Boer History1909 in Suid-Afrika: Die kampdooies, en Vereeniging se twee gronde
Die kampe was nie grootmoedigheid nie
Vrede tussen Brittanje en die twee Boererepublieke — die Zuid-Afrikaansche Republiek en die Oranje-Vrystaat — is op die 31ste Mei 1902 te Vereeniging geteken. Joseph Chamberlain en ander Britse regeringspersone het verkondig dat die konsentrasiekampe opgerig is om nie-vegtende Boerefamilies te beskerm. Dit was nie ’n daad van grootmoedigheid nie. Dit was die uitvloeisel van die Britse militêre doel om die oorlog tot ’n spoedige einde te bring. Van Maart 1900 af het die militêre hulle toenemend daarop toegespits om die weerstand van die burgers in die veld te vermurwe deur hul families leed aan te doen. Wat daaraan gehang het, was die vrede wat twee jaar later geteken is: die kampe was ’n wapen, nie ’n skuiling nie. [6]
Aanvanklik het die militêre hulle — onder allerlei voorwendsels — beperk tot die vernietiging van die wonings van vegtende burgers naby die spoorweë en ander verbindingslyne. Toe dit min bereik, het hulle, in navolging van die metodes van generaal Weyler in Kuba, oorgegaan tot ’n beleid van algehele verwoesting. Toe verwoesting ook nie die kommando’s breek nie, het lord Roberts probeer om Boer-weerstand te breek deur die families wat, ná die plase verwoes is, in die dorpe skuiling gesoek het, na die burgerkommando’s te stuur. Die Boere was bereid om daardie families te ontvang en hulle na Europa te laat gaan. Daarmee sou die militêre waarde wat hulle vir die Britse vyand gehad het, verlore gegaan het. Die militêre het toe besluit, weer in navolging van Weyler, om daardie families in konsentrasiekampe saam te hok. Die aanskyn van verhongerde vroue en kinders in die kampe, het die Britse owerhede blykbaar gemeen, sou die burgers spoedig om vrede laat smeek. [6]
In die kampe is die families van vegtende burgers nie die behandeling gegee waarop hulle as krygsgevangenes kragtens die Konvensie van Den Haag aanspraak kon maak nie. Van die staanspoor af was die kampe — wat dikwels op sleg gekose terreine opgerig is — volkome oorbevolk en daarom ideale plekke vir die verspreiding van epidemies. Daar is nie behoorlik voorsiening gemaak vir mediese versorging nie, nog minder vir ’n doeltreffende stelsel van sanitasie, sodat die kampe broeiplekke van siekte geword het. Die kampbevolking is nie van voldoende voedsel, reinigingsmiddels of kleding voorsien nie. Die weerstand van daardie families was gou uitgeput. Soveel kampbewoners het gesterf dat die hele beskaafde wêreld geskok was. [6]
Roberts het die opperbevel in Desember 1900 aan lord Kitchener oorgedra. Net voor hy die bevel neergelê het, het Roberts ’n bevel uitgevaardig wat die afbranding van plaaswonings aan bande gelê het. Voortaan moes alle vee, waens en voedselstowwe van die plase af weggevoer word of, as dit onmoontlik was, vernietig word; maar die afbranding van die huise self sou slegs toegelaat word as straf vir verraad of vir die vernietiging van verbindingslyne, of wanneer hulle as basisse vir strooptogte gebruik is, en dan slegs met die skriftelike toestemming van die hoofbevelhebber in die gebied. Milner het Kitchener al in Oktober aangeraai om nie sy voorganger se beleid van woningvernietiging voort te sit nie. Kitchener het Roberts se bevel nie dadelik ingetrek nie. Hy het gereken om die oorlog gou te beëindig deur ’n intensiewe propagandaveldtog wat bedoel was om die moraal van die burgers in die veld te rysmier, en hy het hom dadelik daarop toegespits om Burgher Peace Committees — saamgestel uit Boere wat die wapens neergelê het — na die linies van die vegtende burgers te stuur om hulle te oortuig dat die stryd hopeloos was. Hy het op die 21ste Desember 1900 voor die Peace Committee van Pretoria gespreek. [6]
