Boer History1836 in Suid-Afrika: Glenelg, Stockenstrom, Koningin Adelaide prysgegee, en Vegkop
Smith by King William’s Town, die sensus, en Delancey anderkant die Kei — Januarie–Februarie 1836
Kolonel Henry George Wakelyn Smith was nog by King William’s Town toe hierdie jaar oopgemaak het, met militêre beheer oor die provinsie wat Koningin Adelaide genoem is. Die man aan wie hy geantwoord het was sir Benjamin D’Urban, goewerneur sedert die 16de van Januarie 1834. D’Urban was sedert die 30ste van Desember 1835 terug in Kaapstad, ná byna ’n jaar op die grens. Koningin Adelaide het bestaan weens die inval van Sondagaand die 21ste van Desember 1834, toe Maqoma en Tyali duisende oor die grens van die Winterberg tot die see gesit het. Op die 10de van Mei 1835 het D’Urban die land tussen die Keiskama en die Kei in die koning se naam geannekseer. Op die 17de van September 1835 het Maqoma en Tyali hulle merke gemaak op terme wat hulle in daardie land as Britse onderdane gelaat het. Smith is daar gelaat om daardie skikking te laat werk: fatsoenlike Europese agente by die kapteins, ammunisie en drank uit, nuttige handel aangemoedig, beskuldigings van toordery gestop, en die stamme verhinder om teen mekaar te veg. Daar was weer vrede op die Vis. Daarom het Januarie met ’n kommandant in ’n nuwe dorp oopgemaak, nie met nog ’n kolom nie: die oorlog van die vorige jaar was op papier verby, en die werk nou was om ’n provinsie wat na ’n koningin genoem is, te hou. [3] [4]
mnr. Hougham Hudson is as agent-generaal by Grahamstad aangestel, met mnr. Theophilus Shepstone as klerk. kaptein Charles Lennox Stretch is by die Ngqika, Imidange en Amambala by Fort Cox geplaas. mnr. Richard Southey was by Fort Murray by Tshatshu, Umkayi en Siwani. mnr. Fleetwood Rawstorne was by Fort Waterloo by Umhala en Siyolo. mnr. John Mitford Bowker was by Fort Peddie by die Gqunukhwebe en die Fingoes. Die agente moes voorlopige ondersoeke doen in moord, verkragting, brandstigting, aanranding en diefstal, en voldoende sake na die militêre kommandant stuur vir krygshof totdat ’n eenvoudige wetboek goedgekeur kon word. Klein strafsake en alle siviele sake is aan die kapteins gelaat. ’n Klein liggaam Xhosa-polisie is ingeskryf om hulle te help. Die poste het saakgemaak omdat Smith nie in elke vallei kon sit nie: die agente was hoe Britse gesag Maqoma se mense moes bereik sonder nog ’n kommando. [3]
’n Sensus is geneem. Die Xhosa wes van die Kei het 72700 siele getel: 7500 Gqunukhwebe, byna 1000 Tinde, 9200 onder afstammelinge van Ndlambe. Met die Fingoes was die totaal tussen die Vis en die Kei suid van die Amatola-reeks 90500. Die telling het saakgemaak omdat die provinsie nie ’n leë strook tussen twee riviere was nie: dit was ’n bewoonde Xhosa-land met Fingo-lokasies daarin, en enige bevel om dit prys te gee sou tienduisende mense skuif, nie ’n lyn op ’n kaart nie. [3]
Sodra orde herstel is, het die sendelinge teruggekeer. Die Tyumie, Burnshill en Pirie is weer beset deur ds. William Chalmers, James Laing en John Ross, met James Weir en Alexander McDiarmid as assistente. mnr. John Bennie het Lovedale op ’n nuwe terrein naby die samevloeiing van die Gaga en die Tyumie herstig, omdat die geboue by die Ncera in die oorlog vernietig is. ds. Frederick Kayser het na Knappshope teruggekeer. ds. John Brownlee het weer by Tshatshu begin. ds. William Shepstone het Wesleyville weer beset, ds. William Boyce Mount Coke, en ds. John Ayliff het by Fort Peddie aangehou. Die stasies het saakgemaak omdat die oorlog hulle leeggemaak het; om dieselfde manne terug in dieselfde valleie te sit, was hoe D’Urban bedoel het die nuwe provinsie moes lyk na regering eerder as besetting. [3]
Op Donderdag die 7de van Januarie het Smith wat hy sy Groot Dag genoem het by King William’s Town gehou. Maqoma, Tyali en Umhala is al as landdroste belê; hy wou nou ’n groter byeenkoms hê, met die nuwe wette voorgelees en onderlanddroste en veldkornette genoem, sodat Britse gesag in die provinsie as begin gesien sou word, nie bloot as uitgeroep nie. Hy het ure van die meeste dae by die kapteins deurgebring, en geld in plaas van ruil, klere, en metodes van handel aangedring. Die seremonie het saakgemaak omdat Smith probeer het om verlede September se merke in ’n werkende hofstelsel te draai voordat Londen selfs op die anneksasie geantwoord het. [4]
Anderkant die Kei het die stamme getwis. Op die 23ste van Januarie het kaptein P. Delancey van die 75ste Fort Warden gelaat met ’n eskort van 110 man. Hy het agtereenvolgens Kreli, Vadana en Faku besoek, en hulle beloftes gekry om vrede met mekaar en met die kolonie te hou. Drie van Ncapayi se raadslede het hom ontmoet en ’n soortgelyke belofte in hulle kaptein se naam gemaak. ds. Samuel Palmer het saamgegaan; William Fynn en Aaron Aldum het getolk. Op die 17de van Februarie het Delancey homself sonder ongeluk by die hoofkwartier in King William’s Town aangemeld. Onmiddellik daarna is Butterworth, Morley, Clarkebury en Buntingville weer deur die Wesleyane beset. Die gesantskap het saakgemaak omdat Hintsa dood was en Kreli jonk: sonder ’n besoek in mag kon die land oos van die Kei teruggly in die strooptogte wat die oorlog oopgemaak het. [3] [4]
In Februarie het die handelaar David Hume na Grahamstad teruggekeer van ’n reis langs die Limpopo tot waar dit deur die oostelike berge gaan, met ’n verslag van die tsetse en beskrywings van die land so ver as die meer, van talle inboorlinge ontvang. Gedurende die vroeë maande het kaptein Sutton en luitenant Moultrie van die 75ste, en kaptein Cornwallis Harris met verlof uit Indië, langs die Limpopo gejag, elkeen eers Moselekatse met geskenke tevrede gestel. In dieselfde Februarie het die veldkornet van die Nuwe Hantam, in Graaff-Reinet, berig dat ’n groot saamtrek met 70 waens die Oranje oorgesteek het. Hy het gedink die meeste sou terugkom, al het vier Liebenberg-gesinne en Carel Cilliers gesê hulle sou aanbeweeg na die Portugese gebiede. Die berigte het saakgemaak omdat die binneland al deur jagters en boere bewandel is voordat Glenelg se papier die kasteel bereik het: die noorde het nie op ’n despêche gewag nie. [3] [4]
Glenelg se despêche, die Commons-komitee, en die verdrag met Moselekatse — Maart 1836
