Boer History1789 aan die Kaap die Goeie Hoop: Xhosa in die Zuurveld, Maynier, Faure te Swellendam, wynuitvoer en ’n gekoopte vrede
Vyfde jaar van ’n soldaat-goewerneur: geërfde stoele — 1789
Kalender 1789 het oopgegaan met Cornelis Jacob van de Graaff al in die eerste stoel, ’n luitenant-kolonel wie se eerste artikel was om die burgers tot kalmte te herstel en wie se tweede was om die baai te bewapen. Johan Isaac Rhenius het nog die tweede stoel van Augustus 1786 gesit, nadat Pieter Hacker op eie versoek uitgetree het. Die fiskaal se kantoor het nog ’n vakature van Mei 1785 gesit, ’n raadslid wat voorlopig waargeneem het nadat Jan Jacob Serrurier na ’n graf gegaan het, met Willem Cornelis Boers al van April 1783 af van daardie stoel af. Die hooggeregshof, in Maart 1786 hervorm, het nog ses dienaars van die Kompanjie en ses burgers gesit, met die sekunde benoem om voor te sit, en met Christiaan George Maasdorp, Gerrit Hendrik Meyer, Jan Coenraad Gie en Hendrik Justinus de Wet nog op die burgerses geskryf. Die prys-en-werke-raad van drie en drie het nog van die eerste af ’n mislukking gesit: die amptenare en burgers kon nie vriendskaplik saamwerk nie, en die oes van 1785 het dit geen prys gegee om vas te stel nie. Januarie het dus oopgegaan op ’n soldaat al in die Kasteel, op ’n Indië-diens-sekunde, op ’n fiskaal nog vakant, op ses en ses al sittend, en op ’n raad wat nooit ’n muid geprys het nie. [3] [7] [9]
In die land het die geërfde stoele nog gesit toe Januarie oopgegaan het. Hendrik Lodewyk Bletterman het nog Stellenbosch en Drakenstein gesit. Constantyn van Nuld Onkruydt het nog Swellendam gesit. Maurits Herman Otto Woeke het nog van Oktober 1786 ’n hof op die Sondagsrivier gesit, met ses heemrade van Julie, met grense in die weste deur die Gamka tot by die Swartberg, daardie reeks tot by die Gamtoos, en die Gamtoos tot by die see, in die ooste deur die Groot-Vis, en in die noorde slegs die baken wat Van Plettenberg op die Seekoe geplaas het, en met Adriaan van Jaarsveld op daardie raad sowel as op die oostelike bevel. Christoffel Brand het nog die winterhawe gesit. Justinus van Gennep het nog die vlootinrigting gesit. Kolonel Robert Jacob Gordon het nog die garnisoen gesit wat hy in Februarie 1780 oorgeneem het, nou met kolonelsrang oor die nasionale bataljon van omtrent seshonderd. Kaptein Carel Matthys Willem de Lille het nog ná Gordon gesit. Majoor Philip Herman Gilquin het nog die werke gesit wat hy sedert Junie 1779 gerig het. Jan Frederik Meding het nog die houtmagasyn gesit wat in 1788 by Plettenbergbaai oopgemaak is. Die buiteposte by Saldanhabaai, Groenkloof, Klapmuts, Sonderend en Buffeljagtsrivier is nog onderhou toe die jaar oopgegaan het. Januarie het dus oopgegaan op drie drostdye wat sit, op ’n Switserse regiment al vir Colombo genoem, en op ’n soldaat wat die burgers nog as soldate geneem het wat moes gehoorsaam. [3] [9]
Die preekstoele van die openingsjaar het die name gesit waarop die vierde jaar gesluit het. Ds. Johannes Petrus Serrurier van Hanau en ds. Christiaan Fleck het nog die Kaapse kerk gesit, met ds. Helperus Ritzema van Lier nog derde van September 1786. Stellenbosch het nog ds. Meent Borcherds van daardie selfde September gesit, ds. Philip Kuys al van Februarie 1785 dood, ds. Robert Nicholas Aling nog alleen op Drakenstein. Waveren het nog ds. Johannes Abraham Kuys gesit. Swartland het nog ds. Petrus van der Spuy, junior van April 1786 gesit, ds. Daniel Goldbach al van Maart 1783 dood. Die Lutherse preekstoel wat Andreas Kolver op die 10de Desember 1780 oopgemaak het, het nog in Martin Melk se Strandstraat-kerk gesit, deur die gemeente betaal, sonder ’n stuwer uit die Kompanjie se kis. Graaff-Reinet, soos Swellendam, het nog slegs ’n sieketrooster gehad, wat ook skoolmeester was, en het nog nie ’n predikant gesit nie. Januarie het dus oopgegaan op drie Gereformeerde preekstoele in die dorp, op vier landkerke gevul, en op ’n genoemde derde drostdy sonder ’n kerkraad. [3]
Uitwaarts het die landregime nog op die name van 14 November 1780 oopgegaan. Die Visrivier langs sy hele benedeloop het die koloniale grens gebly, met die Zuurveld op papier by die Kompanjie se besittings gevoeg. Note, nie specie nie, het nog die Kasteel se wissels ná die 30ste April 1782 ontmoet. Klein Parys het nog die Parade en Dorpstraat gesit ná Pondicherry se inskeeping van April 1784. Die oes van 1785 het geheel misluk; die lang droogte het in 1786 opgebreek; meel uit Europa en rys uit Java is daardie jaar nog ingevoer om werklike hongersnood af te weer; en ’n oorskot graan het nou die magasyns van die openingsjaar gesit, soos dit hulle in 1787 en 1788 gesit het. Die Amsterdam-battery het voltooi gesit, kanonne in Februarie 1787 gemonteer, en ’n barsproef op die 23ste van daardie maand: twee dood, vyf erg