Boer History1790 aan die Kaap die Goeie Hoop: Tafelbaai-wrakke, Kompanjie-bezuiniging, Venusstraat en die Guardian
Sesde jaar van ’n soldaat-goewerneur: geërfde stoele — 1790
Kalender 1790 het oopgegaan met Cornelis Jacob van de Graaff al in die eerste stoel, ’n luitenant-kolonel wie se eerste artikel was om die burgers tot kalmte te herstel en wie se tweede was om die baai te bewapen. Johan Isaac Rhenius het nog die tweede stoel van Augustus 1786 gesit, nadat Pieter Hacker op eie versoek uitgetree het. Jan Nicholas van Lynden het nou die fiskaal se kantoor van Februarie 1789 gesit, die vakature wat Jan Jacob Serrurier in Mei 1785 gelaat het, met Willem Cornelis Boers al van April 1783 af van daardie stoel af. Rhenius én Van Lynden was twisgierig van aard. Die hooggeregshof, in Maart 1786 hervorm, het nog ses dienaars van die Kompanjie en ses burgers gesit, met die sekunde benoem om voor te sit, en met Christiaan George Maasdorp, Gerrit Hendrik Meyer, Jan Coenraad Gie en Hendrik Justinus de Wet nog op die burgerses geskryf. Die prys-en-werke-raad van drie en drie het nog van die eerste af ’n mislukking gesit: die amptenare en burgers kon nie vriendskaplik saamwerk nie, en die oes van 1785 het dit geen prys gegee om vas te stel nie. Januarie het dus oopgegaan op ’n soldaat al in die Kasteel, op ’n Indië-diens-sekunde, op ’n fiskaal al tien maande in die stoel, op ses en ses al sittend, en op ’n raad wat nooit ’n muid geprys het nie. [3] [9]
In die land het die geërfde stoele nog gesit toe Januarie oopgegaan het. Hendrik Lodewyk Bletterman het nog Stellenbosch en Drakenstein gesit. Anthony Alexander Faure het nou Swellendam van die 21ste April 1789 gesit, Constantyn van Nuld Onkruydt al na die Nederlande weg. Maurits Herman Otto Woeke het nog van Oktober 1786 ’n hof op die Sondagsrivier gesit, met ses heemrade van Julie, met grense in die weste deur die Gamka tot by die Swartberg, daardie reeks tot by die Gamtoos, en die Gamtoos tot by die see, in die ooste deur die Groot-Vis, en in die noorde slegs die baken wat Van Plettenberg op die Seekoe geplaas het, en met Adriaan van Jaarsveld op daardie raad sowel as op die oostelike bevel, en met Honoratus Christiaan David Maynier nou sekretaris van Maart 1789. Christoffel Brand het nog die winterhawe gesit. Justinus van Gennep het nog die vlootinrigting gesit. Kolonel Robert Jacob Gordon het nog die garnisoen gesit wat hy in Februarie 1780 oorgeneem het, nou met kolonelsrang oor die nasionale bataljon van omtrent seshonderd. Kaptein Carel Matthys Willem de Lille het nog ná Gordon gesit. Majoor Philip Herman Gilquin het nog die werke gesit wat hy sedert Junie 1779 gerig het. Jan Frederik Meding het nog die houtmagasyn gesit wat in 1788 by Plettenbergbaai oopgemaak is. Die buiteposte by Saldanhabaai, Groenkloof, Klapmuts, Sonderend en Buffeljagtsrivier is nog onderhou toe die jaar oopgegaan het. Januarie het dus oopgegaan op drie drostdye wat sit, op Würtemburg al op die baai genoem, en op ’n soldaat wat die burgers nog as soldate geneem het wat moes gehoorsaam. [3] [9]
Die preekstoele van die openingsjaar het die name gesit waarop die vyfde jaar gesluit het. Ds. Johannes Petrus Serrurier van Hanau en ds. Christiaan Fleck het nog die Kaapse kerk gesit, met ds. Helperus Ritzema van Lier nog derde van September 1786. Stellenbosch het nog ds. Meent Borcherds van daardie selfde September gesit. Drakenstein het nog ds. Robert Nicholas Aling alleen gesit. Waveren het nog ds. Johannes Abraham Kuys gesit. Swartland het nog ds. Petrus van der Spuy, junior van April 1786 gesit. Die Lutherse preekstoel wat Andreas Kolver op die 10de Desember 1780 oopgemaak het, het nog in Martin Melk se Strandstraat-kerk gesit, deur die gemeente betaal, sonder ’n stuiver uit die Kompanjie se kis. Graaff-Reinet, soos Swellendam, het tot nog toe slegs ’n sieketrooster gehad, wat ook skoolmeester was, en het nog nie ’n predikant gesit nie. Januarie het dus oopgegaan op drie Gereformeerde preekstoele in die dorp, op vier landkerke gevul, en op ’n genoemde derde drostdy sonder ’n kerkraad. [3]