In Kaapstad het ’n klein party die goewerneur se skikking heeltemal afgekeur. Die leiers was ds. dr. John Philip en mnr. John Fairbairn van die Commercial Advertiser. Hulle wou state hê wat deur Bantoe-kapteins onder sendingleiding regeer word, waaruit Europeërs wat nie van hulle siening was nie, uitgesluit moes word. Philip het na Engeland gegaan met Jan Tshatshu en Andries Stoffels. ’n Komitee van die Commons onder mnr. Fowell Buxton het getuienis geneem. Die eerste sitting het deur Augustus 1835 geloop; ná ’n pouse van vyf maande het die tweede van die 1ste van Februarie tot die 1ste van Augustus van hierdie jaar geloop. Tshatshu se vader se stam het minder as 1000 van albei geslagte en alle ouderdomme getel; hy is as ’n magtige kaptein voorgestel wat 2000 krygers die veld in kon bring. Philip het daarna Engeland met die twee manne deurreis. Stoffels het tering opgedoen en is in Kaapstad op die tuisreis dood. Die komitee het in hierdie jaar saakgemaak omdat Londen die oorlog nog van getuies gekies in Kaapstad en Bethelsdorp gehoor het, nie van die agente wat nou by Fort Cox en Fort Peddie sit nie. [3] [4]
’n Ander getuie, wie se getuienis die koloniste so geskok as verras het, was kaptein Andries Stockenstrom, onlangs kommissaris-generaal, toe ’n pensioenaris wat in Europa woon. Hy is 11 keer vorentoe geroep. Voor die komitee, op die 19de van Augustus 1835, het hy ’n verslag van die dood van Zeko in 1830 gegee waarin die koloniale mag as ’n bende rowers en moordenaars voorgestel is. Volledige weerlêende getuienis is op die 25ste van Maart deur kolonel Wade aan die komitee gelewer, maar dit was toe te laat om tot iets anders as die rekord te dien. Stockenstrom het verklaar dat hy glo daar is beskawde nasies waarin die aandeel diewe groter is as onder die Xhosa, en dat reëlings met die kapteins getref kan word waardeur roof onderdruk kan word. Geen getuienis kon welkomer vir Buxton of vir die minister van kolonies wees wat nou Suid-Afrika in sy bewaring gehad het nie. Die sittings het saakgemaak omdat die man wat Londen as luitenant-goewerneur wou stuur, dieselfde getuie was wat die oostelike distrikte al wantrou het. [3] [4]
Daar was gereelde ministeriële wisselings in Engeland. In April 1835 het viscount Melbourne weer aan bewind gekom, en Charles Grant — kort daarna earl Glenelg — het sekretaris van staat vir die kolonies geword. Glenelg het voorgegee om die vraag te bestudeer, maar sy simpatie was alles aan een kant. Hy het gekla dat die goewerneur nie ’n duidelike en omvattende verklaring van die oorsake wat die inval uitgelok het, gelewer het nie, en hy het met pyn die uitdrukking “onherwinbare barbares” gelees. Die slotsomme was in ’n lywige despêche gedateer die 26ste van Desember 1835: in die optrede teenoor die Xhosa-nasie deur die koloniste en die openbare owerhede oor ’n lang reeks jare, het hulle ruim regverdiging gehad vir die oorlog waarin hulle ingestorm het; aangespoor tot wraak en wanhoop deur stelselmatige onreg, het hulle ’n volkome reg gehad om die waagstuk te waag om met geweld daardie herstel af te dwing wat hulle nie andersins kon verwag nie; die aanspraak op soewereiniteit oor die nuwe provinsie begrens deur die Keiskama en die Kei moet prysgegee word, omdat dit rus op ’n verowering wat voortspruit uit ’n oorlog waarin die oorspronklike geregtigheid aan die kant van die verowerdes was, nie van die seëvierende party nie. ’n Luitenant-goewerneur sou vir die oostelike distrikte aangestel word. Verdrae moes met die kapteins gemaak word, na wie alleen vir teruggawe by diefstal gekyk moes word. Geen Europeërs behalwe Christen-onderwysers sou oos van die Vis toegelaat word om te vestig nie. Teen die einde van Maart is die onsekerheid opgehef deur die aankoms van die papier self. Van al die amptelike stukke wat ooit Suid-Afrika bereik het, was geen so doeltreffend om die oostelike distrikte te draai nie. Die aankondiging was die sein tot algemene beroering. Die Hollandse bevolking het in erns begin om uit die kolonie te swerm; die Britte, wat leer dat hulle ruim regverdiging vir die Desember-oorgang gegee het, kon slegs met die donkerste voorgevoelens na die toekoms kyk. Die Londense Times van die 5de van Januarie het al berig dat gerugte van wat sou gebeur, aansienlike opskudding in die Stad onder handelaars met die Kaap veroorsaak het. Die despêche het saakgemaak omdat dit nie bloot ’n goewerneur berispe het nie: dit het die manne wat in 1835 geveg het, vertel dat die oorspronklike geregtigheid van die oorlog aan die ander kant was, en dat die provinsie wat Smith nog hou, prysgegee moet word. [3] [4] [7]
Op die 3de van Maart is ’n verdrag in Kaapstad geteken deur D’Urban aan die een kant en deur Nombate, namens Moselekatse, aan die ander. Die Matabele-kaptein het onderneem om ’n getroue vriend en bondgenoot van die kolonie te wees, vrede te hou, blankes wat sy land besoek te beskerm, sendelinge aan te moedig, en in die algemeen as ’n bevorderaar van beskawing op te tree. Die goewerneur het soortgelyke ondernemings gemaak en onderneem om periodiek geskikte geskenke te lewer. Nombate het belaai met gawes na Mosega teruggekeer, sonder ’n gedagte dat sy kaptein enige verantwoordelikheid opgedoen het deur sy hand op ’n pen te sit terwyl ’n merk gemaak is. Glenelg se party het sulke stukke as van dieselfde waarde as dié tussen beskawde magte beskou, en só is dié stam, toe die emigrant-boere met die Matabele bots, as in verbond met die kolonie genoem. Die merk het saakgemaak omdat dit in Kaapstad gemaak is in dieselfde maand wat Glenelg se papier aankom: Londen sou later van Vegkop hoor as ’n aanval op ’n bondgenoot, nie as ’n strooptog op waens noord van die Vaal nie. [3] [7]
