinuïteit van persone was die burgerlike feit van die tweede waarnemende jaar net soveel as nuutheid van ’n genoemde goewerneur nog op die water. Dieselfde kasteel, dieselfde borde, en baie van dieselfde amptenare het gebly. Lucas Sigismundus Faber het nog Stellenbosch gesit toe Januarie oopgegaan het; Joachim Frederik Mentz het nog die gehuggie gesit wat Horak gelaat het; Jan Frederik Kirsten het nog die winterhawe met die titel van resident gesit, met ’n klippier. Ds. Hendrik Kroonenburg, ds. Johannes Frederik Bode, en ds. Johannes Petrus Serrurier van Hanau het nog die Kaapse preekstoel drie diep gesit, soos Amsterdam in 1761 beveel het, en nog maandeliks om die beurt diens te Zwartland gehou, geen opvolger vir Gerhardus Croeser benoem nie. Stellenbosch se preekstoel, leeggemaak deur ds. Johannes Appeldoorn in September 1772, het nog ’n konsulent gesit. Ds. Van der Spuy het nog Drakenstein gesit, en dit binne die ouderlingstryd wat Januarie 1772 oor Thomas Arnoldus Theron oopgemaak het. Remmerus Harders het nog Waveren gesit. Gekombineerde kerkrade het al in 1759 opgehou. Die Kasteel se gewone besigheid—oop toegang, vaste fooie, geen private handel deur amptenare—was die landsvader se gewoonte. Die tweede waarnemende jaar het die gewoonte, die leë eerste stoel op papier, en ’n genoemde goewerneur wat Tafelberg nog nie gesien het nie, geërf. [3] [8] [9]
Uitwaarts het die landregime nie van die 18 Februarie 1770-name verander nie. Die oostelike grens van die kolonie, volgens die resolusie van die politieke raad, het Bruintjes Hoogte en die Gamtoosrivier gebly; maar, in weerwil van daardie verbod, was Europeërs langs die hoë lande tot by die Klein-Visrivier gevestig. Veeposte van vyf of ses duisend akker het nog genoeg grond gelyk te laat. Jaarlikse huur, wanneer dit ingevorder kon word, het £5 gebly ná die vyftienjarige erfpagskikking van 1732. Khoikhoi wat nog in kompakte liggame bymekaar gehou het, het hulle eie regering behou, met kapteins wat in die praktyk deur die Hollandse owerhede aangestel is. Die groter getal het ou stamonderskeidings verloor en as afhanklikes van boere gelewe, of rondgeswerf en diens geneem soos hulle lus gehad het. Die howe was oop vir hulle beskerming. Europeërs en Khoikhoi het in die ou distrikte op vriendelike voet saamgelewe, maar by tye is die vrede versteur deur San-rovers. Omstreeks die jaar 1770 het veediefstalle en slagtings van inheemse veewagters, en selfs van wit koloniste, gebeurtenisse van so gereelde voorkoms geword dat plase langs die Nieuwveld, die Sneeuwberg en die Winterberg onveilig was. Kalender 1773 het daardie noordelike papier en daardie oostelike lyn geërf, ’n Oktober-lasbrief wat ’n jagter al ontduik het, ’n hospitaalsteen van die 2de van November 1772, en ’n genoemde goewerneur op die Asia. [3] [4] [7]
In die Republiek het Prins Willem V al in 1766 mondig geword en as Stadhouer gesit. Die Kaap het nog onder die Sewentien en ’n waarnemende baron gesit. Saterdag, die 8ste van April 1752, was ’n dankdag vir honderd jaar van Kompanjiestbesit, terugkykend na die tuine van 1652. Die tweede waarnemende jaar het honderd een-en-twintig jaar van daardie tuine gesit, met ’n eerste stoel in Augustus 1771 leeggemaak, ’n genoemde goewerneur wat nog nie aangekom het nie, ’n hospitaalgrond wat van November ’n steen gehou het, en ’n reede wat van 1772 sy sewentig-’n-jaar-telling oorskry het. Gedurende die een-en-twintig jaar 1751–1771 was die gemiddelde jaarlikse getal skepe by die twee hawens 70. Vreemdelinge het gekry wat hulle wou betaal, behalwe wanneer die raad dit nodig geag het om die verkoop van sulke artikels as die Kompanjie nodig gehad het, te verbied. Kalender 1773 sou die lyn by Bruintjes Hoogte nie op papier breek nie. Dit sou ’n genoemde goewerneur onder die kerkplaveisel begrawe, ’n skipper vir die vlootwerf aanhou, ’n uitgaande Indiëvaarder anderkant Soutrivier wrak slaan, en Stellenbosch se drosdy in Augustus leegmaak. [3] [9]