Die vernietiging van voedselvoorrade, rytuie en vee het onafgebroke voortgegaan. Die verposing in die afbranding van huise was slegs die stilte voor die groot storm. Toe die Peace Committees teen die einde van Desember 1900 niks uitrig nie, het Kitchener besluit om sy voorganger se verwoestingswerk voort te sit ten einde die guerrilla-stryd af te sluit. Op die 21ste Desember 1900 het hy ’n memorandum aan die Britse bevelvoerders gerig waarin hy ’n skoonveebeleid aanbeveel het: uit distrikte wat deur Boere beset is, moes alle mans, vroue, kinders en Afrika-inwoners weggevoer word. J. C. Smuts het die gevolg in die winter van 1901 gestel: byna alle plekke en dorpe in albei Republieke was verwoes en afgebrand; byna alle graan en middele van bestaan vernietig; byna alle vee gedood. Hy het as voorbeeld daardie deel van die Krugersdorp-distrik tussen die Magaliesberg en die Witwatersberg geneem, die Moot, een van die mooiste, vrugbaarste en mees bewerkte streke van Suid-Afrika. Toe hy daar in Julie 1900 aangekom het, was die streek nog groen met onafgebroke lande, tuine en welgeboude plase. Daarna was dit ’n dorre wildernis: tuine afgekap, plase afgebrand, huise in baie gevalle nie slegs afgebrand nie maar met dinamiet opgeblaas sodat nie een klip op die ander gelaat is nie. Dit was die land waaruit die families toe die kampe in gedryf is. [6]
Halwe rantsoene en Lloyd George in die Laerhuis
Die families van vegtende burgers is op halwe rantsoene geplaas. Die voedsel wat uitgedeel is — veral die vleis, suiker en meel — was van treurige gehalte, terwyl groente, vrugte en vars melk hoegenaamd nie voorsien is nie. Daardie skaal was nie ’n toeval van voorraad nie. Die oorgrote meerderheid van die inwoners van die verskillende kampe is, deur hulle op die halwe-rantsoenskaal te plaas, doelbewus deur die militêre owerhede verhonger. Die doel was om die Boerevegters, wat alles vir hul vryheid opgeoffer het, tot ontrouheid teenoor hul eie ideale te dwing deur die skouspel van hul verhongerde en lydende kinders. Lloyd George het daardie doel op die 18de Februarie 1901 in die Britse Laerhuis gestel. Hy was nie die enigste vooraanstaande Brit wat dié sienswyse gekoester het nie. Sir Henry Campbell-Bannerman, leier van die Liberale opposisie, het dit gedeel, gesteun deur bykans sy hele party en deur verskeie vooraanstaande koerante. [6]
In dieselfde Huis het Lloyd George op die 17de Junie 1901 aangetoon dat die hoeveelheid voedsel minder was as die hoeveelheid wat in Engeland aan misdadigers onder dwangarbeid toegestaan is. Hy het gesê hy het dit noukeurig vergelyk. Daardie bewering is nooit deur die regering weerlê nie. Wat aan die vergelyking gehang het, was nie ’n debatteerpunt nie. Dit het die Huis gesê dat kampbewoners onder die skaal gevoed is wat dieselfde staat aan sy eie veroordeeldes by dwangarbeid toegestaan het, terwyl hul mans en vaders nog in die veld was. [6]
In die Vrystaatse kampe, waar rantsoene per tender uitgegee is, het Champion and Co. die tender teen 9 pennies per dag per blanke inwoner gehou. ’n Aansienlike deel van daardie bedrag was wins, sodat die waarde van die daaglikse rantsoen vir elke volwassene onder 9 pennies gestaan het — hoe vêr daaronder is nie vasgestel nie. Humphreys-Owen het ’n brief uit die openbare pers aangehaal wat uit die Blue Books die koste van rantsoene in Oktober op van 3 pennies tot 5 pennies per kop bereken het — niks soos voldoende vir enigiets behalwe die armste kos nie — en onthou dat as tronkbesoeker gedink is hulle het goed gedoen as hulle inwoners vir 2 sjielings 6 pennies per week gevoed het. Wat die geldwaarde van die daaglikse rantsoen ook al was, die halwe-rantsoenskaal was die instrument. [6]
Chamberlain het in Desember 1900 gespog dat daar nog nooit, in die geskiedenis van oorlogvoering, ’n oorlog gevoer is met die toepassing van soveel menslikheid aan die kant van offisiere en manskappe as juis dié een nie. Vrae in die parlement het hy beantwoord deur te sê hy het geen besonderhede nie, of deur teenstanders te verseker dat plaasverbranding, uit ’n ekonomiese oogpunt beskou, nie te ernstig opgeneem hoef te word nie, omdat ’n plaashuis in die Transvaal min beter was as, as dit so goed was as, ’n arbeidershut in Engeland, en die geldelike skade derhalwe werklik nie so baie groot was nie. Campbell-Bannerman het later dieselfde Huis gesê dat dit juis die bevele was wat Britse offisiere en manskappe moes uitvoer wat hy as uiters barbaars beskou het. Die halwe rantsoen in die kampe was dieselfde beleid in ’n ander vorm: nie die afbranding van ’n hut nie, maar die leegmaak van ’n bord. [6]
Hobhouse, die dameskomitee, en die daling in die sterftesyfer
Kindesterfte in die besonder was vreeslik, en het gou — veral ná die openbarings van Emily Hobhouse — ’n storm van kritiek binne en buite Engeland teen die Britse regering laat opgaan. Hobhouse was ’n Engelse vrou wat die kampe van vroue en kinders besoek en gepubliseer het wat sy gevind het. Die storm wat sy laat opgaan het, was nie ’n koloniale twis nie. Dit was ’n aanklag, in Engeland self gemaak, dat die kampe kinders doodmaak. Om sy goeie naam te beskerm, is Engeland op lange laas verplig om ’n komitee van dames uit te stuur om ondersoek in te stel en, ná hulle verslag, rewolusionêre verbeterings in die kampe aan te bring. [6]
Daardie verbeterings is eers ná die einde van 1901 deurgevoer. Dit was daarom eers gedurende die laaste paar maande van die oorlog dat toestande in die konsentrasiekampe draaglik was. Daardie stand van sake is weerspieël deur die sterftesyfer, wat van die einde van 1901 skerp en toenemend gedaal het, totdat dit teen Maart 1902 normaal was. Die Boer-generaals en vegtende burgers het nie van hierdie skerp afname geweet nie. Die kampe het uiteindelik die militêre doel gedien waarvoor hulle gestig is. Wat aan daardie onkunde gehang het, was die vrede self: manne nog in die veld het die kampe beoordeel aan die maande toe kinders gesterf het, nie aan die maande toe die syfer al gedaal het nie. [6]
In die Laerhuis op Woensdag die 31ste Julie 1901 het John Dillon die Huis gesê dat toe Brittanje nie daarin slaag om die Boere in die veld te verpletter nie, dit sy wapens teen die vroue en kinders gedraai het, en, deur die kanale van inligting te sluit en sy hart teen die kreet van die gewete te verstaal, toevlug moes neem tot ’n berugte beleid van plaasverbranding. Hy het voorspel dat die plaasverbranding en die jammerlike gevolge daarvan ’n onvergeetlike haat in die geheue van die kinders en kleinkinders van die Boerevolk sou inbrand, en die oortuiging sou versterk dat die doel van die oorlog was om die Hollanders onder die ysterhak van die Anglo-Saks te sit. Die land, het hy gesê, is omskep in ’n huilende en swartgebrande wildernis, met lydende vroue en kinders wat vervolg en uitgehonger is. Die grond was al voorberei vir saad wat Brittanje self wou saai, en waarvan hy in die toekoms baie wrange vrugte sou inoes. [6]
Flynn, ’n landgenoot van Dillon, het gepraat van hele families wat op die veld uitgesit is omdat die manlike lede in die oorlog veg, van meubels wat genadeloos vernietig is, van klein huishoudelike voorwerpe wat verstrooi is, van huise wat afgebrand is, en van weerlose vroue en kinders wat in konsentrasiekampe ingevee is waar siekte geheers het. Swift MacNeill het verklaar dat die oorlog met ’n maksimum van wreedheid en ’n minimum van menslikheid gevoer is, en dat die plaasverbranding skaars oortref kon word deur die bloedbevlekte annale van Turkye. Die beginsel van plaasverbranding as intimidasiemiddel is selfs aan Britse kant totaal veroordeel, en as ’n volslae mislukking erken — soos enigiemand wat die Boerevolk en sy geskiedenis ken, geredelik sou voorspel het. Die toepassing van ’n stelsel wat, selfs in Indië, lankal kritiek en afkeuring uitgelok het, is later as die minste gelukkige van Roberts se inspirasies en as ’n ernstige oordeelsfout neergeskryf, omdat hy volgehou het om die Boere, sodra hul hoofdorpe beset was, nie as gereelde vegters te beskou nie maar as rebelle wat eerder straf as nederlaag nodig gehad het. [6]
26251 vroue en kinders, en 1676 mans
Die sterwe in die kampe van 26251 vroue en kinders plus 1676 mans bo 16 — meestal grysbaarde — 1421 van hulle ou manne — het die weerstand van die Boere in die veld versag. Die getal jong manne bo 16 wat daar gesterf het, was daarom baie gering. Tussen ’n kwart en ’n vyfde van dié wat na die kampe gebring is, het in ’n tydperk van ongeveer agt maande, Mei tot Desember 1901, omgekom. Daardie syfers is waarom die kampe die doel gedien het waarvoor hulle gestig is. Die kommando’s in die veld het nie slegs teen Britse kolomme geveg nie. Hulle het geveg teen die wete dat hul families agter draad sterf. [6]
Die vrees het geleidelik die leiers onder die vegtende burgers aangegryp dat as daar nie ’n einde aan die konsentrasiekampe gemaak word nie, die hele Afrikanervolk sou uitsterf. Daardie vrees was nie ’n spreekwyse nie. ’n Kwart tot ’n vyfde dood in agt maande, onder mense wat van afgebrande plase ingedryf is, was ’n syfer waarteen ’n klein volk nie ’n oorlog kon voortsit en nog ’n volk bly nie. Die generaals het nie geweet dat die sterftesyfer van die einde van 1901 af besig was om te daal nie. Hulle het die maande van Mei tot Desember geken. Hulle het die kinders geken. [6]
President Kruger het op die 22ste November 1900 te Marseille in Frankryk al Britse oorlogsmetodes gekenskets. Die oorlog het toe, volgens hom, die uiterste grense van barbaarsheid bereik. In sy lang lewe moes hy dikwels teen barbaarse volke veg, maar die barbare teen wie die Boerevolk toe moes veg, was erger as al die ander. Hy het bygevoeg dat Britse magte ook Afrikane teen die Boere bewapen het, plase verbrand en wonings gesloop het, en selfs vroue getrotseer en gestraf het omdat hul mans veg, of al ballinge in ander lande was, of al hul lewe op die slagveld gelaat het. Marseille was ’n Franse hawe op Kruger se pad nadat hy die Republiek verlaat het. Die aanklag wat hy daar genoem het — plase verbrand, wonings gesloop, vroue gestraf vir hul mans se diens — is dieselfde aanklag wat die kampe later in die sterftesyfer sigbaar gemaak het. [6]
Ierse lede van die Britse parlement het hul gewig dadelik by dié van die Liberale opposisie ingewerp en in die felste taal die barbaarse metodes gekritiseer wat Roberts in Suid-Afrika toegepas het. Lloyd George het, ná die verwoesting van Ventersburg, Bruce Hamilton ’n brute en ’n skande vir die uniform wat hy dra genoem, omdat sy optrede in der waarheid hierop gemunt was: dat weerlose vroue en kinders moes sterf, of op die puinhope van die vernietigde wonings as lokaas vir die Boerekommando’s moes bly, sodat daardie kommando’s in ’n val gelei kon word. Hamilton het eers die omgewing woes gelê, toe die dorp se voorrade verwyder en gedeeltelik verbrand, en in ’n proklamasie van die 1ste November 1900 die vroue en kinders, wie se bestaansmoontlikhede hy op dié wyse beperk het, verseker dat geen voorrade na die dorp gestuur sou word nie. Hulle moes — dit was sy raad — by die Boerekommandante om kos aanklop. Daardie kommandante sou hulle sekerlik nie graag sien sterwe nie, en sou hulle daarom voorsien. Daarna het hy die dorpie aan die vlamme oorgegee. [6]
Vereeniging se twee gronde
Die hoofoorwegings wat, aan Boer-kant, tot die sluiting van die Vrede van Vereeniging gelei het, was daarom twee. Eerstens: dat die oorlogsbeleid van die Britse militêre owerhede tot die totale verwoesting van die grondgebied van albei Republieke gelei het, met die verbranding van plekke en dorpe, die vernietiging van alle middele van bestaan, en die uitputting van alle hulpbronne nodig vir die instandhouding van die gesinne, die bestaan van die leërs, en die voortsetting van die oorlog. Tweedens: dat die plasing van die gevange gesinne in die konsentrasiekampe tot ’n ongehoorde toestand van lyding en siekte gelei het, sodat in ’n betreklik kort tyd ongeveer 20000 van hulle dierbares daar gesterf het, en die verskriklike vooruitsig ontstaan het dat deur voortsetting van die oorlog hulle hele ras op daardie wyse kon uitsterf. Dit was nie later glosse nie. Dit was die gronde wat aan Boer-kant genoem is toe die vrede gemaak is. [6]
Die eerste grond was die land self. Bothaville is in die tweede helfte van Oktober 1900 deur generaal Hunter in ’n vlammende inferno omskep en het ’n tipiese voorbeeld gelewer van die verwoesting wat op die Roberts-proklamasies gevolg het. Met uitsondering van openbare geboue, die pastorie, die kerk, en huise waar die Rooikruisvlag gehang het en wat derhalwe deur die Konvensie van Genève beskerm is, is die dorpie self in puin gelê. Volgens amptelike Britse opgawes is tussen die 16de en die 24ste Oktober in die omgewing van Bothaville 17 huise verbrand; op die 23ste Oktober is 52 geboue, waarvan ongeveer 45 woonhuise was, verbrand en opgeblaas. Die rede wat in elke geval aangegee is, was: die woes lê van land wat as basis deur die vyand gebruik is. [6]
Dullstroom is in November 1900 totaal woes gelê. Die verwoesting het plaasgevind te midde van ’n hewige geveg in die omgewing van die dorpie. Te midde van die gebulder van kanonne en die geknetter van kleingeweer het die soldate die huise aan die brand gesteek. Eers het ’n onheilspellende blou newel oor die dorpie gehang; heel gou is dit vervang deur massas rook wat van die brandende ruïnes uitgepluim het en 50 myl ver sigbaar was. Die Boere in die koppies het verlam gestaan by die aanskouing van sulke vernietigingswerk, en die vuur gestaak. Toe daar ’n verposing kom, het generaal Smith-Dorrien, vergesel van etlike artillerie-offisiere, die gevolg besigtig. Die voormalige hoofstraat was vol rook en gloeiende kole, en slegs die gekraak van vlamtonge wat nog hier en daar huisraad opgelek het, was hoorbaar. Op die trappe van die kerk het ’n verlate groepie vroue en kinders saamgedrom. Die kinders het blykbaar nie geweet of hulle moes huil of lag oor die tonele wat voor hulle afgespeel het nie; die vroue, bleek, met saamgeperste lippe en ’n bedroefde blik, het na die plek van voormalige tuistes gestaar. [6]
Lloyd George het in die Britse Laerhuis verklaar dit was oorlog nie teen mans nie maar teen vroue en kinders. Hy het daarop gewys dat die verwoestingswerk nie by die afbranding van geïsoleerde Boereplase gebly het nie, maar dat dorpe in puin gelê is. Die vernieling was nie tot die omgewing van spoorweë beperk nie: die hele terrein is geplunder en gesloop, soos die vernietiging van Bothaville, Ventersburg en Dullstroom getoon het. Ander lede van die opposisie het hom met felle kritiek op die regering gesteun. Buite die parlement het die opposisiepers ’n hewige veldtog teen die beleid van brandstigting gevoer. Die eerste Vereeniging-grond — totale verwoesting van albei Republieke, met die verbranding van plekke en dorpe — was daardie beleid as rede vir vrede genoem. [6]
Die tweede grond was die kampe. Ongeveer 20000 dierbares dood in ’n betreklik kort tyd, en die vooruitsig dat deur voortsetting van die oorlog die hele ras kon uitsterf, was die syfer wat die Boer-kant te Vereeniging gebruik het. Die later telling van 26251 vroue en kinders en 1676 mans bo 16 het daardie tweede grond nie verlig nie. Dit het dit bevestig. Die vrede van die 31ste Mei 1902 het ’n oorlog gesluit wat die kampe help beëindig het, teen ’n koste wat die sterftesyfer nog genoem het. [6]
’n Oortreding teen die beskawing
Die konsentrasiekampstelsel het dus aan die doel beantwoord waarvoor die Britse militêre owerhede dit ingevoer het. Dit het die oorlog tot ’n gunstige einde vir Groot-Brittanje gevoer. Om daardie onmiddellike voordeel te behaal, het Groot-Brittanje hom egter onherstelbare skade berokken. In sy geskiedenis sou die konsentrasiekampstelsel altyd skyn — soos sir Henry Campbell-Bannerman dit gestel het — as ’n oortreding teen die beskawing, as ’n militêre fout, en as ’n politieke ramp. Hy was die Liberale leier wat al Lloyd George se sienswyse van die halwe rantsoen gedeel het, en wat die Huis gesê het dat die bevele self uiters barbaars was. Die frase was nie ’n later versiering nie. Dit was die oordeel wat ’n Britse parlementêre leier oor die kampe gevel het terwyl die oorlog wat hulle gedien het nog die oorlog van sy eie land was. [6]
Daardie skade was nie slegs aan Brittanje se naam en faam by die ander grootmoondhede nie. Dit het in die hart van die Afrikaner ’n vuur van verbittering aangesteek. Dillon het voorspel dat plaasverbranding ’n onvergeetlike haat in die geheue van kinders en kleinkinders sou inbrand. Die kampe het dieselfde werk met ’n sterftesyfer gedoen. Die militêre doel is gedien: weerstand in die veld is versag, en Vereeniging is geteken. Die politieke ramp wat Campbell-Bannerman genoem het, was dat dieselfde kampe wat die oorlog beëindig het, ’n volk gelaat het wat nie sou vergeet hoe dit beëindig is nie. [6]
Die plaasverbranding wat hy en Dillon veroordeel het, het selfs nie as intimidasie geslaag nie. Enigiemand wat die Boerevolk en sy geskiedenis ken, sou die mislukking geredelik voorspel het. Roberts se oordeelsfout — om die Boere, sodra Pretoria en Bloemfontein beset was, as rebelle te behandel wat eerder straf as nederlaag nodig gehad het — het afgebrande dorpe en daarna die kampe gelaat. Kitchener se skoonveememorandum van die 21ste Desember 1900 het dieselfde families van die land af en die tente in geneem. Die dameskomitee het te laat gekom om Mei tot Desember 1901 ongedaan te maak. Die sterftesyfer wat later teen Maart 1902 normaal gedaal het, was nie die sterftesyfer wat die generaals in die veld geken het toe hulle Vereeniging se twee gronde opgeweeg het nie. [6]
Wat aan daardie twee gronde gehang het, was die einde van die twee Republieke. Die eerste het die afgebrande plekke en die uitgeputte hulpbronne genoem. Die tweede het ongeveer 20000 dooies in die kampe genoem en die vooruitsig dat die volk self kon uitsterf. Campbell-Bannerman se drie terme — ’n oortreding teen die beskawing, ’n militêre fout, en ’n politieke ramp — was die Britse parlementêre name vir dieselfde feite. Die kampe het gedoen wat hulle gebou is om te doen. Hulle het ook gedoen wat hy gesê het hulle altyd sou skyn as. [6]