Op die 29ste van Maart het Glenelg geantwoord op die Natal-petisie wat op die 4de van Desember 1835 huis toe gegaan het, en geweier om toe te gee, op grond daarvan dat Sy Majesteit se regering diep oortuig was van die ondienstigheid om in enige skema van kolonisasie in te gaan of enige verdere territoriale besittings in Suidelike Afrika te verkry. Die despêche is geskryf nadat die noordwaartse beweging begin het. D’Urban, skrywende op die 8ste van Junie en weer op die 9de, het die sekretaris van staat gesmeek om vergoeding uit die inkomste van die moederland te probeer kry vir getroue onderdane wat met rampe besoek is wat selde geëwenaar word, so onverwags en onvermydelik as wat hulle onverdiend was, wat nóg verstand nóg voorsorg kon afgeweer het. Die verlies wat hy aangehaal het, was 456 huise en 58 waens verbrand of vernietig, en ’n totaal geraam op 300401 pond 10 sjielings — ’n enorme som in ’n arm gemeenskap. Hy het die stuk vergesel met ’n lang verdediging van Smith van sy aankoms in Grahamstad tot die 17de van April. Hy het ook opgeteken wat hy die skynbaar volkome versaak van homself en die kolonie deur die Britse regering genoem het, wat hom nóg instruksies nóg Tesourie-korrespondensie gestuur het. Op die 3de van Junie het hy aan Smith geskryf dat hy nie anders kan as om die Boere met sterk gevoelens van meegevoel te beskou nie: hulle het harde maat gehad. Pieter Retief het in ’n brief van die 11de van April onder daardie griewe die onrus genoem wat deur ’n voorgestelde inskrywing veroorsaak is. Die Junie-stukke het saakgemaak omdat hulle D’Urban se antwoord op Glenelg was, en omdat hulle ’n syfer op die oorlog se skade gesit het op dieselfde oomblik wat Londen Natal weier en Koningin Adelaide wil prysgee. [3] [4] [7]
Plase in die oostelike provinsie is teen groot opoffering verkoop, en in baie gevalle bloot verlaat. mnr. kommissaris Palmer van Grahamstad het op die 8ste van Maart geskryf dat die Boere al ’n tyd niks behalwe munt vir bedrae aan hulle verskuldig wou aanvaar nie, en bereid was om ’n soewerein in die plek van 23 sjielings in papier of Tesourie-note te neem. Van Februarie tot September het die opgaaf van roof 514 beeste en 129 perde gesteel getoon, waarvan 234 beeste en 31 perde herwin is. Die syfers het saakgemaak omdat Glenelg se bevel dat slegs na kapteins vir teruggawe gekyk moet word, aankom in ’n streek waar vee al loop, en waar manne wat nie papier wil neem nie, self voorberei om te loop. [4]
Stockenstrom by Tafelbaai, krygswet opgehef, en die Raad se resolusies — Julie–September 1836
Op Sondag die 3de van Julie het die Oos-Indiëvaarder Lord William Bentinck Tafelbaai binnegevaar met die nuwe luitenant-goewerneur. Pokke het op die reis uitgebreek. Die passasiers is geland en tot die 23ste in die ou Chavonnes-battery in kwarantyn gehou. Deur berookte dokumente kon Stockenstrom met die goewerneur verkeer. Die stukke wat aan hom toevertrou is, het niks duideliker as die despêches wat al ontvang is, bevat nie. Op die 25ste van Julie het hy die ampseed as luitenant-goewerneur van die oostelike distrikte afgelê, wat onder sy kommissie Uitenhage, Albany, Graaff-Reinet en Somerset ingesluit het. Hy is beveel om Grahamstad sy hoofkwartier te maak, en hy sou ’n salaris van 1000 pond per jaar met ’n vrye woning ontvang. Stockenstrom was dieselfde kaptein wat kommissaris-generaal op daardie grens was, wat die Zeko-getuienis in Londen gegee het, en wat persoonlik onaanvaarbaar was vir ’n groot deel van die inwoners van die distrikte wat hy nou moes regeer. Daarom was die eed van die 25ste nie ’n roetine nie: Londen het die oostelike distrikte ’n luitenant-goewerneur gestuur wat die setlaars al geglo het teen hulle getuig het. [3] [4] [7]
D’Urban het hom met elke teken van eer ontvang: kanonne van die kasteel, elke seremonie. Hy het dit des te nodiger geag, soos Glenelg ongetwyfeld geweet het, weens daardie persoonlike onaanvaarbaarheid. Op die 18de van Augustus — die dag nadat die luitenant-goewerneur Kaapstad vir die ooste gelaat het — het D’Urban ’n proklamasie uitgevaardig wat krygswet in Koningin Adelaide ophef. Geregtigheid is daar deur Smith onder krygswet toegepas, en Stockenstrom, ’n titulêre kaptein wat slegs ’n kort tyd as vaandrig in die Kaapse korps gedien het, sou nie deur offisiere in die leër as hulle militêre meerdere beskou word nie. Stockenstrom het voorgegee om die proklamasie as die omverwerping van die bestaande stelsel deur die goewerneur self te beskou. Die proklamasie het saakgemaak omdat dit Smith die regsgrond ontneem het waarop hy die kapteins regeer het, net toe die man wat gestuur is om daardie stelsel te vervang, oos ry. [3] [4]
Op die 5de van Augustus het D’Urban Smith ’n memorandum gestuur. Agtereenvolgende despêches van die 26ste van Desember, die 5de en 17de van Februarie, en die 28ste van Maart het die besluit aangekondig en herhaal om die soewereiniteit tussen die Keiskama en die Kei prys te gee. Toe die laaste van daardie stukke geskryf is, was die goewerneur se korrespondensie tot Januarie voor Glenelg; toe Stockenstrom sy laaste onderhoud met die sekretaris op die 19de van April gehad het, was korrespondensie tot Februarie voor hom, en geen verandering is te kenne gegee nie. D’Urban is gedwing om te besluit dat daar nie meer die geringste grond was om te hoop dat die besluit verander sou word nie. Dit was hoë tyd om die openbare gemoed voor te berei op prysgawe teen die einde van die jaar, daardie datum vasgestel as genoeg tussenpose om met veiligheid van die grense van die 10de van Mei terug te wyk. Smith is beveel om die koers wat hy volg, voort te sit sodat almal kan sien die stelsel werk goed tot sy omverwerping. Die memorandum het saakgemaak omdat dit die goewerneur was wat sy kommandant, op skrif, sê dat Koningin Adelaide verby is, en dat die oorblywende maande slegs was om te wys dat dit gewerk het. [3] [4]
Op die 24ste van Augustus het die lede van die wetgewende raad teenwoordig, amptelik en nie-amptelik — Pieter Gerhard Brink, John Bell, Jan Godlieb Brink, Anthony Oliphant, Henry Cloete, John Bardwell Ebden, Charles Stuart Pillans, en Hamilton Ross — eenparig resolusies aangeneem van onvoorwaardelike goedkeuring van die maatreëls om die inval af te weer, en van die reëlings van die 6de en 17de van September 1835 as die beste berekend om die rus van die oostelike grens te verseker. Die raad kon Glenelg nie oorheers nie. Die stemming het saakgemaak omdat die kolonie se eie wetgewer op rekord gesit het dat dit nog by D’Urban se skikking staan, in dieselfde maand wat krygswet van die provinsie afgehaal is. [3]