Die dorp in Tafelvallei was al aansienlik vergroot. Vreemdelinge het begin om dit onder die naam Kaapstad te ken, hoewel die koloniste dit nog die Kaap genoem het. Verskeie nuwe strate is uitgelê. Die paradeterrein is weer gelykgemaak, en ’n eikeheining is daarom geplant. Die kunsmatige fonteine is hernu. Die stadhuis is deur die burgerraad gebou. Die vestings is herstel, en ’n nuwe battery is naby die mond van Soutrivier opgerig. Die toring van die kerk is ’n paar voet verhoog, en ’n horlosie is daarin geplaas wat van die 25ste van November 1771 eindelik die tyd aangedui het. Die kerkhof om die kerk is gesluit; die begraafplaas tussen die Leeukop en die strand van die baai is vroeg in 1770 oopgemaak. Die landsvader het onder die plaveisel van die kerk gelê, nie in die nuwe begraafplaas nie. Die hospitaal in Tafelvallei was aan die vergaan; die bewindhebbers het besluit om ’n nuwe een te bou; die grond is voor Tulbagh se dood voorberei; die hoeksteen is op die 2de van November 1772 deur Van Plettenberg gelê. Januarie het dus oopgegaan op ’n waarnemende nedersetting, ’n betalende reede, ’n horlosie wat die uur gesê het, ’n steen in die hospitaalgrond, en ’n genoemde goewerneur nog op see. [3] [9]
Van Oudtshoorn sterf op see — 23 Januarie 1773
Voordat Tulbagh se dood in die Nederlande bekend was, het die Prins van Oranje, op die benoeming van die bewindhebbers, Pieter van Reede van Oudtshoorn as sekunde aangestel, aangesien daardie heer weer om betrekking in Suid-Afrika aansoek gedoen het, waar sommige van sy kinders gewoon het. Dit was toe die bedoeling dat Van Plettenberg die pligte van fiskaal sou hervat. Depesjes wat Tulbagh se dood aangekondig het, het egter van die Kaap aangekom voordat Van Oudtshoorn Holland kon verlaat, en hy het toe die amp van goewerneur ontvang, met Van Plettenberg terselfdertyd as sekunde aangestel. Hierdie inligting is op die 4de van September 1772 aan die Kaap ontvang. Die tweede waarnemende jaar het dus oopgegaan met ’n genoemde goewerneur wat deur die Kompanjie se meul gegaan het, wie se bande met die Kaap sterk was, en wat nog nie Tafelbaai ingeseil het nie. [3] [9]
Die nuutbenoemde goewerneur het in die skip Asia ingeskeep, maar is op see siek geword, en ná negentien dae opsluiting tot sy bed is hy op die 23ste van Januarie 1773 oorlede. Sy liggaam is in ’n loodkis geplaas wat hy saam aan boord geneem het, en ’n paar dae ná die skip se aankoms is dit met staatsie onder die plaveisel van die kerk begrawe. Hy het nie aangekom nie; of liewer hy het: sy dooie liggaam aan wal gedra in ’n loodkis. Hy het op die reis siek geword en gesterf voordat hy sy geliefde Tafelberg nog een keer kon sien. As die nuwe Meester van die Kasteel ooit in Tafelbaai aangekom het, sou die geskiedenis van die Kaap ’n ander loop geneem het. Hy het deur die Kompanjie se meul gegaan. Hy was veel meer “een van onze eigen menschen,” soos die Hollanders sê, en om daardie rede alleen sou hy meer welwillendheid ontmoet het as Van Plettenberg ooit kon verwag. [3] [9]
Twee goewerneurs het nou onder dieselfde plaveisel gelê. Tulbagh is daar op die 17de van Augustus 1771 neergelê, die begrafnis teruggehou om die plattelandse mense te laat bywoon, die dorp vol soos dit nooit tevore was nie. Oudtshoorn se staatsiebegrafnis was ’n genoemde goewerneur se begrafnis, nie ’n landsvader s’n nie. Die nuwe begraafplaas tussen die Leeukop en die strand, vroeg in 1770 oopgemaak, het nog nie die Kasteel se eerste stoel gehou nie. Die horlosie in die verhoogde toring het die uur oor albei kiste gesê. Die waarnemende baron, maan-gesig in die latere portrette, koue oë, ’n skerp regsgeleerde se neus, ’n eeu te laat gebore vir die mense wat hy moes bestuur—taai, selfgemaakte setlaars in ’n growwe land—het nog beide stoele gesit omdat die genoemde goewerneur op die water gesterf het. [3] [9]