gewond, die goewerneur lig beseer. Roggebaai het ’n nuwe battery gesit. Chavonnes het byvoegings gesit. Die Franse lyne van 1781 het ’n versterking gesit. Die Kompanjie se skuld het byna sewe miljoen pond sterling gesit. ’n Verdrag van noue verbond met Frankryk het van November 1785 gesit. In die Nederlande is die stadhouer prins Willem V, in 1786 verwyder, in Junie 1787 deur ’n Pruisiese leër herstel ná die inhegtenisneming van die prinses van Oranje by die Haag. In April 1788 het ’n verdrag van wedersydse verdediging Engeland en die State-Generaal op een papier gesit, en ’n drievoudige verbond van Groot-Brittanje, Pruise en die Nederlande het dieselfde jaar gesit. Die eerste stoel het nog ’n amptelike woning in die kasteel, ’n huis in die tuine, ’n buiteplek by Nuweland, koetse en perde, die opbrengs van Vissershok, en tafeltoelae gesit, met salaris en emolumente van omtrent £3,650 plus ’n besondere £1,500 per jaar. Hester Cornelia Reynet, Sebastiaan, Anna Geertruida, Agneta Clara en Nicolaas het nog die huise gesit. Perde het nog die Stalplein-stalle gesit — sommige bronne sit honderd-en-dertig, ander driehonderd. Januarie het dus oopgegaan op ’n Kasteel wat ’n battery beproef het en nog ’n oorskot gesit het, op ’n grensdistrik wat ’n hof sit en nog nie ’n kerkraad nie, en op ’n soldaat wat kanonne en perde beter as ’n prys bemeester het. [3] [7] [9]
Teen die einde van 1787 het die regiment van Würtemburg — ’n mag huursoldate tweeduisend sterk — by die Kaap aangekom om die Switserse regiment van Meuron af te los, wat na Colombo sou gaan. Die garnisoen het ook die nasionale bataljon onder kolonel Gordon, omtrent seshonderd sterk, en vierhonderd ingenieurs en artilleriste ingesluit. Januarie het dus oopgegaan op tweeduisend Duitse huursoldate al genoem op ’n baai wat Meuron sedert Februarie 1783 gesit het, op Gordon se seshonderd langs hulle, en op vierhonderd ingenieurs en artilleriste op Gilquin se werke. Openbare uitgawes, of die geld uit die Kompanjie se kis vir alle doeleindes by die Kaap, het nog ’n som van eerder oor £120,000 per jaar bereik. Winste op die verkoop van goedere uit die Kompanjie se winkels was nog gemiddeld omtrent £6,200. Daar was dus ’n tekort van byna £92,000 per jaar om goed te maak, en die Kompanjie was in dié tyd byna hopeloos insolvent. Die bewindhebbers wou die goewerneur ontslaan, maar die stadhouer, by wie hy ’n gunsteling was, wou nie instem nie. April 1788 se Engelse verdrag het dus nog ’n dikker skild oor die eerste stoel gesit. ’n Sweed met die naam Andries Stockenstrom het nog van 1786 ’n klerk se lessenaar in Kaapstad gesit. Die vyfde jaar het oopgegaan op daardie swaarder muur, op daardie insolvensie, en op ’n fiskaal nog vakant. [3] [7] [9]
Van Lynden en Faure — Februarie en 21 April 1789
In Februarie 1789 het Jan Nicholas van Lynden uit die Nederlande aangekom en die fiskaalamp oorgeneem. Die vakature wat van Mei 1785 gesit het, ’n raadslid wat voorlopig ná Serrurier se graf waargeneem het, het nou ’n man uit Holland gesit. Hy en Rhenius was albei twisgierig van aard. Vir die koloniste het die regering byna bo uitdrukking korrup gelyk, en die gekibbel van die voorste amptenare het veragting sowel as haat ontlok. Tydens die debatte in die raad het geweldtonele dikwels plaasgevind. Buite die raad het hierdie ellendige twiste alle klasse van die gemeenskap geraak, en tweespalt het oral geheers. Februarie het dus ’n fiskaal op ’n Kasteel geskryf wat daardie stoel byna vier jaar leeg gesit het, en ’n twisgierige paar op die eerste twee stoele langs ’n soldaat wat al willekeurig, koppig en heftig van humeur was. [3]
In die distrik Swellendam was sake byna so sleg as wat hulle op die oostelike grens sou sit. Baie van die boere het agterstallig geraak met hul grondrente, wat sommige van hulle inderdaad min moeite gedoen het om te betaal, al was die regering bereid om vee in plaas van geld te ontvang. Die landdros Onkruydt, nadat hy die distriksrekeninge in onontkombare verwarring laat beland het en die openbare geboue tot ruïne laat verval het, het bedank en na die Nederlande teruggekeer, toe die sekretaris van Stellenbosch en Drakenstein — Anthony Alexander Faure — aangestel is om hom op te volg, op die 21ste April 1789. Faure het sy uiterste gedoen om orde in sy kantoor te herstel, maar kon dit nie doen nie. Die mense van hierdie distrik was egter betreklik vry van rooftogte deur San en Xhosa, en was daarom in geriefliker omstandighede as hul vriende op die grens. April het dus ’n nuwe landdros op Swellendam geskryf nadat Onkruydt verwarring en ruïne gesit het, en ’n sekretaris van Stellenbosch op ’n drostdy wat nog agterstalliges en geboue al af sit. [3]
Die nuwe distrik Graaff-Reinet kon vir die Kompanjie maar min werd wees; dit moes dus teen so min koste as moontlik onderhou word. Met die oog daarop om dit selfonderhoudend te maak, is ’n belasting van 1s. 4d. op elke honderd skape en 1d. op elke bees gehef. Die grootste uitgawe wat verwag en gevrees is, was dié wat uit die beskerming van die land teen inheemse invalle sou ontstaan. Daartoe is Woeke opgedra om elke middel te gebruik om botsing met die Xhosa te vermy, om hulle te probeer paai en vriendskap te onderhou deur geskenke te gee. Die strengste bevele is uitgevaardig wat die boere verbied om vee te ruil of enige ander handel met hulle te hê. Met die swak organisasie en geen mag byderhand om die strawwe af te dwing nie, het die verbode verkeer voortgegaan, en baie Xhosa was in diens van die boere as veewagters. Laasgenoemde toedrag is as besonder gevaarlik gevoel, want ’n skeuring te eniger tyd tussen meester en so ’n dienskneeg kon tot moeilikheid met die klan lei waartoe die dienskneeg behoort het. Vir ’n tyd het ’n tydperk van voorspoed begin daag. Betreklike vrede en rustigheid het die verarmde boere in staat gestel om veeteelt en die produksie van goedere soos botter en seep te hervat, wat nou en dan na Kaapstad vervoer is, waar hulle ’n gereed mark gevind het. Dit alles was egter slegs die kalmte wat ’n naderende storm aangedui het. [4]
Daar was Xhosa in diens by boere oor die hele land, selfs tot binne twee dae se reis van die dorp Swellendam, en die koloniste wou hulle nie afstaan nie. ’n Enkele geval van mishandeling kon te eniger oomblik vyandelikhede bring. Nie min wettellose individue was ook in die verbode veehandel betrokke nie, en aangesien hulle nie aan inperking gewoond was nie, het blote plakkate geen verskrikking vir hulle gehad nie. Met vyftig of sestig soldate in poste langs die Visrivier sou dit moontlik wees om orde te handhaaf; maar sonder fisiese mag om die wet te steun, sou die onreëlmatighede waaroor gekla is, voortduur. Woeke het berig dat ’n breuk tussen die twee rasse maklik kon plaasvind. Die toestand van spanning wat die landdros beskryf het, het tot Maart geduur. Januarie en Februarie het dus nog daardie spanning gesit: ’n derde drostdy wat ’n hof en ’n belasting sit, ’n Swellendam wat agterstalliges sit, ’n fiskaal pas aangekom en al twisgierig, en ’n Visgrens wat nog op papier sit terwyl Xhosa-veewagters al Europese kraal wes daarvan sit. [3] [4]
Xhosa steek die Zuurveld in — Maart 1789
Die toestand van spanning het geduur tot Maart 1789, toe ’n groot mag Xhosa, aangevoer deur die hoofde Langa, Cungwa en ander van minder aansien, skielik die Visrivier oorgesteek en die Zuurveld oorgetrek het. Die boere het voor die indringers gevlug, maar kon nie die hele van hul vee red nie. Boerderybedrywighede was ten einde. Met verskriklike skielikheid het ’n aantal hoofde, onder wie Langa en Cungwa die seun van Tshaka, waarskynlik uit wrok oor die behandeling wat hulle van Van Jaarsveld ontvang het, met honderde van hul aanhangers oorgesteek, en, skaars voordat die boere tyd gehad het om met hul gesinne te ontkom, was hulle in volkome besit van die Zuurveld. [3] [4]
Die nasie oos van die Vis was toe deur ’n opvolgingsoorlog versteur. By die dood van die opperhoof is sy seun Ngqika nie mondig nie, nie dadelik as hoof uitgeroep nie. Die hoofraadslede het die seun se oom, Ndlambe, as regent tydens die minderjarigheid aangestel. Sommige van die AmaXhosa het egter beswaar teen die regent se bewind gemaak, en aangesien hul party nie sterk genoeg was om hul posisie te handhaaf nie, het hulle die Vis oorgesteek en die plase in daardie distrik begin plunder. Maart het dus twee relaas op een oorgang geskryf: Langa, Cungwa en Van Jaarsveld se 1781-geheue aan die een kant, en ’n minderjarige en ’n regent aan die ander. Albei het dieselfde Zuurveld gesit, en albei het boere al van hul plekke af gesit. [7]
Die landdros het dadelik die burgerkaptein Daniel Willem Kuhne opgedra om maatreëls vir die verdediging van die distrik te tref, en ’n ekspres na Kaapstad gestuur met ’n berig dat oorlog onvermydelik is en ’n versoek dat die raad honderd soldate tot sy bystand stuur. Deur die manlike inwoners weer op kommando op te roep, het hy hulle onder Kuhne se leiding geplaas. Dorstig na wraak het die boere die vyand opgesoek en gevolg, wat, nadat hulle byna al die vee in die distrik in besit geneem het, na die Vis teruggetrek het. Die burgers is dadelik onder die wapen bymekaargeroep, en ’n perde-ekspres het Kaapstad om bystand gevra. In Kaapstad was die opdragte uit Holland egter om uitgawes in te kort; en daarom is besluit dat geen tweede oorlog toegelaat kon word nie. [3] [4] [7]
Woeke se brief het Kaapstad op die 20ste Maart bereik. Die raad het dadelik vergader en tot die besluit gekom dat oorlog teen elke prys vermy moet word. Die landdros is berispe omdat hy opdrag gegee het om ’n kommando vir verdediging op te roep, aangesien ’n botsing die gevolg kon wees. Die sekretaris van die distrik — Jan Jacob Wagener van naam — het ’n ruk tevore sy bedanking ingedien, en die raad het nou ’n klerk met die naam Honoratus Christiaan Maynier aangestel om hom op te volg. Wagener was ’n aanhanger van die oortuiging dat eenvoud en onskuld deugde van wilde lewe was, en Maynier, wat by alle geleenthede sy eie sak meer as enigiets anders bestudeer het, het watter beginsels sy meerderes vir die tyd gehou het, bely, sodat daar op hom staatgemaak kon word om die regering se siening uit te voer. Die raad het hierdie twee manne saam met die landdros as ’n kommissie aangestel om sake met die Xhosa wat die Zuurveld oorstroom het, te reël, en hulle is duidelik opgedra om die vyand af te koop met goedere wat vir die doel aan hulle verskaf is. In plaas van die verlangde bystand het die landdros ’n berisping ontvang omdat hy die kommando gemagtig het om uit te trek, en ook die strengste bevele om enige verdere vyandige optrede te verhoed. Inteendeel moes hy probeer om die klans met geskenke te paai en te oorreed om na hul eie land terug te keer, en vir daardie doel is goedere en handelsware onder Maynier se toesig na Graaff-Reinet gestuur. [3] [4]
Intussen het kaptein Kuhne ’n kommando opgeroep, wat skaars in die veld was of die indringers, sonder om ’n aanval af te wag, het na die Visrivier teruggeval, wat hulle in vloed gevind het, sodat hulle nie kon oorgaan nie. Hulle het op die oewer gelê, en die burgerkommando was naderende, toe die raad se opdragte deur die landdros ontvang is. ’n Geveg was op hande, maar voordat dit kon plaasvind, het opdragte uit Kaapstad die kommando ingehaal, wat enige botsing verbied en hulle beveel het om te ontbind. Woeke het sy mening op rekord geplaas dat ’n fout noodlottig vir die toekomstige rus van die land gemaak word, en het ’n brief tot dié gevolg aan die raad gestuur; maar hy het sy bevele met soveel ywer uitgevoer asof hulle met sy eie siening ooreengekom het. Die kommando is dadelik ontslaan. Nie ’n skoot is in vergelding vir die verliese van die inval geskiet nie, nog ’n enkele bees is teruggekry nie, sodat die burgers verontwaardig en byna muitend was toe hulle moes ontbind. Ná al die moeite en vermoeienis wat by so ’n ekspedisie hoort, is hulle nie toegelaat om ’n enkele skoot te vuur nie, maar moes toekyk hoe hul vee weggedryf word en self verhoed word om dit terug te neem. Die burgerkommando was op die punt om aan te val toe die kommissarisse uit Kaapstad aangekom en die staking van vyandelikhede beveel het. [3] [4] [7]
Kommissie na die Kowie — Junie 1789
Sodra die nuwe sekretaris Maynier by Graaff-Reinet aangekom het met die goedere wat die regering verskaf het, het die lede van die kommissie gereedgemaak om die Zuurveld te besoek en ’n onderhoud met die hoofde te soek. Op die 7de Junie het hulle die dorp verlaat, vergesel van die heemrade Josua Joubert en Jacobus Gustaf Triegard, die milisiekapteins Jan du Plessis en Andries Burger, die milisie-adjunk Barend Lindeque, en die burgers Pieter Lindeque en Roelof Kampher, almal manne bekend vir hul vriendelike gesindheid teenoor die Xhosa in vroeër jare. Vergesel van ’n aantal gewapende burgers het hulle van Graaff-Reinet na die Zuurveld vertrek, en vandaar probeer om in verbinding te kom met sommige van die strydende hoofde. By aankoms by die Kowierivier het hulle die stroom geswel gevind deur swaar reëns wat onlangs geval het, so het hulle op sy oewer kamp opgeslaan, en ’n paar Khoikhoi gestuur om die Gqunukhwebe-hoof Tshaka te vra om hulle ’n besoek te bring. [3] [4]
Op die 21ste Junie het die Khoikhoi met etlike klein kapteins teruggekeer, wat die landdros meegedeel het dat Tshaka en sy seun Cungwa nie kon reis nie, weens siekte in hul gesinne; maar hulle is gestuur om te hoor wat die witmense te sê het. Met hierdie kenmerkende toespraak het hulle twee osse in die naam van die hoof Tshaka aangebied. Die landdros het gevra waarom hulle die kolonie binnegeval het. Hulle het geantwoord dat hulle hul optrede nie as ’n inval beskou nie, omdat hulle die land tussen die Visrivier en die Kowie as hul eie beskou het, aangesien hulle dit etlike jare tevore by ’n Khoikhoi met die naam Ruiter gekoop het. Hierdie hoofde het hulle op grond van siekte verskoon, hoewel sommige hoofde van mindere belang gewaag het om te kom om die woord van die witman te hoor. Uit hierdie het dit geblyk dat hulle nie beskou het dat hul onlangse inval ’n inval in gebied was wat nie hul eie was nie, aangesien die land hulne was uit hoofde van die koop by Ruiter. [3] [4]
Die landdros het hulle gevra of hulle nie bewus was dat ná die oorlog van 1781 die Amambala-hoof Langa, die Imidange-hoof Mahuta, die Amantinde-hoof Cika en die Amagwali-hoof Koba — dieselfde mense wat nou saam met die Gqunukhwebe-klan in die kolonie was — ingestem het dat die Visrivier die grens tussen die twee rasse sou wees nie. Hulle het dit nie ontken nie, maar gesê hulle was bereid om soveel hulde aan die regering vir die distrik tussen die Visrivier en die Kowie te betaal as wat die boere huur betaal het. En in taal wat maar een betekenis gedra het, het hulle geweier om besit daarvan prys te gee. Hulle het geweier om na enige argumente op grond van verdragte te luister, behalwe insover dat hulle bereid was om aan die regering in vee dieselfde huur vir die gebruik van die land tussen Vis en Kowie te betaal as wat die boere betaal het; daarbo het hulle geweier om in enige onderhandelinge hoegenaamd te tree. Die kommissie het groot geskenke van koperplate, geelkoperdraad, messe en dies meer aan die hoofde gestuur, maar kon hulle nie oorreed om na hul eie land terug te trek nie. Die kommissarisse het geskenke aangebied wat aanvaar is, maar dit het die toedrag geensins verander of die klans oorreed om terug te trek nie. [3] [4]
Toe hulle hul pogings nutteloos vind, het mnre. Woeke en Maynier met die burgers na Graaff-Reinet teruggekeer en Wagener gelaat om sake so goed hy kon te reël. Net in dié tyd het ’n gerug die Xhosa bereik dat die boere weg na Swellendam toe in laer gaan, en met die voorspel tot Van Jaarsveld se veldtog van 1781 in gedagte, is hulle deur ’n skielike paniek aangegryp. Nie alleen het hulle haastig anderkant die Visrivier teruggetrek nie, maar baie van hulle het vêr daarandervandaan gevlug en hulle in die ruigtes van die Amatolaberge verskuil. Kort daarna het hulle wel teruggetrek, en met byna onbetaamlike haastigheid. ’n Gerug is onder hulle versprei dat Van Jaarsveld opgeroep is om sake te besleg, en dat hy ’n kommando daarvoor organiseer. Die herinnering aan die tabakvoorval van 1781 en alles wat daarop gevolg het, was nog vars in hul geheue, en hulle het ’n baie opregte begeerte getoon om die kolonie te verlaat, en het haastig na die vestings van die verre Amatola gevlug. Daar het hulle skuiling geneem tot dit duidelik geword het dat daar niks erger te vrees was as botsing met die Kaapstadse regering nie. Junie het dus gesluit op geskenke aanvaar en ’n grens nog geweier, op ’n kommissie al verdeel, en op ’n paniek wat die Zuurveld sonder ’n skoot leeggemaak het. [3] [4]
Wagener se reëling — 18 Julie en 3 Augustus 1789
Dit was die toedrag van sake toe Wagener, vergesel van ’n eskort van twaalf gewapende manne, op die 18de Julie die hoof Cungwa en ’n party Xhosa by ’n drif van die Visrivier ontmoet het. Woeke en Maynier het tevore na hul pligte by Graaff-Reinet teruggekeer, en het die oud-sekretaris gelaat om watter finale skikking hy kon, te maak. Cungwa het sy aanspraak op die grond tot by die Kowie gedruk, en sy pretensies op die koop by die Khoikhoi-kaptein Ruiter gebaseer, wat weinig beter as ’n vrybuiter was, en wie se enigste reg om te verkoop uit ’n kort besetting voortgevloei het. Wagener het geweier om te erken dat Ruiter se verkoop die Europeërs bind, maar om die grief weg te neem, het hy aangebied om aan die Xhosa soveel terug te betaal as wat hulle vir die distrik betaal het. Cungwa wou nie tot hierdie voorstel instem nie. [3] [4]
Wagener het toe ingestem tot die terugkeer van die Xhosa en tot hul besetting van die land tussen die Visrivier en die Kowie solank die regering wil, sonder benadeling van die eienaarskap van die Europeërs. Verdere nuttelose pogings is aangewend om die indringers te oorreed om oos van die Vis te bly, en magteloos om iets anders te doen, het Wagener ’n deug van noodsaak gemaak deur hulle vergunning te gee om die verlangde land op die regering se welbehae te beset. En so, nadat hulle baie van die inwoners van hul huise verdryf en die grootste deel van die distrik se vee gevat het, is die plunderaars, ver van enige straf, toegelaat om die onregmatig verkrygde buit te hou en besit van die Zuurveld te behou. Die Xhosa is toegelaat om al die vee te behou wat hulle gevang het, en is selfs toegelaat om hulle in die land tussen die Vis en die Kowie te vestig, op voorwaarde dat hulle ophou plunder. Natuurlik het die boere gemor. [3] [4] [7]
Met sy verslag tot dié gevolg aan die raad van landdros en heemrade van Graaff-Reinet op die 3de Augustus 1789 eindig die amptelike relaas van die tweede Xhosa-inval van die kolonie en van sy rampspoedige gevolge vir die boere. In stukke wat die regering uitgereik het, is Wagener se reëling voortaan ’n herstel van vrede en rustigheid genoem; maar die burgers van Graaff-Reinet het verkies om dit by ’n heel ander naam te noem. Dit is in amptelike kringe as ’n bevredigende herstel van vrede beskou, maar deur die inwoners is gevoel dat dié wat hulle moes beskerm het, hulle nie alleen aan die genade van die indringers oorgelaat het nie, maar die verdere wreedheid gepleeg het om hulle die reg te ontneem om hulleself te beskerm. Byna enige ander volk ter wêreld sou ’n distrik laat vaar het waarin hulle aan sulke ruïneuse verliese blootgestel was as dié wat die harde en volhardende grenskoloniste in dié tyd gely het. Maar hulle was vasberade om hul eie te hou. In die buurt van die Xhosa het hulle hul kuddes met wapens in die hand bewaak, terwyl hulle langs die groot bergreeks voortdurend met die San geworstel het. [3] [4]
Die burgers het voortdurend gekla dat hulle van die Kompanjie niks terugontvang het vir die rentes wat hulle betaal het en die tiendes van sulke produkte as hulle na Kaapstad gestuur het nie. Hulle het ’n ander grief in die papiergeld gehad. Die slagters by die Kaap was gewoon om agente uit te stuur om slagvee te koop, en dié het altyd as betaling handskrifte van hul werkgewers gegee. Die boere wat nou hierdie skrifte na Kaapstad geneem het, het slegs papiergeld ontvang, wat by wet ’n wettige betaalmiddel was. In die binneland was die papier byna waardeloos, want, benewens dat dit nie na willekeur inwisselbaar was nie, was daar soveel vervalste note in omloop dat mense daarvoor bang was. Die wilde, vrye, gesonde lewe wat hulle gelei het, het baie bekoorlikhede vir mense van avontuurlike geaardheid gehad, en etlike reisigers het dit gunstig met die dowwe roetine van die boere se bestaan in Europese lande vergelyk. Gerieflike en goedgemeubileerde huise was nie op die grens te vinde nie, want niemand wou bou of koop wat die volgende dag vernietig kon word nie; maar daar was geen gebrek aan voedsel of ander eerste noodsaaklikhede van die lewe nie. Augustus het dus gesluit op ’n gekoopte besetting, op papierskrifte wat in die dorp ’n wettige betaalmiddel sit en in die binneland ’n vrees, en op ’n grens wat nog modderwande en ’n patrollie sit. [3]
Drietal Handelaars, wynuitvoer en ’n vyfpersent-reg — Mei–Oktober 1789
Op die 16de Mei 1789 is die Hollandse skip Drietal Handelaars, tuiswaarts van Ceylon onder bevrachting deur die Kompanjie, van haar ankers by Swartklip in Valsbaai gedryf, en het op die rotse stukkend gegaan. Geen lewens is verloor nie. Mei het dus ’n wrak op ’n jaar geskryf wat al ’n oorgang op die Zuurveld geskryf het, en geen sterftelys op daardie wrak geskryf nie. Die vierde jaar se drie wrakke — die Avenhoorn in Tafelbaai, die Maria by Plettenbergbaai, en die Penelope op Muizenbergstrand — het nog die kus se geheue gesit. Die vyfde jaar het een Hollandse romp meer op Valsbaai-steen gesit. [3]
Gedurende die vyf jaar 1785–9 was die gemiddelde getal skepe wat Tafelbaai aangedoen het 189, en wat Simonbaai aangedoen het 25. Van die hele getal was 334 Hollands, 212 Frans, 84 Engels, 70 Deens, 62 Amerikaans, 29 Portugees, 10 Oostenryks, 8 Spaans, 7 Sweeds, 4 Pruisies, en 1 Italiaans. Ná 1789 is dit onmoontlik om skeepsstatistiek te gee, aangesien etlike van die joernale en uitgaande depêcheboeke uit die argiewe ontbreek. Die vyfde jaar het dus die statistiese venster gesluit wat Van de Graaff se aankoms oopgemaak het: ’n reede wat Franse, Engelse, Deense en Amerikaanse vlae langs die Kompanjie s’n gesit het, en ’n winterhawe wat ’n kwarthonderd langs Tafelbaai se honderd-nege-en-tagtig gesit het. [3]
In sy plek — die prysraad van 1786 was van die eerste af ’n mislukking, en die plan is nooit weer vorentoe gebring nie — het die bewindhebbers in Oktober 1789 die koloniste vergunning gegee om wyn na Holland op eie rekening uit te voer, mits dit in die Kompanjie se vaartuie gestuur word, en £1 13s. 4d. — kort daarna tot £2 13s. 4d. verhoog — per legger vrag daarop betaal word. Omdat daar ’n groot wins op koring te maak was, het die Kompanjie nog probeer om soveel as moontlik van daardie artikel vir die Europese mark te verkry. Die eerste lading by Mosselbaai het Julie 1788 gesit, toe die Kompanjie se jag Johanna Jacoba met koring vir Batavia gelaai is, gekoop deur die beampte daar gestasioneer teen 9s. 7½d. per muid skoon vir die produsent, ná aftrek van die tiende, wat die prys by die Kaap was. Maar ná 1789 is die prys by Mosselbaai tot 7s. 2¼d. per muid verminder, ná aftrek van die tiende, die verskil tussen dit en die prys by die Kaap teen die koste van die stuur van vaartuie spesiaal daarvoor verreken. Oktober het dus ’n private wynvoorreg op Kompanjie-rompe geskryf, en ’n goedkoper Mosselbaai-muid op ’n magasyn wat eers die jaar tevore sy eerste lading teen Kaapse prys gesit het. [3]
In Oktober 1789 het die bewindhebbers ook opdragte uitgereik dat ’n reg van vyf persent op die waarde van alle artikels in- of uitgevoer, behalwe deur hulleself, tot voordeel van die Kompanjie gehef moet word; maar hierdie opdragte is nie uitgevoer nie, omdat die fiskaal tevore dieselfde heffings tot eie voordeel opgelê het, en voortgegaan het om die geld in te vorder en te hou, onder die voorwendsel dat dit ’n wettige emolument van sy amp was. Van Lynden, vier maande in die stoel, het dus ’n vyfpersent-papier uit Amsterdam as ’n papier gesit wat hy al vir homself invorder. Oktober het ’n wynvoorreg op die burgers geskryf en ’n reg op ’n fiskaal wat dit hou. Die Kasteel het albei papiere gesit. Die kis het geen van hulle gesit soos die bewindhebbers hulle genoem het nie. [3]
Kaapstad was in dié tyd nog ’n heel ander plek as wat dit in vroeër tye was. Met die aankoms van die Franse troepe in 1781 het ’n duur lewenswyse ingetree, en elkeen het nog gestreef om ’n deftige huis vol duur meubels en ’n gevolg nuttelose slawe te besit. Alle soorte Europese ware is in Deense skepe ingevoer, en teen enorme winste verkoop. Die bewindhebbers in Amsterdam het ongerus geraak toe hulle vasstel watter groot bedrae in Holland alleen vir huismeubels op krediet verskuldig was, en gekla dat die Kaap onder reisigers as Klein Parys bekend word. Geld het volop gelyk, en elkeen het vergeet dat die skynbare voorspoed op die onsekere fondament van militêre uitgawes berus het. Die goewerneur het op die allerdurigste wyse op koste van die Kompanjie geleef. Die stalle, wat in Van Plettenberg se tyd ses-en-sestig perde bevat het, is nou van dubbel daardie getal voorsien; en rygoedere, van ’n staatskoets en ’n reiswa tot ’n ligte tweewielvlieg, is tot ’n onredelike getal vermenigvuldig. Die goewerneur se seun, kaptein Sebastiaan Willem van de Graaff, is as meester van die stalle aangestel, en is gelaat om byna te doen soos hy wil. Alles anders was in dieselfde styl, roekelose verkwisting van die Kompanjie se goedere heeltemal buite rekening gelaat. Würtemburg het nog daardie Parade se huurlingstoele gesit, en die goewerneur het nog sy huise oopgemaak vir Duitse offisiere wat beter gedrink het as wat Pondicherry gedans het. Kolonel von Hügel het nog ’n groot vriend van die eerste stoel gesit. [3] [9]
Vyfde jaar sluit: Guardian, papierskrifte en ’n gekoopte vrede — 1789
In November 1789 het die Britse transport Guardian, onder bevel van luitenant E. Riou, Tafelbaai aangedoen, en groot voorrade graan en lewende hawe aan boord geneem, bestem vir die gebruik van die nedersetting by Botanybaai. Twee jaar vroeër, in November 1787, het ’n Engelse vloot wat die eerste veroordeeldes, manlik en vroulik, na Botanybaai vervoer het om die kolonie Nieu-Suid-Wallis te stig, Tafelbaai vir voorrade aangedoen. November het dus ’n tweede Botanybaai-papier op ’n reede geskryf wat nog Franse vlae langs Engelse gesit het, en Kaapse graan en Kaapse vee op ’n transport geskryf wat hulle na daardie nedersetting sou dra. Die vyfde jaar het daardie aandoening gesit. Dit het haar terugkeer nog nie gesit nie. [3]
Ná 1789 is baie min agting aan die regeringsowerhede in die distrik Graaff-Reinet betoon. Woeke het aan dronkenskap verslaaf geraak, en ’n heilige humeur sy meester laat word. By etlike geleenthede het hy strome beledigings oor die heemrade en milisie-offisiere uitgestort, wat hulle nie traag was om te resenteer nie. Hy en die sekretaris Maynier het ook voortdurend getwis, en laasgenoemde, as gunsteling van die regering, het nie geskroom om sy meerder te irriteer nie. Die toestand van die distrik was dus baie min van anargie verwyder. Afgesien van die ongelukkige staat van die distrik wat uit die houding van die klans voortgevloei het, was daar tweespalt by die drostdy. Die nuwe sekretaris het nie in harmonie met sy meerder gewerk nie. Elkeen het die ander nie gehou nie, en albei is gehaat deur dié in wie se belang hulle aangestel is om op te tree. Maynier was in guns en invloed by die owerhede in Kaapstad aan die styg, en het daarom geen moeite gedoen om sy gevoelens teenoor sy meerder, wat nie so gelukkig was nie, te verberg nie. Die reëling van 1789, waardeur die Xhosa die Zuurveld met nominale vergunning beset het, maar in werklikheid omdat die regering magteloos was om hulle te verhoed, kon nie anders as tot verdere moeilikheid lei nie. [3] [4]
In ’n preek oor Isebel in die Groote Kerk in die jaar 1789 het ds. Johannes Petrus Serrurier die goewerneur aanstoot gegee, wat volgehou het dat sy vrou puntig bedoel is. Tydens ’n preek oor die goddelose koningin Isebel van die Ou Testament het dominie Serrurier ’n taamlik betekenisvolle en suggestiewe blik op die goewerneur se vrou gerig. Althans vir haar man Cornelis het dit so gelyk, en hy was oortuig dat die predikant sy Hester met die berugte vrou van koning Agab wou vereenselwig wie se sondes hy pas opgenoem het. Van daardie oomblik was die dominie in die goewerneur se slegte boeke, en die hele gemeente wat hierdie opwindende pantomime aanskou het, het in gespanne afwagting op Sy Edelagbare se teenbeweging gewag. Die vyfde jaar het dus ’n blik in die Groote Kerk op ’n Kasteel gesit wat al gekibbel sit, en Hester op ’n preekstoel se Isebel in die eerste stoel se gehoor gesit. [3] [9]
Een van die vernaamste dryfvere wat later die burgers van Swellendam en Graaff-Reinet gelei het om hul regering met soveel selfvertroue teë te staan, het sy bron buite die kolonie gehad. Jarelank voor 1789 was daar in Frankryk ’n toenemende neiging by die armer klasse om in opstand te kom. In Mei van daardie jaar het verteenwoordigers uit alle dele van Frankryk die koning en sy hof by Versailles ontmoet. In Julie 1789 is die eerste bloed vergiet, toe die troepe op ’n ongewapende skare geskiet het. Die Kaap het nog ’n Franse verdrag van November 1785 op die boeke gesit terwyl dit ’n Engelse verdrag van April 1788 oor die eerste stoel se beskermheer gesit het. Franse skepe het nog Tafelbaai en Simonbaai aangedoen. Engelse skepe het nog aangedoen. Die reede het nog aan albei verkoop. Julie se nuus uit Frankryk het ’n vasteland al aan die verdeel gesit, en dit oor ’n Kasteel gesit wie se soldaat die stadhouer se gunsteling was onder die verbond wat nou na Engeland gewys het. [3] [4]
In die Kasteel het die vyfde jaar gesluit op ’n soldaat nog in die eerste stoel, met Hester, Sebastiaan, Anna Geertruida, Agneta Clara en Nicolaas nog in die huise, en met perde nog in die Stalplein-stalle. Rhenius het nog die tweede stoel van Augustus 1786 gesit. Van Lynden het nou die fiskaalamp van Februarie gesit. Die hooggeregshof het nog ses Kompanjiedienaars en ses burgers gesit, met Maasdorp, Meyer, Gie en De Wet nog op die burgerses geskryf, en met die sekunde nog benoem om voor te sit. Die prys-en-werke-raad het nog ’n mislukking gesit. ’n Aansienlike oorskot graan het nog die westelike magasyns gesit. Die Amsterdam-battery het nog voltooi gesit. Roggebaai het nog ’n nuwe battery gesit. Chavonnes het nog byvoegings gesit. Würtemburg se tweeduisend het nog die dorp gesit, met Gordon se seshonderd en vierhonderd ingenieurs en artilleriste. In April 1788 het ’n verdrag van wedersydse verdediging Engeland en die State-Generaal op een papier gesit, en ’n drievoudige verbond van Groot-Brittanje, Pruise en die Nederlande het dieselfde jaar gesit. In Oktober het die bewindhebbers ’n wynuitvoer-voorreg op Kompanjie-rompe gesit, en ’n vyfpersent-reg wat die fiskaal as emolument hou. [3] [9]
Bletterman het nog Stellenbosch gesit. Faure het nou Swellendam van die 21ste April gesit, Onkruydt al na die Nederlande. Woeke het nog ’n hof op die Sondagsrivier gesit, met ses heemrade, en met Van Jaarsveld op daardie raad sowel as op die oostelike bevel, en met Maynier nou sekretaris van Maart. San het nog die noordelike plase en die nuwe distrik versteur. Brand het nog die winterhawe gesit. Van Gennep het nog die vlootinrigting gesit. Gordon het nog die garnisoen as kolonel gesit, nou met Würtemburg langs hom. De Lille het nog ná hom gesit. Gilquin het nog die werke gesit. Meding het nog ’n houtmagasyn by Plettenbergbaai gesit. Serrurier van Hanau en Fleck het nog die Gereformeerde Kaap gesit, met Van Lier nog derde. Kolver het nog Melk se skip gesit. Stellenbosch het nog Borcherds gesit. Drakenstein het nog Aling gesit. Waveren het nog Johannes Abraham Kuys gesit. Swartland het nog Van der Spuy junior gesit. Graaff-Reinet het nog ’n sieketrooster gesit wat ook skoolmeester was, en het nog nie ’n predikant gesit nie. Stockenstrom het nog ’n klerk se lessenaar in Kaapstad gesit. [3]
In Maart het Langa, Cungwa en ander die Vis oorgesteek en die Zuurveld oorgetrek. Op die 20ste Maart het die raad besluit dat oorlog teen elke prys vermy moet word. Kuhne se kommando het die veld ingetrek en is sonder ’n skoot ontslaan. Op die 7de Junie het die kommissie die dorp verlaat; op die 21ste het Tshaka se kapteins die Vis-tot-Kowie as by Ruiter gekoop opgeëis. Op die 18de Julie het Wagener Cungwa by ’n Vis-drif ontmoet. Met sy verslag van die 3de Augustus het die amptelike relaas van die tweede Xhosa-inval geëindig. Die regering het dit vrede genoem; Graaff-Reinet-burgers het ’n ander naam gebruik. Op die 16de Mei het die Drietal Handelaars by Swartklip stukkend gegaan, geen lewens verloor. In Oktober kon wyn op eie rekening in Kompanjie-vaartuie uitgevoer word, en ’n vyfpersent-reg het ’n fiskaal se emolument gesit. In November het die Guardian graan en vee vir Botanybaai geneem. Die vyfde jaar van Cornelis Jacob van de Graaff het op daardie feite geëindig: op Würtemburg wat nog die baai sit, op ’n fiskaal wat van Februarie sit, op Faure wat Swellendam sit, op ’n gekoopte besetting tussen Vis en Kowie solank die regering wil, en op ’n transport wat Kaapse voorrade na Nieu-Suid-Wallis geneem het. Die sesde jaar sou daardie magasyns, daardie gekoopte besetting en daardie swaarder garnisoen sit — en sou hulle nog onder dieselfde soldaat sit. [3] [4] [7] [9]