Op die 3de van September het die luitenant-goewerneur Grahamstad bereik. ’n Adres geteken deur 412 Britse setlaars, wat trou aan die kroon uitgespreek het en die getuienis wat hy voor die Commons gegee het in twyfel getrek het, was gereed. Hy het geweier om dit te ontvang. Op die 6de is ’n massavergadering in die handelsaal gehou, waar manne uit alle dele van die distrik teenwoordig was, toe vier resolusies eenparig aangeneem is wat bewys uitdaag van sy beweringe dat gruweldade deur die koloniste op die Xhosa gepleeg is. Só ongunstig het sy termyn begin. Talle ruim getekende petisies is na Engeland gestuur met die bede dat ’n onpartydige ondersoekkommissie uitgestuur word; Glenelg het geweier. Só nou het die sekretaris hom by die aanklaers geskaar dat hy juis in hierdie tyd in die imperiale parlement die wet ingedien het wat algemeen as die Kaap die Goeie Hoop-strafwet bekend staan, waarvan die aanhef lui dat die inwoners van die gebiede aangrensend aan die kolonie, suid van die 25ste graad suiderbreedte, in ’n onbeskawde staat, oortredinge teen hulle persone en eiendom dikwels deur Sy Majesteit se onderdane binne sulke gebiede met straffeloosheid gepleeg word. Die wet het in Augustus die koninklike instemming ontvang. Die Hollandse boere het die land van hulle geboorte gelaat. Die Engelse setlaars het nog probeer om aan hulle landgenote te bewys dat hulle, toe hulle die see oorgesteek het, nie hulle eer agtergelaat het nie. Hulle het die goewerneur versoek om die amptelike rekords te publiseer wat deur luitenant Donald Moodie gerangskik is; ’n waarborg is aangebied dat die koste vergoed sou word as die sekretaris van staat weier om dit goed te keur. Dit kon nie gedoen word nie, maar Moodie is beveel om aan te hou. In Augustus, toe Stockenstrom Uitenhage bereik het, het die inwoners ’n adres aangebied wat sy mening vra of enige wet die emigrasie kan keer; hy het geantwoord dat hy van geen wet bewus is wat enige van Sy Majesteit se onderdane verhinder om sy heerskappy te verlaat en in ’n ander land te vestig nie, en dat so ’n wet, as dit bestaan het, tiranniek en onderdrukkend sou wees. Die Grahamstad-week het saakgemaak omdat die luitenant-goewerneur se eerste daad in die drostdy was om 412 name te weier, en omdat die strafwet die land anderkant die koloniale lyn behandel het as ’n plek waar Britse onderdane oortredinge met straffeloosheid pleeg — dieselfde land wat die waens al binnegaan. [3] [4] [7]
Smith se afskeid, die forte onttrek, en die verdrae van Desember — September–Desember 1836
Op die 13de van September het die luitenant-goewerneur ’n vergadering van die kapteins en hulle vernaamste manne by King William’s Town bygewoon. Hulle is bymekaargeroep om amptelik aan hom voorgestel te word en om Smith se afskeidswoorde te hoor. Daar was ’n groot byeenkoms, en almal het spyt uitgespreek om van die offisier afskeid te neem wat hulle byna ’n jaar lank vriendelik en regverdig regeer het. Die uitdrukking was ’n blote vormsaak: Maqoma het gekla dat die mag van die kapteins weggevat word, en die simpatie van elke swart man teenwoordig was by hom. Gevra om hulle wense bekend te maak, het Maqoma die land gevra wat hy eens wes van die Tyumie beset het, en Tyali het versoek dat straf vir toordery herstel word. ’n Dag of twee later het die kapteins aangedring dat die militêre poste in die provinsie onttrek word. Stockenstrom het toe besluit om forte Warden, Wellington, Beresford en Murray dadelik te laat vaar, en Waterloo ná ’n kort uitstel. Die bevele is dadelik uitgevoer. Sommige van die Khoikhoi-ligtings wat gehelp het om hierdie poste te beman, is afgedank; die ander, met die Europese soldate en die Kaapse berede gewere, is gestuur om die forte langs die Vis en Kat te versterk, wat in Oktober die vernaamste verdedigingslyn gemaak is. Of die provinsie behou of prysgegee word, het die luitenant-goewerneur as sy mening gestel dat by ’n onrus so ’n lyn beter sou wees as verspreide poste onder die Xhosa. Hy het daarna na Shiloh gegaan en die wense van die emigrant-Thembu-kaptein Mapasa vasgestel: om gelaat te word om sy mense te regeer soos hy verkies, en om deur die Europeërs teen sy vyande beskerm te word. Die afskeid het saakgemaak omdat Smith se jaar as “vader” van die provinsie geëindig het in ’n vergadering waar Maqoma die Katvalleie terugvra en toorderystrawwe herstel — die twee dinge wat die 1835-skikking moes stop. [3] [4]
Op die 1ste van Desember was daar nog ’n groot vergadering by King William’s Town, byeengeroep om die onttrekking van die Britse vlag te reël. Die grootste skynbare moeilikheid was die posisie van dié wat voorgegee het óf neutraal te wees óf die Europeërs se kant te kies: Sutu met haar seun Sandile, Nonibe met haar seun Siwani, en Umkayi, Pato, Kama, Kobe, Tshatshu, Matwa en Tente. Stockenstrom het hulle aangeraai om met hulle mededingers te versoen, en deur Maqoma en Tyali te sê dat hy die troepe nie kan onttrek tot daar algemene eendrag is nie, het hy daardie kapteins gebring om vriendskap te bely. Gedurende drie agtereenvolgende dae het hulle hulle verskille bespreek, en toe het hulle verskyn en hom ingelig dat hulle op die beste voet is. Op die 5de van Desember het hy ’n proklamasie uitgevaardig wat Britse heerskappy oor die gebied prysgee, die mense van hulle onderdanigheid onthef, en D’Urban se proklamasies van die 10de van Mei, die 16de van Junie en die 14de van Oktober 1835 herroep. ’n Bietjie later, op las van die sekretaris van staat, is die land wat Kreli anderkant die Kei afgestaan het, herstel, en hy is onthef van die verpligtinge wat sy vader en hy self aangegaan het. Die 5de van Desember het saakgemaak omdat dit afgehaal het wat die 10de van Mei opgesit het: ’n Britse provinsie tussen die Keiskama en die Kei, en die onderdanigheid van die kapteins wat op die 17de van September hulle merke gemaak het. [3] [4] [7]
Op dieselfde 5de van Desember is verdrae gesluit tussen die luitenant-goewerneur namens die koning en, aan die ander kant, (1) Maqoma, Tyali, Botumane, Eno, en Sutu vir haarself en Sandile; (2) Umhala, Umkayi, Gasela, Siyolo, en Nonibe vir haarself en Siwani; en (3) Pato, Kama en Kobe. Die grens is verklaar as dié waarop lord Charles Somerset en Ngqika in 1819 ooreengekom het: die Keiskama van die see tot sy samevloeiing met die Tyumie, vandaar die Tyumie tot ’n rif verbind met die Katberg, en vandaar daardie rif en die Katberg tot die Winterberg, sodat binne die kolonie al die takke van die Kat en binne Xhosa-land al die takke van die Tyumie val. Die grond in geskil tydens Wade se bestuur is só oorgedra. Dit is deels deur Fingoes beset; in die verdrag met die Ngqika-kapteins is bepaal dat hierdie Fingoes nie lastig geval moes word tot hulle oeste geoes is nie, en tot daardie tyd ’n garnisoen in Fort Thomson vir hulle beskerming gehou moes word. Hulle moes daarna verwyder word. Met hierdie uitsondering is geen regte hoegenaamd anderkant die grens soos nou omskryf, voorbehou nie, en die kapteins en mense daar is volkome onafhanklik van Groot-Brittanje gemaak. Tussen die Vis en Kat aan die een kant en die Keiskama en Tyumie aan die ander, was die land van die Fingo-lokasie rondom Fort Peddie tot so ver op as Fort Beaufort nog onbeset. D’Urban het bedoel om ’n Europese bevolking daarop te plaas; Stockenstrom was van mening dat dit so dig moontlik met Khoikhoi gevul moes word. Glenelg het anders besluit. Hy het bevele uitgevaardig dat hierdie land aan die Xhosa gegee moet word, en dienooreenkomstig is dit in die verdrae oorgegee. Dit sou nog Britse gebied genoem word, maar daar is bepaal dat hulle dit nie ontneem kon word nie tensy hulle die verdrae skend of oorlog maak, dat hulle die vrye en volle uitoefening van hulle eie wette deur hulle eie kapteins sou hê, dat hulle blankes daaruit kon sluit, en dat die koning se heerskappy op geen wyse uitgeoefen sou word nie behalwe die reg om troepe te staander en forte met verbindingslyne te bou. Geen patrollering sou toegelaat word nie. Die kapteins is op volkome politieke gelykheid met die hoofde van die koloniale regering geplaas. Koloniste sou nie meer reg hê om ooswaarts oor te steek sonder die kapteins se toestemming as Xhosa om weswaarts oor te steek sonder die koloniale regering se toestemming nie. Die Europese agente sou nie langer landdroste wees nie, maar ministers of konsuls. Die verdrae het saakgemaak omdat hulle nie bloot die vlag tot die Vis teruggetrek het nie: hulle het Maqoma die gelyke van ’n luitenant-goewerneur gemaak, die ou afgestane gebied aan die Xhosa gegee, en Smith se agente in konsuls sonder ’n hof verander. [3] [4]
Vyf dae later het die luitenant-goewerneur ’n verdrag aangegaan met Umhlambiso en Jokweni, die twee vernaamste Fingo-kapteins, soortgelyk aan dié met Maqoma en die ander; hulle het onafhanklike kapteins geword. Fort Peddie is gehandhaaf. Die swakker Fingo-kapteins, asook Tshatshu, Matwa en Tente, is as van te min belang beskou om verdrae aan te gaan. Shepstone het as tolk opgetree; Hudson, wat opgehou het om residensiële landdros van Albany te wees en sekretaris van die luitenant-goewerneur geword het, het as getuie geteken. Op die 29ste van Desember is mnr. William Macdowell Fynn as agent by Kreli aangestel, en mnr. Henry Francis Fynn as agent by Mapasa. Stretch en Bowker is beveel om as konsulêre agente by die Ngqika en die Fingoes op te tree, en Stretch is vereis om van Fort Cox na Blockdrift aan die Tyumie te trek. Die toestand van die oostelike distrikte van die dag af wat Glenelg se voornemens bekend geword het, was betreurenswaardig. Die boere het gekla dat sterk gewapende partye swartes oor die land swerf, op enige eiendom squat wat hulle wil, en met straffeloosheid plunder, omdat die benadeeldes bang was vir vervolging as hulle tot geweld oorgaan. D’Urban het die toestand toegeskryf aan die nuwe en roekelose beleid wat volstaan het om die heilsaam vrees vir Britse mag te verdryf, die agting van vriende te skud, die blom van die grensboere te verban, en dié wat nog agterbly in die vreeslikste onsekerheid te laat. Desember het gesluit met ’n vlag af, drie proklamasies van 1835 herroep, en kapteins wat as gelykes van ’n luitenant-goewerneur sit. [3] [4]
Munisipale ordonnansie, Port Elizabeth, en die hof oor Hintsa — 1836
Om verwysing na howe te vergemaklik, was een van die luitenant-goewerneur se vroegste dade om die aantal landdroste te vermeerder. Alle wette is deur die wetgewende raad gemaak, waarin hy geen sitplek gehad het nie; maar elke ordonnansie wat die oostelike distrikte raak, moes aan hom vir kommentaar gestuur word, en hy kon konsepte indien. Omdat die gebied onder hom Graaff-Reinet en Uitenhage ingesluit het maar nie Beaufort en George nie, was dit nodig om laasgenoemde weer uit die rang van subdistrikte te lig, wat gedoen is by ’n ordonnansie uitgevaardig op die 10de van Augustus, toe hulle residensiële landdroste ook siviele kommissarisse aangestel is. By ’n order in council gedateer die 13de van April het Port Elizabeth ’n vrye entrepot-hawe geword. Elke jaar het die handelsvolume wat daardeur gaan, toegeneem; dit het die stadium heeltemal ontgroei toe sy behoeftes deur ’n spesiale vrederegter bevredig kon word. Die hawe het saakgemaak omdat Algoabaai nie langer ’n landing onder ’n drostdy ver in die binneland was nie: dit was ’n entrepot-hawe in eie reg in dieselfde jaar wat die oostelike distrikte ’n luitenant-goewerneur kry. [3] [4]
Op die 4de van Julie 1834 het Spring Rice opdragte gegee vir ’n ordonnansie om verkose munisipale rade in die dorpe en gehuggies toe te laat. Weens D’Urban se afwesigheid uit Kaapstad het die instruksie gewag. In September is die ordonnansie deur die wetgewende raad aangeneem en dadelik in werking gestel. Op ’n rekisisie geteken deur 25 persone wat binne ’n myl van enige sentrale punt woon, huise beset ter waarde van ’n jaarlikse huur van nie minder as 10 pond nie, en jaarlikse belastings van meer as 6 sjielings betaal, moes die residensiële landdros of vrederegter ’n openbare vergadering van huiseienaars belê, wat moes besluit of die plek ’n munisipaliteit gemaak moet word. Herstel en beligting van strate, watervoorsiening, dreinering, polisie, versorging van die meent, en toesig oor slaghuise is toevertrou aan verkose kommissarisse wat 3 jaar dien. Kaapstad is uitgesonder. Beaufort-Wes sou die eerste wees om daarvan gebruik te maak, maar daardie sitting hoort by die volgende kalender; wat hierdie jaar op die statuut gesit het, was die ordonnansie self. Op die 25ste van Julie is ’n ordonnansie uitgevaardig wat weinig meer gedoen het as om kerksake te erken soos hulle op intekeninge bestaan het. Die munisipale wet het saakgemaak omdat dorpe wat onder ’n landdros of ’n spesiale vrederegter gelewe het, nou kommissarisse vir strate, water en polisie kon kies — ’n siviele verandering in dieselfde jaar wat die oostelike grens ongedaan gemaak word. [3] [3]
Op die 29ste van Augustus het ’n hof bestaande uit luitenant-kolonel Hare as president, majoors Tripp en MacPherson, en kapteins Answick en Fawkes, here onpartydig en onverbonde aan die kolonie, by Fort Willshire gesit om die omstandighede te ondersoek wat onmiddellik voorafgegaan en gevolg het op die dood van Hintsa. In sy instruksies het Glenelg gestel dat ’n heer met die naam Campbell, wat geneeskunde in Grahamstad beoefen, van diens sou wees om getuienis te gee of aan te dui. Die hof is in die ooste met groot tevredenheid begroet, omdat dit van die aard was van wat op groter skaal verlang is: ’n ondersoek ter plaatse deur onpartydige kommissarisse in al die aanklagte teen die koloniste. Getuies is uit Grahamstad in waens op regeringskoste vervoer. Van dié wat by die rivier was toe Hintsa sy dood ontmoet het, was luitenant Balfour, Smith se adjudant, die belangrikste ná George Southey. Glenelg het later sy waardering uitgespreek vir die ywer, gemoed en onpartydigheid waarmee die ondersoek gevoer is. Die verminking van die liggaam is te duidelik bewys, maar die feit is nie tuisgebring by enige persoon nie; nóg George nóg William Southey is by daardie onmanlike daad betrek. Op die 5de van Augustus is die verslag van die inboorlingekomitee deur die Commons gedruk. Die hof het saakgemaak omdat Hintsa se dood op die Bashee in 1835 die aanklag was wat Londen die meeste ter plaatse wou hoor, en omdat die bevinding die verminking bewys gelaat het en die Southeys vry. [4]
Op die 6de van Julie het ’n artikel in baie geweldadige taal in die Commercial Advertiser verskyn: Fairbairn het Moodie as ’n beginsellose posjagter aangedui, beskuldig daarvan dat hy die lewe en eer van die luitenant-goewerneur in sy afwesigheid aantas deur getuienis te versamel terwyl hy die emolumente van beskermer van slawe trek lank nadat daardie amp verstryk het. mnr. John Centlivres Chase is in ietwat minder smadelike terme genoem. Chase het daarop ’n lasteraksie ingestel; die sitting van daardie saak hoort by ’n ander kalender. Terwyl Stockenstrom op die pad van Kaapstad was, het kaptein Campbell hom ’n afskrif van Hendrik Klopper se beëdigde verklaring gestuur dat toe die kommando onder kaptein Fraser in Desember 1818 Xhosa-land binnegegaan het, Stockenstrom self ’n Xhosa-seun geskiet het. Hy het dit heeltemal geïgnoreer. ’n Verhaal was gou in elkeen se mond van die luitenant-goewerneur wat eenkeer in koelblood ’n ongewapende seun uit suiwer wraak vir sy vader se dood geskiet het. Die artikel en die beëdigde verklaring het saakgemaak omdat die luitenant-goewerneur se krediet in die ooste in ’n koerant en in ’n beëdigde stuk geveg is op dieselfde oomblik wat hy na Grahamstad ry. [3]
Die kommissariaat het die brik Knysna gehuur, van stinkhout gebou deur mnr. George Rex op die oewer van die Knysna ’n entjie onder die drif. Op die 19de van November het sy by die mond van die Buffalo aangekom met ’n vrag graan. Haar skipper, kaptein John Findlay, het dit nie verstandig geag om die bank te probeer kruis nie, só is die graan met bote ingebring. Die eienaar se seun, mnr. John Rex, het handelsware gebring wat hy aan handelaars verkoop het, en huide in ruil geneem. Die hele vrag is geland en die huide aan boord geneem sonder ongeluk. Op die 17de van Julie is die Doncaster naby Kaap Agulhas vergaan. In Februarie het die Amerikaanse sendelinge hulle eerste Natal-stasie ongeveer 8 myl van Port Natal, aan die rivier Umlazi, gestig; in November het hulle ’n ander begin, Ginani genoem, aan die Umsunduzi, ongeveer 10 myl noord van die Tugela. Kaptein Gardiner, wat die hawe die vorige jaar D’Urban genoem het, het nou probeer om as sendeling en as landdros onder die Kaap die Goeie Hoop-strafwet op te tree. Die Buffalo-landing het saakgemaak omdat D’Urban gedink het die mond skeepsvaart kan dien toe hy blanke setlaars op die oewer beplan het; die bote van November was die eerste toets, in dieselfde maande wat die forte agter daardie mond prysgegee word. [3]
Trichardt by die Soutpansberg, die Liebenbergs, en Vegkop — Mei–Oktober 1836
Die versaak van die Kaapkolonie deur etlike duisende stewige burgers, van voorneme om ’n nuwe tuiste in die wildernis te soek waar hulle vry kan wees van wat hulle as ondraaglike wanbestuur beskou het, is ’n gebeurtenis uniek onder Europese afhanklikhede van die tyd. Geen enkele gebeurtenis het dit teweeggebring nie. Oorsake van ontevredenheid het sedert 1811 opgehoop. Op die 30ste van November 1834 was daar in die Kaap- en Stellenbosch-distrikte 21667 slawe, 56 persent van die hele getal in die kolonie besit; uit daardie distrikte was daar geen emigrasie van betekenis nie. In Worcester, Swellendam en George was daar 11021, 28 persent; die emigrante uit daardie distrikte was ’n bietjie minder as 2 persent van die geheel. In Beaufort, Graaff-Reinet, Somerset, Albany en Uitenhage — die deel blootgestel aan die plunderende horde — was daar 6333, 16 persent; die mense wat daardie distrikte gelaat het, was eerder oor 98 persent van dié wat die hele kolonie gelaat het. Die prokureur-generaal, Oliphant, is deur D’Urban geraadpleeg en het sy mening gegee dat dit byna onmoontlik lyk om persone te verhinder om uit die kolonie te gaan by wette in krag of by enige wat opgestel kan word. Op die 19de van Augustus het D’Urban aan die luitenant-goewerneur geskryf dat hy geen middel sien om die emigrasie te stop nie behalwe deur oorreding en aandag aan die boere se behoeftes. Die slawesyfers het saakgemaak omdat hulle teen die maklike storie sny dat emansipasie alleen die waens dryf: die distrikte wat die meeste slawe besit het, het gebly; die distrikte wat die oorlog van 1834–1835 geneem het, het gelaat. [3] [4] [7]
Die eerste om te gaan was ’n klein groepie uit Albany onder Louis Trichardt (Triechard, Triegardt), ’n man van gewelddadige humeur, vir wie se inhegtenisneming Smith 500 beeste aan die einde van die oorlog aangebied het. Jan van Rensburg se party van gelyke grootte het aangesluit voordat hulle die grens oorgesteek het. Tesame het hulle 30 waens gehad. Stadig noordwaarts reizende, het hulle in Mei die Soutpansberg bereik, waar hulle halt gehou het. Ná ’n kort uitstel het Rensburg se party weer aangetrek en kort daarna op ’n Bantoestam afgekom; volgens gerug is hulle almal vermoor, al is jare later vasgestel dat twee van die kinders gespaar is. Trichardt het tevergeefs op Andries Hendrik Potgieter gewag. Omtrent die einde van Junie het Potgieter met ’n paar metgeselle wel aangekom, nadat hy die hoofgroep by die Zandrivier gelaat en Trichardt gevolg het. Hulle is gewys wat hulle ’n goudmyn teenoor Trichardt se kamp genoem het, en ringe van daardie metaal deur inheemse werkers gemaak; hulle het vervaardigde yster, wild in groot getalle, en die wydvertakte kremetart gesien. Van die kamp het hulle omgedraai. Ná sewe dae het hulle by ’n kraal van die Magwamba gekom — wat hulle Knopneuse genoem het van ’n eienaardige punctuur van die gesig — en daar twee halfbloedseuns van Coenraad du Buis ontmoet, Doris en Carel Buys. By daardie kraal het hulle Indiese en Europese kaliko, lap, sjale, selfs strooihoede gesien, in ruil vir ivoor verkry, en swartes van Lourenço Marques wat Portugees kon praat, wat handel dryf, met vaartuie wat in Delagoabaai wag. In Junie, sonder tyding van Rensburg, het Trichardt se mense ooswaarts deur die Spelonken gereis. Die Soutpansberg-halt het saakgemaak omdat dit bewys het dat Albany-manne al anderkant die Limpopo-waterskeiding woon terwyl Stockenstrom nog in kwarantyn in die Chavonnes-battery is. [3] [4] [7]
Die tweede party het bestaan uit boere van die Tarka onder Potgieter, ’n stewige burger van vriendelike aard en gematigde sienings, met ’n liggaam uit die omgewing van Colesberg wat hom as hoofkommandant erken: Carel Cilliers met vrou en ses kinders, Jan du Toit, Jan Botha, drie gesinne Kruger, agt gesinne Liebenberg, vier Brookhuizen, vier Brits, en drie Van Rensburg. Ongeveer die helfte het by Potgieter aangesluit en vooruit gegaan. Hy het sy koers noordwaarts verby Thaba Ntshu gerig tot hy by die Vet kom. Op sy oewers, naby die terrein van later Winburg, het hy ’n oorblyfsel van die Bataung onder Makwana gevind, arm, magteloos, en bang om Moselekatse se aandag te trek. Makwana het aan die emigrante al die land tussen die Vet en die Vaal afgestaan behalwe ’n strook vir sy eie mense voorbehou, op voorwaarde van beskerming teen die Matabele en van ’n klein trop beeste. Die emigrante het in verbeelde veiligheid hulleself oor die oop land versprei; sommige het selfs die Vaal oorgesteek en sy noordelike oewer afgegaan tot die samevloeiing van ’n stroom wat hulle die Mooi genoem het. Op die 24ste van Mei het Potgieter, sy broer Hermanus, Cilliers, J. G. S. Bronkhorst en ander die Sandrivier gelaat om tot Delagoabaai te verken. Op die 2de van September het hulle by die plek aangekom waar hulle die laaste laer gelaat het en gevind dat ’n verskriklike slagting pas plaasgevind het. Die oordrag het saakgemaak omdat ’n Bataung-oorblyfsel die emigrante ’n land verkoop het wat Moselekatse nog as sy jagveld behandel: daarom het die waens oop gestaan toe die Matabele kom. [3] [7]
Veldkornet Stephanus P. Erasmus, wat naby die Kraai gewoon het, het ’n party opgetrommel om olifante te jag: homself, sy drie seuns, Pieter Bekker en sy seun, Jan Claasen, en Carel Kruger, met gekleurde dienaars, vyf waens, 80 osse, en omtrent 50 perde. Hulle het iewers in Augustus vertrek, oor wat die Vrystaat sou wees getrek, en die Vaal oorgesteek. Een oggend het hulle die waens in die dienaars se sorg gelaat en in drie klein partye weggery. Die aand het Erasmus en een seun die waens omring gevind deur 500 of 600 Matabele-soldate wat Moselekatse uitgestuur het om die land te deursoek. Die ander twee seuns en Carel Kruger is verras en vermoor. Die Bekkers het ontkom; Claasen is nooit weer van gehoor nie. Erasmus het vyf uur te perd na die naaste emigrantparty gery. Hy het 11 man gekry, op ’n afdeling van die Matabele-leër afgekom, en omgedraai om kennis te gee. Die gesinne verste vooruit het skaars tyd gehad om hulle waens in ’n kring te trek toe die Matabele op hulle was. Van tien in die oggend tot vier in die middag het die aanvallers tevergeefs probeer om ’n weg in die laer te dwing, en nie afgesien nie tot ten volle ’n derde van hulle getal op die grond uitgestrek was. Van 35 man binne is slegs Adolf Bronkhorst gedood; ’n jongeling genaamd Christiaan Harmse en vyf gekleurde dienaars, wat met vee op ’n afstand was, is vermoor. ’n Ander party Matabele het verder op die rivier gegaan en onverwags op die laer van die Liebenbergs afgekom. Hulle het ou Barend Liebenberg vermoor, sy seuns Stephanus, Barend en Hendrik, sy skoonseun Jan du Toit, sy dogter, Du Toit se vrou, Hendrik se vrou, ’n skoolmeester genaamd Macdonald, 4 kinders, en 12 gekleurde dienaars; en hulle het 3 kinders weggevoer om aan hulle kaptein te bied. Die twee afdelings het toe verenig en na Mosega teruggekeer met groot troppe van die emigrante se vee. Ses dae ná die aanval het Erasmus gery na waar sy waens gestaan het en slegs die liggame van vyf dienaars gevind. Sy waens is ’n paar dae later by Mosega deur Harris gesien; twee gevange meisies is na een van Moselekatse se wonings verder noord geneem. Op die 9de van September het Erasmus ’n brief aan kolonel Somerset gestuur om die saak te berig. Teenoor Sutton het Moselekatse probeer laat lyk asof die slagting per abuis gepleeg is, sy manne teen die Korannas onder Jan Bloem gestuur; maar die soldate was nie so dom om blankes met Korannas te verwar nie. In Mei is ’n party Boere in ’n tydelike kamp anderkant die Oranje een nag in hulle slaap deur ’n groot bende Boesmans aangeval: 7 manne, 2 vroue en 3 kinders is gedood. Die Vaal-slagtings het saakgemaak omdat hulle gewys het wat Moselekatse se verbond van die 3de van Maart werd was vir enigiemand wat die rivier sonder sy verlof oorgesteek het. [3] [4] [7]
Sodra die Matabele uit sig was, het die boere oor die Vaal gehaas en ’n laer gevorm by die plek sedertdien bekend as Vegkop, tussen die Rhenoster en Wilge. 50 waens is in ’n kring getrek, stewig vasgemaak, elke opening behalwe ’n nou ingang met doringbome toegemaak. Die maand Oktober was goed gevorder — die 16de tot die 19de — toe een oggend ’n paar verskrikte Bataung ingestorm het en aangekondig het dat ’n groot Matabele-leër naderkom. Ná ’n kort godsdiensoefening deur Cilliers gelei, het die boere uitgery met Potgieter aan die spits en op ’n afdeling van Moselekatse se magte afgekom, omtrent 5000 sterk, onder Kalipi. Digby ryende, het hulle ’n salvo in die massa gestort en dan teruggetrek om weer te laai, die manoeuvre herhaal tot die laer bereik is. Die Matabele het gedink hulle het die boere in ’n strik, het ’n entjie gesit, toe skielik opgestaan met ’n harde sis — hulle gewone sein van vernietiging — en op die laer toegestorm. Daar was slegs 40 man, alles saam, binne; gelukkig het hulle spare gewere gehad, en die vroue het geweet hoe om hulle te laai. 1113 assegaaie is daarna in die kamp opgetel. Só het hulle twee van die verdedigers gedood, Nicholas Potgieter en Pieter Botha, en 12 ander gewond. Tog was die vuur so warm dat Kalipi dit dienstig geag het om te onttrek. In minder as ’n halfuur ná die eerste stormloop het die Matabele omgedraai om te vlug. Hulle het egter die hele vee bymekaargemaak en weggejaag, sonder ’n hoef behalwe die perde wat die boere gery het, wat binne die kamp was. Potgieter het tot sonsondergang gevolg en heelparty geskiet, maar kon die vee nie herwin nie. Hulle het 155 lyke naby die waens getel. Altesaam het die Matabele nou 20 blankes en 26 gekleurdes gedood, en 100 perde, 4600 horingsbeeste, en meer as 50000 skape en bokke weggevee. Sewe maande vroeër het drie Amerikaanse sendelinge — dr. Wilson en die eerwaardes Lindley en Venable — met Moselekatse se verlof by Mosega gaan woon. Sodra hy vasgestel het dat hulle prediking teen sy dade was, het hy sy mense verbied om te luister, en Mosega vir Kapayin gelaat. Vegkop het saakgemaak omdat 40 man die kring gehou het, maar sonder vee kon hulle nie bly nie: die oorwinning het hulle afhanklik gelaat van wie osse sou leen, daarom was die volgende kamp nie aan die Vet nie maar by Thaba Ntshu. [3] [4] [4] [7]
Maritz by Thaba Ntshu, Jalusa, en die volksraad van 2 Desember — 1836
Net in hierdie tyd het die eerste gesinne van die derde party emigrante in die omgewing van Thaba Ntshu aangekom. Hulle het uit Graaff-Reinet gekom onder Gerrit Maritz, voorheen eienaar van ’n groot waensmidery, ’n man van aansienlike rykdom. Hulle het nie minder as 100 waens gehad nie; hulle troppe was baie talryk, en hulle was verplig om stadig te reis en oor ’n groot stuk land te sprei. Byna die eerste inligting van die vroeëre emigrante nadat hulle die Oranje oorgesteek het, is deur Hermanus Potgieter na Thaba Ntshu gebring, deur sy broer gestuur om hulp te soek vir die gesinne by Vegkop, hulpeloos gelaat deur die verlies van hulle vee. ds. Archbell, Wesleyaanse sendeling by Thaba Ntshu, het geen inspanning gespaar nie. Deur sy invloed het Moroko ’n paar osse verskaf; die sendeling het sy eie gestuur; die emigrante in die omgewing het met die hulle gegaan; deur hierdie saamgevoegde middele is die hele van Potgieter se kamp na Thaba Ntshu teruggebring. By aankoms het Moroko hulle met groot vriendelikheid behandel: hy het koring gegee en selfs ’n paar koeie geleen om hulle kinders van melk te voorsien. In ’n brief van die sendingstasie gedateer die 29ste van Julie is gestel dat die boere wat die kolonie gelaat het, daardie oorde op hulle pad noord verby is. 249 leeus is deur die emigrante in die omgewing van Thaba Ntshu alleen gedood. Maritz se aankoms het saakgemaak omdat Vegkop Potgieter sonder ’n hoef gelaat het: sonder Archbell, Moroko en die Graaff-Reinet-waens sou die Tarka-party tussen die Rhenoster en die Wilge gestrand gewees het. [3] [4]
Nog ’n slagting, waarvan ’n heel ander klas mense gely het, het ongeveer ’n dagreis suidoos van Thaba Ntshu plaasgevind. Die Xhosa-kaptein Jalusa, wat voorgegee het om ’n afhanklike van Hintsa te wees, het ná die vrede van September 1835 ’n bende onstuimige karakters, baie van hulle Imidange, versamel en na die land naby Thaba Bosigo getrek. Daar het hy begin om afgeleë Basotho-krale te plunder, en wou nie ophou nie, al het Moshesh die vriendelikste toenaderings gemaak. Verskeie maande het die Basotho dit verdra; hulle geduld uitgeput, het hulle een nag in September Jalusa se laer omsingel, en toe die son opkom, het tussen 1000 en 1200 lyke van alle ouderdomme op die grond gelê. Tshunongwa, wat geglo is die werklike moordenaar van die ouer Stockenstrom te wees, was onder die getal. Slegs 5 manne en 3 vroue het ontkom, deur die kring gebreek, en die tyding van hulle metgeselle se lot na Xhosa-land oorgedra. Soos verwag, het Jalusa teen die einde van Januarie, met vier geringere Ndlambe-kapteins, daardie rowerband versamel; die September-nag het dit beëindig. Die vernietiging het saakgemaak omdat dit ’n rowermag van Moshesh se flank afgevee het in dieselfde seisoen wat die emigrantwaens op die Caledon kom, en omdat die man wat as die ouer Stockenstrom se moordenaar genoem is, in daardie kring gesterf het. [3] [4]
Op die 2de van Desember is ’n algemene byeenkoms van die emigrante gehou om oor die vorm van hulle toekomstige regering te besluit. Hulle het besluit om ’n liggaam van 7 lede te kies wat opperste wetgewende mag sou hê. Die keuse het geval op Gerrit Marthinus Maritz, Andries Hendrik Potgieter, Jan Gerrit Bronkhorst, Christiaan Jacobus Liebenberg, Pieter Greyling, Daniel Kruger en Stephanus Janse van Vuuren, wat die eerste volksraad uitgemaak het. Daar is ook besluit dat dieselfde persone ’n geregshof sou vorm, waarin Maritz as landdros en die ander as heemrade sou sit. Die vraag waar hulle sou vestig, is nie bespreek nie. Die land noord tot Mosega was byna sonder inwoners, maar dit was duidelik dat Moselekatse vasbeslote was om dit so te hou. Terwyl sy mag duur, was dit dus nutteloos om te dink om hulleself iewers in daardie rigting in vrede te vestig. By Thaba Ntshu was hulle in die gebied deur die Barolong beset, van wie Moroko verreweg die vernaamste kaptein was. Almal van hulle was verheug om die blankes in moeilikhede met die Matabele te vind, daardie verwoesters van die Tswana-stamme. Ooswaarts het die klein gemeenskappe onder Moshesh by Thaba Bosigo, Sikonyela by Imparani, Gert Taaibosch by Merumetsu, Carolus Baatje by Platberg, en Peter Davids by Lishuane gestaan soos hulle gestaan het. Digby die Caledon, by Zevenfontein, is die vorige jaar ’n Franse stasie gestig; ds. Rolland het daarheen getrek met ’n horde vlugtelinge, Bahurutsi wat eens by Mosega gewoon het en die oorblyfsel van ’n Barolong-stam onder ’n geringe kaptein genaamd Moi, en het die naam na Beersheba verander. Die 2de van Desember het saakgemaak omdat manne wat die kolonie gelaat het eerder as om onder Glenelg se luitenant-goewerneur te lewe, nou hulle eie landdros en heemrade gekies het, in dieselfde week wat Stockenstrom die vlag by King William’s Town afhaal, en omdat die setel wat hulle kies nie ’n republiek aan die Vet was nie maar ’n kamp op Barolong-grond, nog wagende op Moselekatse. [3] [7]