Die Prins van Oranje het toe, op die benoeming van die bewindhebbers, Van Plettenberg as goewerneur aangestel, Otto Luder Hemmy as sekunde, en advokaat Willem Cornelis Boers as fiskaal. Daardie name was die Kasteel se 1773-papier ná die Asia se kis. Die seremonie van installasie het by die volgende kalender gehoort. Hemmy, wat vantevore die pos van opperverkoper gevul het, was ’n Kaapstadenaar. Boers het by die Haag gepraktiseer toe hy sy aanstelling ontvang het. Met sulke kortpaaie het Joachim van Plettenberg die genoemde goewerneur van die Kaapkolonie geword terwyl hy nog die waarnemende stoele gesit het. Die Sewentien se briewe het teen die stadige pas van die oseaan gereis. Januarie se dood het die waarnemende jaar nie leeggemaak nie. Dit het dit bevestig. [3] [9]
September se nuus van 1772 het nie ’n goewerneur geïnstalleer nie. Dit het een benoem. Januarie se dood het nie die waarnemende baron geïnstalleer nie. Dit het hom benoem, op papier nog in Holland, terwyl hy al beide stoele in die Kasteel gesit het. Die tweede waarnemende jaar het dus in Januarie ’n dooie genoemde goewerneur onder die plaveisel en ’n lewende waarnemende hoof verkry wat die Prins van Oranje nou as goewerneur sou skryf. Die hospitaalsteen van November, die Zon se eerste produksielading, en Cook se uitwaartse aandoening het al 1772 se boeke gesit. Kalender 1773 het ’n kis, ’n skipper om aan te hou, vyf Indiëvaarders teen bevele, en ’n drosdy wat in Augustus sou leegloop, gesit. [3] [9]
Staring by die vlootwerf; Kerguelen in Simonbaai — April–Mei 1773
Die amp van meester van die vlootinrigting het in April 1773 vakant geraak, en die raad het dit voorlopig gevul deur hier ’n energieke skipper met die naam Damien Hugo Staring aan te hou. Sy aanstelling is later deur die opperowerhede bevestig. Die vlootwerf was die Kasteel se nat papier: bote, stores, die Kompanjie se skepe in die twee baie, en die winterhawe se pier van 1768. Om ’n skipper aan te hou was die raad se gewone middel wanneer ’n stoel leeggeloop het en Holland maande ver was. Staring het daardie stoel van April gesit terwyl die waarnemende baron nog albei die binneste gesit het, en terwyl Hemmy en Boers nog name op ’n benoeming was, nog nie in hulle kamers nie. [3]
By Simonstad is al duur werke uitgevoer. Die hospitaal—’n vierkantige gebou van 130 voet front—is in 1760 begin en in 1765 voltooi. Stewardige pakhuise is toe opgerig, en toe dié klaar was, is in 1768 ’n klippier gebou. ’n Slaghuis, ’n bakkery, werkswinkels vir smede en timmerlui, en ’n woonhuis vir die beampte in bevel van die stasie het gevolg. Die gebou wat in die tyd van goewerneur Swellengrebel opgerig is—450 voet lank en vantevore vir alle doeleindes gebruik—is nou slegs as kwartiere vir die garnisoen en werkslui gebruik. Kirsten het nog daardie stasie met die titel van resident gesit, soos hy sedert Mei 1761 gedoen het. April se aangehoude skipper het die Kompanjie se vlootwerf gesit, nie die winterhawe se residentstoel nie. Die twee nat stoele was nie een nie. [3] [9]
In Mei 1773 het die Franse ontdekkingsreisiger kaptein Kerguelen, op weg om die Suidpoolsee te besoek, met die Rolland en die Oiseau in Simonbaai ingestaan. Hy sou weer in dieselfde hawe instaan wanneer hy na Brest terugkeer. Mei se Franse aandoening het die winterhawe gesit, nie Tafelbaai nie. Cook het in November 1772 Tafelbaai met die Resolution en Adventure op die uitwaartse reis aangedoen. Kerguelen het die ander baai, die klippier, en Kirsten se residentstoel gesit. Die taverne van die seë het nou ’n Franse suidelike ontdekkingsreisiger getel langs die Engelse omseiler van die vorige November, en langs Charles Peter Thunberg, wat nog in die kolonie was onder die beskerming en in die betaal van die Nederlandse Oos-Indiese Kompanjie, nadat hy as chirurgyn in een van sy skepe uit Europa gekom het. [3] [9]
Vooraanstaande reisigers van verskillende nasionaliteite sou indrukke van wat hulle gesien het in verskeie bundels oor Van Plettenberg se jare nalaat. Eerste onder hulle het die Sweedse natuurkundige Sparrman gerangskik, wat al in November 1772 met Cook in die Resolution vertrek het. Thunberg, ook ’n Sweed, het gebly. Kaptein Stavorinus, ’n Seelander, luitenant Paterson, ’n Engelsman, en mnr. Le Vaillant, ’n Fransman, het by latere kalenders gehoort. Kalender 1773 se genoemde besoeker in die winterhawe was Kerguelen met twee Franse skepe op pad na die suide. Die waarnemende jaar het nie ’n vergulde koets vir daardie aandoening nodig gehad nie. Dit het ’n pier, ’n magazyn, en ’n resident wat Simonstad sedert 1761 gesit het, nodig gehad. [3]
Vyf Indiëvaarders in ’n noordwester — 1 Junie 1773
Teen die bewindhebbers se opdragte was daar vyf Indiëvaarders in Tafelbaai op die 1ste van Junie 1773, toe ’n storm uit die noordweste opgesteek het. Kort ná dagbreek is een van hulle—die uitgaande skip Jonge Thomas—van haar ankers gedryf en op die strand anderkant die mond van Soutrivier gewerp. Daar is gesien dat die wrak nie lank bymekaar sou hou nie, maar vir ’n tyd is niks gedoen om die bemanning te red nie. Die Soutrivier-battery, in Tulbagh se jare naby die mond opgerig, het uitgesien op ’n strand wat die bewindhebbers nie vyf Indiëvaarders in ’n noordwester moes hou nie. Winter in Tafelbaai was die rede vir Simonstad. Vyf skepe teen bevele het daardie rede as wrakgoed gesit. [3]
In die loop van die oggend het ’n suiwelboer met die naam Wolraad Woltemaade die toneel van die ramp besoek. Woltemaade, op ’n kragtige perd gemonteer, het die branders ingestorm en die skip se sy bereik. Met twee man wat aan die perd se stert vashou, het hy na die strand teruggekeer, en hierdie prestasie herhaal totdat hy veertien van die bemanning gered het. By die volgende poging is hy onder ’n brander ingesleep en het hy verdrink. Kort hierna het die wrak opgebreek, toe honderd agt-en-dertig man hulle lewens verloor het en drie-en-vyftig die land bereik het, sewe-en-sestig gereddes in alles. Veertien van daardie sewe-en-sestig het op ’n suiwelboer se perd aan wal gekom. Die res het aan wal gekom toe die skip stukkend gegaan het. [3]
Die bewindhebbers het die prestasie van die dapper suiwelboer op die agterstewe van die volgende skip wat vir hulle gebou is, laat uitbeeld, wat hulle die Held Woltemaade genoem het, die Held Woltemaade. Die Kasteel se Junie-papier was dus ’n wrak, ’n verdronke ruiter, ’n genoemde skip op ’n toekomstige agterstewe, en ’n verbod wat die vyf Indiëvaarders al oortree het. Daar was maar min rampe aan die kus in die jare net agter: die verlies van die Doddington en die aanstrand van die Meermin was al in vroeër kalenders geskryf. Kalender 1773 het ’n genoemde wrak by daardie kort lys gevoeg, in die baai wat die bewindhebbers vir die winter leeg beveel het, op die strand anderkant die battery by Soutrivier. [3]
Vyf Indiëvaarders in Tafelbaai op die eerste van Junie was nie ’n verrassing van weer nie. Dit was ’n breuk van papier. Die winterhawe het bestaan sodat die Kompanjie se skepe nie daardie strand sou sit nie. Kirsten se pier, die vierkantige hospitaal van 130 voet, die pakhuise, die slaghuis en die bakkery te Simonstad was die bewindhebbers se antwoord op Junie. Die vyf skepe het dit nie gebruik nie. Een van hulle het op die sand anderkant Soutrivier betaal. Die ander vier het die storm in die baai uitgery wat hulle beveel is om te verlaat. Staring se nuwe vlootstoel, eers in April aangehou, het ’n werf gesit wat vyf Indiëvaarders nie uit ’n noordwester gehou het nie. [3]
Sewe-en-sestig gered en honderd agt-en-dertig verloor was die wrak se rekenkunde. Veertien van die gereddes was Woltemaade s’n. Die perd het gedoen wat bote in die oggend nie gedoen het nie. Die suiwelboer was nie ’n Kompanjie-beampte nie en nie ’n burgerraadslid nie. Hy was ’n man met ’n kragtige perd op ’n strand wat die Kasteel traag was om te werk. Die volgende skip se agterstewe sou sy prent en sy naam dra. Die plaveisel onder die kerk het al ’n genoemde goewerneur se kis van Januarie gedra. Junie het ’n suiwelboer se naam by die Kompanjie se rompe gevoeg, nie by die plaveisel nie. [3]
Vreemde skeepvaart het al in 1772 gespring en nie afgeval nie. Hollandse Indiëvaarders was nie die enigste rompe wat die twee baie sou nodig hê nie. Die nege jaar 1772–1780 sou in Tafelbaai 418 Hollandse skepe, 159 Engelse, 192 Franse, 41 Deense, 7 Sweedse, 16 Spaanse, 9 Portugese en 3 Oostenrykse tel; en in Simonbaai 47 Hollandse, 85 Engelse, 46 Franse, 17 Deense, 1 Oostenrykse en 6 Sweedse; of, gemiddeld, 52 Hollandse skepe en 65 onder verskeie ander vlae jaarliks by die twee hawens. Junie se storm het binne daardie sprong gesit. Dit het ’n Kompanjie-breuk gesit, nie ’n vreemde een nie. Die Jonge Thomas was uitgaande, ’n Hollandse romp, op ’n strand wat die battery al geken het. [3] [9]
Faber sterf — Augustus 1773
In Augustus 1773 is Lucas Sigismundus Faber, landdros van Stellenbosch en Drakenstein, oorlede. Hy het die stoel sedert Junie 1769 gehou, toe Jacobus Johannes le Sueur bevorder is en Faber hom opgevolg het. Die sekretaris van die distrik— Abraham Faure— het tot Oktober waargeneem, toe Marthinus Adriaan Bergh as landdros aangestel is. Augustus het dus ’n buitenste stoel leeggemaak wat Januarie nog onder die waarnemende jaar se kontinuïteite gelys het. Mentz het nog Swellendam gesit. Kirsten het nog Simonstad gesit. Die Kaapse preekstoel het nog drie diep gesit. Stellenbosch se drosdy, mooier sedert die brand van die 31ste van Oktober 1762 en veiliger sedert Martin Melk die rivier ná die vloed van die 30ste van Mei 1768 versit het, het in Augustus en weer in Oktober sy handtekening verander. [3]
Faber se vier jaar en twee maande het die Desember 1769-kommissie gesit wat die Zwartberg as die Stellenbosch–Swellendam-skeidslyn genoem het, die 18 Februarie 1770-plakkaat wat Bruintjes Hoogte en die Gamtoos as die oostelike rand genoem het, die Mei 1772-brief uit Stellenbosch dat ’n San-geselskap op die Roggeveldgrens Hendrik Teutman, sy vrou en dogter, en ’n dienskneg van Adriaan Louw vermoor het, en die Oktober 1772-opdrag om Willem Prinsloo van die Klein-Vis te laat verwyder—’n opdrag wat die jagter ontduik het. Hy het ’n dorp gesit wat in Tulbagh se bestuur vergroot en in voorkoms verbeter is, ’n drosdy mooier herbou ná brand, ’n rivier wie se loop versit is om nog ’n vloed te voorkom. Augustus het die landdros geneem. Dit het nie die Zwartberglyn, die Gamtoos-papier, of die jagter nog anderkant die grens geneem nie. [3] [4]
Stellenbosch se preekstoel was al leeg van ’n standpredikant sedert Appeldoorn in September 1772 gesterf het. Die gemeente het ’n konsulent gesit. Die pos sou vakant bly. Augustus se dood het die dorp dus met ’n nuwe waarnemende landdros gelaat en nog sonder ’n gevestigde predikant. Van der Spuy het nog Drakenstein gesit, en dit nog binne die Theron-stryd. Harders het nog Waveren gesit. Die Kaapse drie het nog maand om maand na Zwartland gery. Die buitenste burgerlike stoel het verander; die buitenste preekstoele nie, behalwe die een wat al leeg was. [3] [8]
Faure se waarnemende maande was twee. Bergh se aanstelling in Oktober het die vakature gesluit soos die raad vakatures gesluit het: uit die burgerlike lys van die distrik, eers die sekretaris, dan ’n genoemde landdros. Swellendam het ’n blote gehuggie gebly, Mentz in Horak se stoel, die Breede-pont van 1757 nog die openbare boot op daardie pad. Die twee buitenste distrikte het nie meer ’n landdros gedeel nie, en van Augustus af het hulle nie meer Faber se vierjaar-handtekening op Stellenbosch-briewe gedeel nie. Oktober het Bergh geskryf. Die noordelike plase wat ’n veldkorporaal al berge heter het, en die oostelike jagter wat al ’n lasbrief ontduik het, het die nuwe naam gesit soos hulle die ou een gesit het. [3]
Produkte, vreemde vraag en die stygende hospitaal — 1773
Die grond waarop die nuwe hospitaal moes staan, is voor die dood van goewerneur Tulbagh voorberei, maar die gebou is nie begin nie totdat Van Plettenberg op die 2de van November 1772 die hoeksteen gelê het. Dit was ontwerp vir die huisvesting van een duisend vier honderd en vyftig pasiënte, met kwartiere vir die geneeskundige beamptes en bediendes, en ruim pakhuise. Aangesien die meeste van die materiale in die bou van hierdie gebou uit die Nederlande gestuur is, het die bewindhebbers, in ’n depesje gedateer die 18de van Oktober 1771, die raad vereis om teruggaande ladings Kaapse produkte vir die skepe wat hulle uitbring, te verskaf, mits produkte van goeie gehalte teen redelike pryse te kry was. Hulle het gekla oor die hoë pryse en minderwaardige gehalte van verskeie monsters wat vantevore huis toe gestuur is, behalwe koring, en het daarom bevele uitgereik dat die grootste deel van die ladings uit daardie graan moes bestaan. Kalender 1773 het daardie steen met mure wat begin styg het, gesit, en daardie teruggaande ladings as ’n voortgesette papier van 1772. [3]
Toe daardie opdragte aangekom het, was die Franse besig om groot voorrade meel, wyn en vleis vir hulle oorlogskepe en magazynne te Mauritius in te lê, en die voorafgaande oes was nie heeltemal so goed as gewoonlik nie, sodat pryse hoog geloop het. In 1772 het net een skip belaai met materiale vir die Kaap aangekom; sy was ’n groot een, en het ook troepversterkings uitgebring. Die raad het haar na Batavia vir bevele gestuur, en die Kaapse pakket Zon, ’n vaartuig van omtrent driehonderd ton las, voorberei om produkte na Europa te neem. Om selfs daardie hoeveelheid te kry, was dit nodig om vir ’n tyd die verkoop van graan aan vreemdelinge vir uitvoer te verbied. Daardie eerste lading het bestaan uit 2,997 muids koring, 87 muids rog, 222 muids gars, 82 leggers gemengde wyne, en 5,300 pond talg. Die winste was so bevredigend vir die bewindhebbers dat hulle besluit het om die invoer van Suid-Afrikaanse produkte voort te sit. Van daardie datum tot die begin van die oorlog met Engeland, ’n tydperk van nege jaar, is jaarliks ’n hoeveelheid Kaapse produkte na die Nederlande gestuur. Kalender 1773 was die tweede van daardie nege. [3]
Die toename van uitvoere bo dié van vorige jare het nie verhoogde voorspoed vir die koloniste gebring nie. Die pryse wat die Kompanjie betaal het, was ruïneus laag. Vir die koring na Indië het die boere slegs 8s. 9¾d. ontvang en vir dié na Europa slegs 5s. 11½d. ’n muid, ná aftrekking van die regeringsheffings. Die botter is teen 6d. tot 8d. gekoop, en die talg teen omtrent 2d. ’n pond. Terselfdertyd was daar ’n bestendige vraag na allerhande plaasprodukte teen meer as dubbel die pryse wat die Kompanjie gegee het. Dit was juis op die gebied van uitvoere dat die eerste ernstiger gemor gehoor is. In plaas daarvan om die voorspoed van die boere wat aan die voorrade deelgeneem het, te stoot, het die uitvoere eerder frustrasie en bitterheid veroorsaak. Die pryse wat die Kompanjie betaal het, was so laag dat dit skaars die moeite werd was om te swoeg. [3] [9]
Al die vreemde skepe het vars voorsiening nodig gehad. Sommige van die Franse vaartuie is van Mauritius uitdruklik gestuur om ladings graan, vleis en wyn te kry; en by tye het ’n Engelse vaartuig van St. Helena vir dieselfde doel aangekom. Die bewindhebbers het toegegee dat hulle aangemoedig moes word om aan te doen, aangesien hulle kontant in die land gebring en die inkomste vermeerder het. Danksy hulle kon die kontrak vir die lewering van vleis aan die Kompanjie nou teen minder as 4d. ’n pond geneem word, want die kontrakteur het die voorreg gehad om vreemdelinge 2d. meer te vra. Die pachter van die reg van £1 ’n legger op wyn en drank wat aan vreemdelinge vir uitvoer verkoop is, kon nou byna £1,000 ’n jaar daarvoor betaal. Die gelisensieerde kleinhandelaar in wyne en drank kon £1,000 ’n jaar meer vir sy monopolie bied. Die gemiddelde wynproduksie was 8,244 leggers, en die Kompanjie het slegs 945 nodig gehad. Die bewindhebbers was daarom maar te bly om te weet dat die oorskot teen hoë tariewe aan die Kaap verkoop kon word. Met graan was dit anders. Soveel hiervan as wat geproduseer kon word, kon met wins verkoop word, en dit het dus ’n saak van berekening geword om so groot ’n hoeveelheid as moontlik te kry sonder om vreemdelinge weg te dryf. Die fiskaal het beheer van die handel geneem, en niks aan vreemdelinge laat verkoop sonder sy verlof nie. Die burgers het teen hierdie skending van hulle regte geprotesteer, maar tevergeefs. [3]
Die een-en-twintig jaar 1751–1771 het gemiddeld 11,791 muids koring, 202 rog, 68 gars, 202 ertjies, 174 bone, en 346 leggers gewone wyn na Indië uitgevoer, met botter van 1754 gemiddeld 22,322 pond ’n jaar, en eerder oor 100 leggers gewone wyn na Europa benewens soveel Constantia as wat verkry kon word, gewoonlik nie meer as 14 of 15 leggers nie. Die nege jaar 1772–1780 sou na Europa gemiddeld 15 leggers Constantia-wyn, 98 leggers gewone wyne, 10,714 muids koring, 28,800 pond talg, en 8,614 pond aalwyn uitvoer; en na Indië 14,419 muids koring, 180 rog, 66 gars, 87 bone, 100 ertjies, 296 leggers wyn, 18,618 pond botter, 11,555 pond talg, en 1,183 pond ivoor. Kalender 1773 het binne daardie gemiddeldes as die tweede produksiejaar en die tweede jaar van die skeepvaartsprong gesit. Dit het ’n hospitaal laat styg op Hollandse materiale, ’n pakketpapier al bewys, en ’n fiskaal se hand op graan aan vreemdelinge verkoop. [3] [9]
Kerk, grenspapier en burgerlike werke — 1773
Die verskeie kerke in die kolonie was nog goed van predikante voorsien, behalwe Zwartland en Stellenbosch. Aan die Kaap was Kroonenburg, Bode en Serrurier van Hanau almal in aktiewe diens, en het nog maandeliks om die beurt diens te Zwartland gehou. Appeldoorn se dood in September 1772 het Stellenbosch aan ’n konsulent gelaat; die pos het deur 1773 vakant gebly. Van der Spuy het nog Drakenstein gesit, en dit binne die ouderlingstryd oor Theron wat in Januarie 1772 oopgegaan het en nie gesluit het nie. Harders het nog Waveren gesit, in 1761 deur die bewindhebbers daar vastgemaak. Gekombineerde kerkrade het in 1759 opgehou. Serrurier van Hanau, op die 9de van November 1760 met Margaretha Elisabeth Timmendorf getroud, het nog die Kaapse preekstoel as derde predikant gesit, en nog Zwartland een maand in drie. Die binneste stoele het verander deur een dood in 1771 en een genoemde begrafnis in Januarie 1773. Die buitenste burgerlike stoel het in Augustus verander. Die buitenste preekstoele nie, behalwe die een wat al leeg was. [3] [8]
Die kerk te Drakenstein het ’n arena van stryd gebly. Die verkiesing in Januarie 1772 van Thomas Arnoldus Theron as ouderling is deur ’n aansienlike deel van die gemeente betwis, op grond dat hy nie behoorlik gekwalifiseer was nie, en die twis het gewelddadig geword. Philippe Jacob Naudé van Berlyn het in 1772 ’n volmag ten gunste van David Naudé en ds. Louis Ancillon van Berlyn verleen. Vier van die teenoorgestelde faksie sou deur die kerkraad geëkskommunikeer word. Kalender 1773 het daardie stryd as ’n geërfde papier gesit, nie as ’n nuwe verkiesing nie. Van der Spuy het nog die preekstoel gehou terwyl die partye nie die vrede gehou het nie. [3] [8]
Ten spyte van die strawwe van 1772 het die San voortdurend brutaler gelyk, en eindelik het hulle nie gevrees om plaashuise by ope dag aan te val nie. Beeste, skape en bokke is by honderde saam weggedryf, die veewagters is vermoor, en uit verskeie oorde is die Europeërs verplig om terug te trek. Die stryd tussen die boere langs die noordgrens en die San het byna onafgebroke geword. Die twee rasse kon nie langs mekaar lewe nie. Daar was waarskynlik baie gevegte waarvan die regering nooit gehoor het nie. Khoikhoi en halfbloede was net so gretig as die koloniste om die San te straf, want hulle het ewe veel gely. Sommige Khoikhoi het in reservate gelewe, onder kapteins wat deur die Kaapse regering erken is, en was nie aan koloniale howe onderworpe nie behalwe in sake wat blankes geraak het. Lily Fontein in die Kamiesberg, in 1772 aan kaptein Wildschut en sy mense verseker, het nog daardie noordelike papier gesit. Andere van hierdie ras het by die koloniste gewoon, òf in bevel van troppe vee òf as huisbediendes. Soveel as wat nodig was, het by die burgers teen die gemeenskaplike vyand aangesluit, en is van vuurwapens en ammunisie voorsien. [3] [7]
Ooswaarts het Willem Prinsloo nog die Klein-Vis gesit. In Junie 1771 het hy verlof van Tulbagh verkry om twee plase binne die koloniale perke te kies, maar hy het daaroor gegaan en die terrein van die later dorp Somerset-Oos beset. In Oktober 1772 het die waarnemende goewerneur die landdros van Stellenbosch opdrag gegee om hom te laat verwyder; hy het daarin geslaag om die lasbrief te ontduik. Verskeie andere het hom gevolg. Die setlaars het ’n petisie gestuur dat hulle gemagtig mag word om te bly waar hulle was. Kalender 1773 het daardie petisie nie met ’n nuwe oostelike lyn beantwoord nie. Dit het die 18 Februarie 1770-name—Bruintjes Hoogte en die Gamtoos—gesit, en dit het Europeërs langs die hoë lande tot by die Klein-Vis gesit, plakkate nutteloos, Faber se laaste maande en Bergh se eerste ewe onbekwaam om die jagter terug te trek. [3] [4]
Die horlosie in die verhoogde toring het die tyd aangedui sedert die 25ste van November 1771. Die tweede waarnemende jaar het sy burgerlike papier nie met ’n nuwe straat en nie met ’n nuwe battery gesit nie, maar met ’n hospitaal wat op die November-steen gestyg het, ’n horlosie wat al die uur oor ’n plaveisel gesê het wat nou die landsvader en ’n genoemde goewerneur gehou het, en ’n begraafplaas tussen die Leeukop en die strand wat vroeg in 1770 oopgemaak is. Die Wapen Pleyn is weer gelykgemaak en van ’n heining van eikebome voorsien. Die hele aansig van die Caabse Vlek het vinnig verander, en die naam Kaapstad het nie meer eufemisties geklink nie. Junie se wrak het daardie veranderde dorp se strand gesit. Kerguelen se twee skepe het sy winterhawe gesit. Thunberg het sy agterland met ’n plantkundige se pers gesit. Staring het sy vlootwerf gesit. Faber se dood het sy buitenste drosdy gesit. Oudtshoorn se kis het sy kerkplaveisel gesit, en Plettenberg het nog beide binneste stoele gesit. [3] [9]
Noord en suid het die jaar die kolonie se restant, sy bank, sy rivier, sy grafte en sy strand gerek: op die 23ste van Januarie is Pieter van Reede van Oudtshoorn op see oorlede ná negentien dae in die bed op die Asia, en ’n paar dae ná die skip se aankoms met staatsie onder die plaveisel van die kerk begrawe; die Prins van Oranje het toe Plettenberg as goewerneur, Hemmy as sekunde en Boers as fiskaal benoem; in April het die vlootinrigting vakant geraak en die raad het Damien Hugo Staring aangehou; in Mei het Kerguelen met die Rolland en die Oiseau in Simonbaai ingestaan; op die 1ste van Junie, teen bevele, het vyf Indiëvaarders in Tafelbaai gelê toe ’n noordwester die Jonge Thomas op die strand anderkant Soutrivier gedryf het, Wolraad Woltemaade veertien op ’n perd gered en verdrink het, die wrak opgebreek het, honderd agt-en-dertig verloor en sewe-en-sestig gered, die volgende skip die Held Woltemaade te noem; in Augustus is Faber oorlede, het Faure waargeneem, en in Oktober is Bergh as landdros van Stellenbosch aangestel; Stellenbosch se preekstoel het nog ’n konsulent gesit; Drakenstein het nog Theron se stryd gesit; Zwartland het nog die Kaapse drie maand om maand gesit; Prinsloo het nog die Klein-Vis gesit; San-geselskappe het brutaler teen plaashuise geword; Lily Fontein het nog Wildschut gesit; die hospitaal het op Hollandse materiale gestyg; vreemde skepe het nog meer as die Kompanjie betaal; Thunberg het nog gebotaniseer. Onder die waarnemende baron was 1773 nie ’n jaar van installasie nie, maar van ’n kis onder die kerk, ’n suiwelboer in die branders, en ’n buitenste stoel in Augustus leeggemaak. [3] [4] [7] [8] [9]