Uitwaarts het die landregime nog op die name van 14 November 1780 oopgegaan. Die Visrivier oor sy hele benedeloop het die koloniale grens gebly, met die Zuurveld op papier by die Kompanjie se besittings gevoeg, en met Langa, Cungwa en ander nog van die Vis tot by die Kowie beset solank die regering wil ná Wagener se reëling van die 3de Augustus 1789. Note, nie spesie nie, het nog die Kasteel se wissels ná die 30ste April 1782 ontmoet. Klein Parys het nog die Parade en Dorpstraat gesit. ’n Oorskot graan het nog die magazyn gesit. Die Amsterdam-battery het voltooi gesit, kanonne in Februarie 1787 gemonteer. Roggebaai het ’n nuwe battery gesit. Chavonnes het byvoegings gesit. Die Franse lyne van 1781 het ’n versterking gesit. Die Kompanjie se skuld het byna sewe miljoen pond sterling gesit. ’n Verdrag van noue verbond met Frankryk het van November 1785 gesit. In April 1788 het ’n verdrag van wedersydse verdediging Engeland en die State-Generaal op een papier gesit, en ’n drieledige verbond van Groot-Brittanje, Pruise en die Nederlande het dieselfde jaar gesit. [3] [4]
Die eerste stoel het nog ’n amptelike woning in die kasteel gesit, ’n huis in die tuine, ’n buiteplaas by Nuweland, waens en perde, die opbrengs van Visser se Hok, en tafeltoelaes, met salaris en perkwisiete van omtrent £3 650 plus ’n besondere £1 500 per jaar. Hester Cornelia Reynet, Sebastiaan, Anna Geertruida, Agneta Clara en Nicolaas het nog die huise gesit. Perde het nog die Stalplein-stalle gesit — sommige bronne sit honderd-en-dertig, ander driehonderd. Openbare uitgawe, of die geld uit die Kompanjie se kis vir alle doeleindes by die Kaap, het nog ’n som van eerder oor £120 000 per jaar bereik. Winste op die verkoop van goedere uit die Kompanjie se winkels was nog gemiddeld omtrent £6 200. Daar was dus ’n tekort van byna £92 000 per jaar om goed te maak, en die Kompanjie was in dié tyd byna hopeloos insolvent. Die regiment Würtemburg — ’n liggaam huursoldate tweeduisend sterk — het nog die baai gesit, met Gordon se seshonderd en vierhonderd ingenieurs en artilleriste. Kolonel von Hügel het nog ’n groot vriend van die eerste stoel gesit. ’n Sweed genaamd Andries Stockenstrom het nog van 1786 ’n klerk se lessenaar in Kaapstad gesit. Januarie het dus oopgegaan op ’n Kasteel wat nog ’n oorskot en ’n swaarder muur gesit het, op ’n grensdistrik wat ’n gekoopte besetting sit, en op ’n soldaat wat kanonne en perde beter as ’n prys bemeester het. [3] [4] [9]
Ná 1789 is daar baie min agting aan die regeringsowerhede in die distrik Graaff-Reinet bewys. Woeke het aan dronkenskap verslaaf geraak, en ’n gewelddadige humeur sy meester laat word. By verskeie geleenthede het hy strome beledigings oor die heemrade en milisie-offisiere uitgegiet, wat hulle nie traag was om te resenteer nie. Hy en die sekretaris Maynier het ook voortdurend getwis, en laasgenoemde, as gunsteling by die regering, het nie geskroom om sy meerdere te irriteer nie. Die toestand van die distrik was dus min verwyderd van anargie. Afgesien van die ongelukkige staat van die distrik wat uit die houding van die klans voortgevloei het, was daar tweedrag by die drostdy. Elkeen het die ander nie gehou nie, en albei is gehaat deur dié in wie se belange hulle aangestel is om op te tree. Maynier het in guns en invloed by die owerhede in Kaapstad gestyg, en was daarom nie daarop gesteld om sy gevoelens teenoor sy meerdere, wat nie so gelukkig was nie, te verberg nie. Die reëling van 1789, waardeur die Xhosa die Zuurveld met nominale vergunning beset het, maar in werklikheid omdat die regering magteloos was om hulle te verhinder, het nog gesit toe Januarie oopgegaan het. [3] [4]
Die burgers het voortdurend gekla dat hulle van die Kompanjie niks terugontvang het vir die pagte wat hulle betaal het en die tiendes van sulke produkte as hulle Kaapstad toe gestuur het nie. Hulle het nog ’n grief in die papiergeld gehad. Die slagters by die Kaap was gewoon om agente uit te stuur om slagvee te koop, en dié het altyd skuldbewyse van hul werkgewers as betaling gegee. Die boere wat nou dié note Kaapstad toe geneem het, het slegs papiergeld ontvang, wat by wet ’n wettige betaalmiddel was. In die binneland was die papier byna waardeloos, want, benewens dat dit nie na willekeur inwisselbaar was nie, was daar so baie vervalste note in omloop dat mense daarvoor bang was. Gerieflike en goed toegeruste huise was nie op die grens te vinde nie, want niemand wou bou of koop wat die volgende dag vernietig kon word nie; maar daar was geen gebrek aan voedsel of ander eerste lewensbenodigdhede nie. In die nabyheid van die Xhosa het hulle hul troppe met wapens in die hand bewaak, terwyl hulle langs die groot bergreeks voortdurend met die San geworstel het. Januarie het dus oopgegaan op ’n gekoopte besetting wat nog tussen Vis en Kowie sit, op papiernote wat in die dorp ’n wettige betaalmiddel en in die binneland ’n vrees gesit het, en op ’n grens wat nog modderwande en ’n patrollie gesit het. [3] [4]
Guardian kom terug — