Boer History1904 in Suid-Afrika: Sargant se verslag tot Februarie, Kritzinger, en Luckhoff
Die direkteur se verslag: November 1900 tot Februarie 1904
Vrede tussen Brittanje en die twee Boererepublieke — die Zuid-Afrikaansche Republiek en die Oranje-Vrystaat — is op die 31ste Mei 1902 te Vereeniging geteken. Brittanje het al die Kaapkolonie en Natal gehou. Die twee republieke was weg. In hulle plek het die Transvaal en die Oranjerivierkolonie gestaan, onder Milner as hoë kommissaris. Die kampe waarin Boerfamilies sedert 1900 ingebring is, is van Junie 1902 opgebreek. Wat in 1904 op die spel was, was nie meer of Louis Botha, De Wet en De la Rey vrede sou maak nie, nóg of verlede Julie se oorsese onderwysers nog in honderde teen ’n rol van meer as duisend getel sou word. Dit was of die direkteur se eie verslag, wat van November 1900 tot hierdie Februarie strek, die rekening van die masjien wat in daardie kampe gebou is sou sluit, en of die plaas en die dorp nog die kinders sou hou sodra die tente as was. [6]
Die man op wie se skouers daardie masjien gerus het, was E. B. Sargant, direkteur van onderwys vir die nuwe kolonies. Milner het hom in 1900 genooi terwyl Sargant in Kanada en Nieu-Brunswyk gereis het om koloniale skoolstelsels te bekyk. Die uitnodiging was tot die waarnemende direkteurskap van onderwys in die Transvaal en die Oranjerivierkolonie. Hy het op die 6de November 1900 uit Quebec in Kaapstad aan wal gestap. Hy het getwyfel of sy vermoëns vir so ’n groot administrasie toereikend was. Die verslag wat hierdie Februarie afgesluit het, het daardie twyfel nog in sy eie woorde gedra: hy het nog nooit vantevore ’n groot administratiewe masjien gereël nie, en hy het getwyfel of sy vermoëns vir sulke werk toereikend was. Teen die einde van Januarie 1901 was hy terug in Kaapstad, ontmoedig, en in twyfel of kampskole hoegenaamd gewaag kon word. Die gevangenes se skool te Groenpunt het hom toe verras met die leergierigheid van die jong burgers. Op Saterdag die 2de Februarie 1901 het hy Norvalspont met Mills bereik, waar kaptein Du Plat Taylor gretig was vir ’n skool. Hy het veertien dae as hoof gebly en die hoër klasse onderrig. Van die spreekwoordelike vuilheid van die Boer het hy geen spoor gevind nie; die kinders, veral dié wat op plase grootgeword het, was onderdanig en goedgemanierd, en die meeste van hulle netjies geklee. Dit was die man wie se verslag hierdie Februarie afgesluit het. [6]
Sy eerste omsendbrief aan hoofde en assistente het op die 19de Februarie 1901 verskyn: die samewerking van die kommandante moes verkry word; ouers sou nog nie verplig word nie; onderwysers moes so ver moontlik uit die kampgeledere gewerf word. Op die 17de Februarie 1901 kon hy Goold-Adams in ’n kort verslag sê dat die onderwyswerk in die kampe al in volle swang was en ’n bron van groot tevredenheid vir die kampbewoners. Die stuk wat hierdie Februarie afgesluit het, was die lang rekening van daardie eerste veertien dae en van alles wat daarop gevolg het deur die tente, die oorsese skepe, die Gazette en die plase: die Report of the Director of Education (Transvaal and Orange River Colonies) for the period November 1900 to February 1904. Van die maand hy uit Quebec in Kaapstad aan wal gestap het tot die tweede Februarie ná Vereeniging, is die masjien wat hy getwyfel het of hy kon reël nou as een verslag neergeskryf. [6]
Dieselfde verslag was die stuk waaruit die latere tellings gelees is. Skoolgaande kinders het gegroei van 1293 in Transvaalse en 1370 in Vrystaatse kampe op die 30ste April 1901 tot 17213 in Transvaalse en 12066 in Vrystaatse kampe op die 31ste Mei 1902 — daardie syfers van bladsye 12 en 13 van die direkteur se verslag van hierdie jaar. Teen die einde van Mei 1902 het die onderwyspersoneel in die twee kolonies tot omtrent 1000 gestyg, van 54 in 8 Transvaalse kampe en 47 in die Vrystaat aan die einde van Mei 1901. Voor die tekening van vrede was daar 200 onderwysers uit Engeland en Skotland in diens; gedurende Maart 1902 het nog 50 Engelse onderwysers aangekom, en gedurende April ’n verdere 50; in Junie nog 40 uit Kanada en 20 uit Nieu-Seeland, en in Augustus ’n verdere 40 uit Australië. Met verloop van tyd het nog meer oorsese personeel gekom, sodat daar in Julie 1903 nie minder nie as 475 oorsese onderwysers uit ’n totaal van 1306 in diens geneem was. Daardie Julie-telling, aangehaal uit bladsy 19 van dieselfde verslag, was nog die laaste volle monster wat hierdie Februarie se stuk kon gee. Die syfers het saakgemaak omdat hulle, uit die direkteur se eie hand, gemeet het hoeveel van die ingevoerde personeel nog gestaan het ’n jaar ná Vereeniging, sodra die kampe as was. [6]
Die verslag het ook die rekening van die kampskole self gesluit. Die getalle kinders in daardie skole het gedaal van 29279 in Mei tot 14438 in Augustus en uiteindelik tot 1816 in Desember 1902, toe die laaste kampskole gesluit is — bladsye 12 en 13 van die direkteur se verslag weer, dieselfde blaaie wat die styging tot Mei 1902 gegee het. Dié wat die beste kon oordeel, het gedink dat die moeders nooit sou instem tot kamplosieshuise terwyl die ouers die plase herbou nie. Die skool moes die Boer na die plaas volg; die kamponderwyser wat in diens wou bly, moes sy skrede derwaarts wend of in die klein dorpies onderrig gee. Wat hierdie Februarie se stuk dus gesluit het, was nie ’n nog-staande tenteschool van 29279 nie, maar die nasleep van daardie val, geskryf van November 1900 deur die tweede Februarie ná die vrede. [6]
Mej. Firks, hoof van die Bloemfonteinse Normaalskool, wat 12 van die eerste Kaapstad-groep na die Transvaal gelei het, is self uit hierdie jaar se verslag genoem. Die eerste groep het op die 5de Januarie 1902 in Kaapstad geland, afgehaal deur W. A. Russell en dr. W. A. Macfadyen; 10 bestem vir die Vrystaat het in Bloemfontein agtergebly; 12 onder mej. Firks het na die Transvaal vertrek; Sargant self het hulle by Elandsfontein ontmoet en na Irene geneem, waar hulle in tente gehuisves is. Mnr. Munro het die 6 Skotse dames — Mickie, McLeod, Kinnoch, Kerr, McKenzie en Kirkwood — na Belfast geneem, terwyl 6 Engelse dames in Irene gebly het. Die tweede groep van 28 het teen middel Januarie aan wal gestap; die derde en vierde, 25 elk, op die 4de en die 10de Februarie met die Briton en die Avondale Castle. Daardie name, in die verslag wat hierdie Februarie afgesluit het, was die name van ’n personeel wat Julie 1903 op 475 van oorsees getel het, nie meer in die tente waarin Sargant hulle geneem het nie. [6]
Engelse voertaal, besoldiging, en die omsendbriewe nog van krag
Engels was verreweg die vernaamste vak in al die kampe, en daaraan is verreweg die meeste aandag en tyd bestee. By die inspekteurskonferensie van die 18de Maart 1902 is genotuleer dat al die inspekteurs die kinders primêr volgens hulle kennis van Engels geklassifiseer het; die direkteur het dit goedgekeur, en wou ’n eksamen van vaardigheid in Engels in die eerste plek, en in ander vakke in die tweede, gedurende die volgende kwartaal. By die vyfde inspekteurskonferensie in die Transvaal, in Februarie, het hy mondelinge werk sterk beklemtoon, die onderwyser en die swartbord eerder as die boek, en volop prente om die kinders Engels te laat praat. Godsdiens kon deur Hollands as voertaal gegee word — ’n belofte waarmee hy dié gepaaier het wat onmiskenbare misnoeë met die beleid getoon het — en hy het ’n ware ywer om Engels aan te leer selfs by dié Boere wat op afgeleë plase woon, aangeteken. Suid-Afrikaanse geskiedenis moes ongedoseer gelaat word: aardrykskundelesers was beter as historiese omdat hulle politieke vrae vermy het. Rekenkunde, skryf, lees, Engels, Bybelles, sang en liggaamsoefeninge was die vakke wat die rooster gevul het. Daardie staande bevel — Engels eerste, Hollands vir die kategismus, geen Suid-Afrikaanse geskiedenis — was wat die plaas- en dorpskole nog geërf het toe hierdie kalender oopgegaan het, en wat die verslag tot Februarie nog moes verdedig. [6]
Besoldiging het dieselfde storie van ingevoerde en gevestigde personeel vertel. Aan die begin het onderwysers slegs 4 tot 6 pond met rantsoene en huisvesting, of 9 pond daarsonder, ’n maand ontvang; hoofde 10 tot 15 pond — in enkele gevalle slegs 7 pond 10 sjielings — met rantsoene en huisvesting, of 15 daarsonder. ’n Gekwalifiseerde onderwyser uit die kamp of die dorp is gewoonlik as hoof teen ’n geringe loon benoem om die beuselagtige aanvoorwerk te doen; wanneer dit klaar was, is hy tot assistent verlaag om plek te maak vir gekwalifiseerde onderwysers uit Engeland of elders, wat dan skielik 25 tot 30 pond plus rantsoene ’n maand ontvang het. J. E. Davies van die Johannesburgse kampskool het 25 pond gehad; Hannion van Nylstroom 200 pond ’n jaar; Humbly is van die 15de November 1901 as hoof van Howick aangestel teen 20 pond ’n maand; twee Kanadese onderwysers, Mullin en dr. Bridges, as hoofde van die Pretoriase Normaalskool en die Hoërskool vir Seuns, moes 700 pond ’n jaar hê. Drie dinge het van die begin af die gehalte benadeel: die vinnige groei van getalle, sodat vraag die aanbod ver oorskry het; die reël dat die voertaal Engels moes wees; en die feit dat die meerderheid onderwysers nie professioneel opgelei was nie en gewoonlik akademiese opleiding ontbreek het. Kennis van Engels, gespreek en geskryf, is as die maatstaf van ’n onderwyser se bevoegdheid geneem. Daardie skale en daardie maatstaf het nog oor die personeel gesit wat die Februarie-verslag getel het. [6]
Om wrywing tussen die ingevoerde en die gevestigde onderwysers te besweer, het Sargant hom aan albei persoonlik per omsendbrief gerig. Die gevestigde kamponderwysers is gevra om die nuwes hartlik te ontvang, hulle gou op hulle gemak te laat voel, en hulle in te lig oor die vernaamste vereistes van die onderwys in die kampe; hulle moes hulle na die tente neem van dié onder hulle landgenote van wie hulle alles kon leer wat waardig en godsdienstig was in die lewens van die Afrikanerboere; hulle moes soveel van die spraak van die volk aanleer as wat die harte sou oopsluit van dié by wie hulle hulle lot gewerp het; en hulle moes kleinlike jaloesie vermy en aanhou om sy aan sy te onderrig met ’n enkele oog op die vordering in kennis van die kinders wat aan hulle gesamentlike sorg toevertrou is. Ervare en bekwame onderwysers sou nie hulle poste verloor nie; die onbevoegdes en die jongeres sou noodwendig uitgeskakel word, en die jongeres sou dan die kans kry op beter opleiding by die normaalskole. Van die nuwelinge het hy samewerking met die Hollandse onderwysers gevra op die enigste terrein waar die twee rasse op gemeenskaplike en vriendskaplike voet kon saamwerk — die skool — aangesien die onderwys non-polities van aard gemaak is; hulle moes iets van die Taal aanleer, daardie uitdrukkingsvolle taal van die Hollandse Afrikanerbevolking; hulle sou by die kinders bekoorlikheid van manier en volgsaamheid, volharding en ywer om te leer, aantref; hulle moes alle gewone vakke deur Engels onderrig, omdat die Hollanders erken het dat die stoflike vordering van die kinders in hierdie kolonies saamhang met ’n toereikende kennis van die Engelse tong; en waar hulle skynbare stommiteit en ’n diepte van onkunde sou vind waaraan hulle nie gewoond was nie, moes hulle onthou dat die moeilikhede van begrip in ’n vreemde tong baie groot is. Daardie omsendbriewe, aan die tente geskryf, was nog die staande instruksies van die personeel wat onderrig het toe hierdie jaar oopgegaan het, en die verslag wat in Februarie afgesluit het, het nog daarheen teruggewys. [6]
Hy het kursusse vir diensdoende onderwysers en gereelde konferensies probeer, sodat menings oor belangrike sake gelug en eenvormigheid van metode en organisasie bereik kon word. Omtrent 100 onderwysers, meestal uit Bloemfontein, het ’n vakansiekursus daar bygewoon, ’n reünie van onderwysers, waarby hy self teenwoordig was en hulle as voorlopers van vrede verwelkom het. Vir die inspekteurs in die Transvaalse distrik het hy, van die 13de Augustus 1901 tot die 18de Maart 1902, nie minder nie as 6 konferensies in Pretoria gereël; hy het ook afsonderlike konferensies vir die Vrystaatse inspekteurs belê, en 2 algemene kongresse vir beide Transvaalse en Vrystaatse inspekteurs op die 18de en 19de Desember 1901 in Bloemfontein en op die 2de tot die 4de April 1902 in Johannesburg. In Julie 1901 het hy ’n konferensie vir onderwysers in Bloemfontein gereël, en in Julie 1902 ’n veel omvangryker onderwyserskongres in Johannesburg, bygewoon deur sowat 750 onderwysers. Daardie kongres, en die Education Gazette for the Transvaal and Orange River Colony van die 1ste Julie 1902 met sy 1046 name, het as die laaste groot kampmonster van die personeel gestaan; die Julie-telling van 1903, in hierdie jaar se verslag neergeskryf, was die monster nadat die tente af was. [6]
Een van sy vernaamste oogmerke was om die dienste te verseker van manne wat die jong geslag Hollandse Afrikaners na Engelse denkwyses en spraak, en Engelse idees van waarheidsliefde en lojaliteit, sou wen. Milner het dié siening getref as iemand wat die taak nie bloot as ’n onderwyskenner benader nie, maar met merkwaardige begrip van die sosiale en politieke toestande, en het die kampe ’n ongeëwenaarde geleentheid genoem om kinders te onderrig en hulle onder invloede te bring wat toekomstige harmonie tussen rasse sou bevorder. In die Commons het Humphreys-Owen gevra of die staatsekretaris kennis dra van die kennisgewing dat onderwys in die kampe deur Engels moes geskied, al ken die kinders skaars ’n woord daarvan, en het hy na Wallis gewys, waar ná geslagte van mislukking met ’n vreemde voertaal die moedertaal uiteindelik met welslae gebruik is. Chamberlain het geantwoord dat hy Sargant se instruksies ken, dat die analogie tussen die Transvaal en Wallis nie korrek was nie, dat baie Boerekinders ewe min Hollands as Engels verstaan en slegs die Taal praat, en dat baie ouers onderrig in Engels verkies as die taal wat die meeste tot die stoflike voordeel van hulle kinders sou strek. Op die 6de Desember kon Sargant rapporteer omtrent 2000 aansoeke vir 100 vakatures, en het hy verlof gevra om nog honderd uit te soek, aangesien omtrent 300 onderwysers in die volgende ses maande nodig sou wees. Daardie werwing, in Engeland en Skotland begin, is wat die oorsese 475 gevul het wat nog in hierdie Februarie se verslag genoem is. [6]
Plaasskole en dorpskole ná die kampe
Die poging om die Boerekinders in die konsentrasiekampe te verengels, kon opsluit nie vrug dra nie: daarvoor was die tyd te kort en die mense ná die ondervinding van die kampe te verbitterd om die pro-Britse propaganda as soetkoek te verorber. Met die opbreek van die kampe van Junie 1902 het die Britse ideale in dié verband in newels opgegaan. Aanvanklik het die owerhede nog die gedagte gekoester om die kampskole bloeiend aan die gang te hou deur kinders in kamplosieshuise te huisves terwyl ouers die plase herbou, maar die gedagte het geen byval by die ouers gevind nie. Hierdie kalender het dus nog op plaas en dorp geloop, nie op tent en marquee nie, en die direkteur se verslag tot Februarie moes daardie val as afgehandel skryf. Wat op daardie skryf op die spel was, was of die skool die Boer na die herboude opstal sou volg, of of die ingevoerde personeel in die klein dorpies sou versamel en die plase agterlaat. [6]
Sargant het sy kamponderwysers aangeraai om na die plaasskole te gaan, maar die groot meerderheid het verkies om onderwys aan dorpskole te gee, en die anglisasiedrome van Sargant en Milner moes dus noodwendig tot niet gaan. Die Britse konsentrasiekampskole het die doel waarmee hulle ingestel is, naamlik om die Boerekind te verengels, volkome gemis. In soverre het hulle ten goede meegewerk dat baie kinders konstruktief besig gehou is, terwyl hulle andersins relatief ledig sou gebly het. ’n Elementêre kennis van basiese vakke soos skryf, lees, rekenkunde, en selfs van ander vakke soos aardrykskunde en gesondheidsleer, is aan die kinders bygebring. ’n Invloed van blywende betekenis het hierdie skole nie uitgeoefen nie en kon nie uitoefen nie, omdat hulle op die langste maar slegs ’n jaar gefunksioneer het. Wat hierdie jaar nog gehou het, was daardie nasleep: die plaasskool wat die herboude opstal volg, die dorpskool wat die meerderheid van die kamponderwysers neem, en die oorsese 475 nog op die groter rol van 1306, nie meer getel teen 29279 kampkinders nie maar teen watter kinders die plase en die klein dorpies ook al sou stuur. [6]
Die skool moes die Boer na die plaas volg, en die kamponderwyser wat in diens wou bly, moes ook sy skrede derwaarts wend of in die klein dorpies onderrig gee. Daardie sin, geskryf van die opbreek van die kampe, was die sin waaronder hierdie jaar werklik geloop het, en waaronder die verslag tot Februarie gesluit het. Die tente van Irene, waar Sargant self die eerste groep uit Kaapstad ontmoet en gehuisves het, was nie meer ’n skool nie. Die skepe — die Arundel Castle en die Galeka van Desember 1901, waarvan 22 en daarna 28 deur Chamberlain se telegram van die 13de afgesonder is; die Briton en die Avondale Castle van Februarie 1902 — was nou die herinnering van ’n personeel wat onderrig het in die dorpe wat hulle verkies het en op die plase wat ’n minderheid aanvaar het. Banke was nooit eers in die kampe eenvormig nie: by die sesde Transvaalse inspekteurskonferensie op die 18de Maart 1902 het mnr. Bangley gesê dat een van die skrynwerkers by Potchefstroomkamp ’n model-skoolbank gemaak het om 7 of 8 kinders te sit, die sitplek en bank alles uit een stuk; mnr. White het beswaar gemaak, en die ander inspekteurs was van dieselfde mening. Op die plase het die kinders daagliks gekom met klein kussinkies wat hulle op groot klippe neergesit het om sitplekke te vorm, en skoolbanke was heeltemal onverkrygbaar. [6]
Die Hollandse privaatskooltjie by Norvalspont het binne minder as twee maande doodgeloop weens gebrek aan steun, al het Sargant nie eers die kommandant se voorstel gesteun dat dit drasties onderdruk moes word nie, en later beweer dat hy ouers nie direk beïnvloed het om hulle kinders na die regeringsskool te stuur nie. In die Vrystaat is Engelse kampskole by 26 plekke geopen met ’n onderwyspersoneel van 66, onderrig in Engels behalwe waar ouers spesiaal om Hollands gevra het; onderwysers is plaaslik op aanbeveling van distrikskommissarisse gewerf, of deur die Superintendent van Onderwys uit die Kaapkolonie verkry, totdat majoor P. Holland Pryor, assistent-adjudant-generaal, sterk aanbeveel het dat geskikte onderwysers direk uit Engeland ingevoer moes word — onderwysers geskik om die Boerekinders met welslae te verengels. Onder lord Methuen het die eerste van daardie Transvaalse skole eers op die 15de Januarie te Zeerust tot stand gekom; volgens Britse verordening moes alle kinders tussen 7 en 15 bywoon tensy die ouers kon bewys dat die kinders tuis bevredigende onderrig ontvang; met erkenning van Hollands as skoolvak was Engels die voertaal. Tot op daardie datum was die Transvaal nog vry van die poging om deur die skoolwese te verengels. Wat die plase en dorpe van hierdie jaar dus ontvang het, was nie ’n eenvormige bank vir 7 of 8 nie, nóg ’n oorlewende Hollandse skooltjie langs die regeringstent, maar die onderwyser wat die dorp of die plaas gekies het, die Engelse voertaal, en die kinders wie se moeders geweier het om hulle in kamplosieshuise te laat terwyl die opstalle uit as opgerig is. [6]
Die oorlog se druk: Kritzinger, Luckhoff, Brink, en die Gedenkboeke
Hierdie jaar was ook ’n jaar van druk. Te Londen het generaal P. H. Kritzinger en R. D. McDonald In the Shadow of Death uitgegee. Kritzinger was ’n Vrystaatse kommandant in die veld; die skaduwee in daardie titel was die skaduwee wat die kampe en die veld gewerp het. Die boek van hierdie jaar het dit in Engels te Londen gestel, soos Kestell se Through Shot and Flame die jaar tevore die veldprediker se rit met Steyn en De Wet in Engels te Londen gestel het. Die twee boeke het saakgemaak omdat hulle nie ’n Londense amptelike geskiedenis was nie, maar ’n kommandant en ’n metgesel se rekening, uitgegee terwyl die mense nog die plase herbou het en terwyl Sargant se Februarie-verslag nog die skoolrekening van dieselfde oorlog gesluit het. [6]
Te Kaapstad het A. D. Luckhoff Women’s Endurance uitgegee. Die uithouvermoë wat daar genoem is, was die uithouvermoë van die vroue, geskryf aan die Kaap in die tweede volle jaar nadat die tente afgekom het, langs van Helsdingen se Vrouwenleed van Amsterdam 1903 en Hobhouse se vroeëre The Brunt of the War and where it Fell. Daardie twee Londense en Kaapstadse boeke was hierdie jaar se genoemde getuienis tot die veld en tot die vroue. Die titel het saakgemaak omdat dit, van die Kaap self, genoem het wat die kampe aan die vroue gedoen het, in dieselfde jaar die direkteur se verslag die skoolrekening van daardie kampe gesluit het. [6]
Te Amsterdam en Kaapstad het J. N. Brink Ceylon en de Bannelingen uitgegee. Die verbanning wat daar genoem is, was die verbanning van die gevangenes na Ceylon, geskryf in die jaar die direkteur se verslag die skoolrekening van dieselfde oorlog gesluit het; die kampe vir vegtende mans te Groenpunt, St. Helena, Ceylon, Indië, die Bermudas en elders is onder die gevangeneskole genoem wat die Engelse onder een plan wou bring. Te Kaapstad het K. J. De Kok Empires of the Veld uitgegee. Te Amsterdam het W. F. Andriessen Gedenkboek van den Oorlog in Zuid-Afrika uitgegee; te Amsterdam en Kaapstad het ’n Gedenkboek van den Oorlog in Zuid-Afrika in dieselfde jaar verskyn. Die gedenkboeke van die oorlog, die veld se ryke, en die verbanning na Ceylon: dit was die Hollandse en Kaapse titels wat hierdie jaar langs Kritzinger en Luckhoff op die tafel gesit het. [6]
Verlede jaar se druk het nog op dieselfde rak gestaan. Kestell se Met de Boeren-Commando’s. Mijne Ervaringen als Veldprediker te Amsterdam en Pretoria, en Through Shot and Flame te Londen; MacDonald se What I saw in South Africa, September and October 1902 te Londen; Penning se De Oorlog in Zuid-Afrika te Rotterdam; de Villiers se Met De Wet en Steyn in het Veld te Amsterdam; Blake se A West Pointer with the Boers te Boston; Brebner se Memoirs te Edinburgh; Brereton se One of the Fighting Scouts en St. Leger se War Sketches in Colour te Londen; van Helsdingen se Vrouwenleed te Amsterdam. Hierdie jaar het daardie titels nie vervang nie; dit het Kritzinger, Luckhoff, Brink, De Kok en die twee Gedenkboeke daarlangs gesit. [6]
Maurice se amptelike History of the War in South Africa, dele I tot IV, het nog te Londen oor 1901–1906 verskyn. Repatriasie van die Boere en die naturelle in die Oranjerivierkolonie was self ’n werk van 1902 deur hierdie jaar: die nasleep van die oorlog het daardie tydsbestek genoem, selfs waar die boek wat dit later sou vertel nog nie verskyn het nie. Wat hierdie kalender in druk gestel het, buiten Kritzinger se skaduwee en Luckhoff se uithouvermoë, was dus ook die Gedenkboeke te Amsterdam en Kaapstad, Brink se Ceylon, en De Kok se veld, met die amptelike oorlogsgeskiedenis nog in beweging te Londen. [6]
The Friend, Pretoria News, Volksstem, en Bethelsdorp soos dit gestaan het
Die koerante wat hierdie jaar nog verskyn het, was nie verlede jaar se lys in sy geheel nie. De Kerkbode, Land en Volk en die Natal Witness is deur 1902–1903 genoem. Hierdie jaar het die Friend verskyn, en die Pretoria News, en De Volksstem het nog van 1902 deur hierdie kalender geloop. Die Friend te Bloemfontein was die Vrystaatse hoofstad se Engelse koerant; die Pretoria News het by die hoofstad van die nuwe Transvaalse kolonie gesit; De Volksstem was die Hollandse koerant wat deur die vrede geloop het en nog in die tweede volle jaar daarna verskyn het. Wat nog op die tafels van die nuwe kolonies uitgekom het, was dus Bloemfontein se Friend, Pretoria se News, en Volksstem; die kerkblad, Land en Volk, en die Natal Witness was verlede jaar se genoemde lopies. [6]
Die Education Gazette for the Transvaal and Orange River Colony van Pretoria, die 1ste Julie 1902, het die genoemde amptelike periodiek van die skoolmasjien gebly, met die Report of the Acting Director of Education van die 12de Julie 1901 en die direkteur se verslag van November 1900 tot hierdie Februarie. Die Transvaal Government Gazette Extraordinary van Junie 1902 het die vredesmaand genoem. Kaapse Hansard het deur 1901–1902 geloop; Britse parlementsdebatte, vierde reeks, dele LXXXVII tot CVII, deur 1900–1902. Verlede jaar se kommissiestuk, Cd. 1789 — die Report of His Majesty’s Commission appointed to inquire into the Military Preparation and other matters connected with the War in South Africa — het op daardie rak gebly; hierdie jaar se direkteursverslag tot Februarie was die nuwe skoolstuk waaruit die 475 van verlede Julie nog gelees is. ’n Command paper was ’n genommerde parlementsdruk: Cd. het ’n stuk beteken wat op bevel van die Kroon voorgelê is. Cd. 1789 het nie die tente hergetel nie; dit het die militêre voorbereiding van die oorlog ondersoek wie se kampe daardie vroeër stukke getel het. [6]
Die Transvaalse blouboeke van 1902–1903 het die laaste genoemde koloniale blouboeke op daardie lys gebly. Cd. 369 van 1900 was die briefwisseling rakende die onlangse politieke toestand in Suid-Afrika; Cd. 426 van 1900 die proklamasies deur veldmaarskalk lord Roberts uitgevaardig. Daardie command papers was die ouer rak; Cd. 1789 van verlede jaar was die ondersoek na militêre voorbereiding; hierdie jaar se genoemde amptelike skoolstuk was die direkteur se verslag tot Februarie. Die Friend te Bloemfontein, die Pretoria News by die hoofstad van die nuwe kolonie, en De Volksstem wat nog verskyn het: dit was die koerante wat hierdie kalender nog kon noem, met die Gazette van die 1ste Julie 1902 nog die skoolstuk en die direkteur se eie verslag die jaar se sluiting van daardie rekening. [6]
Bethelsdorp soos dit hierdie jaar gestaan het, is deur C. Skead gefotografeer. Bethelsdorp was die sendingstasie van die London Missionary Society wat onder van der Kemp aan die Oos-Kaap gestig is. Die foto het dit nou langs ’n hoek van ’n ou huis in High Street, Grahamstad, gefotografeer deur dr. Drury; langs die ou drosdyhuis te Graaff-Reinet, gefotografeer deur W. Roe; en langs die eerste huis in Grahamstad gebou — daardie vier blaaie, almal om dieselfde bladsy te trotseer, het hierdie jaar se Bethelsdorp onder die ouer oostelike stasies soos hulle nog gestaan het, gesit. Die foto het nie die stasie se stigting heropen nie; dit het die plek in 1904 opgeteken, soos die direkteur se verslag die skole van November 1900 tot hierdie Februarie opgeteken het, en soos Luckhoff te Kaapstad die vroue se uithouvermoë opgeteken het. Wat op Skead se lens op die spel was, was ’n stasie wat nog in die tweede volle jaar ná Vereeniging gestaan het, genoem onder die oostelike plekke soos hulle toe was, nie soos hulle by die stigting was nie. [4]
De Vroedschap van Amsterdam van J. E. Elias, verlede jaar te Amsterdam begin, het nog deur hierdie kalender verskyn. Records of the Cape Colony, te Londen in 1897 begin, het nog geloop. Daardie twee werke, die Amsterdamse vroedschap en die Kaapse rekords, was nie hierdie jaar se oorlogsdruk nie; hulle was die ouer papier nog in beweging terwyl Kritzinger, Luckhoff, Brink en die Gedenkboeke verskyn het, en terwyl Skead se lens by Bethelsdorp gestaan het. Die Kaapse rekords wat nog te Londen gedruk is, en Amsterdam se vroedschap wat nog saamgestel is, het langs die Friend, die Pretoria News en Volksstem op die tafels van 1904 geloop. [9]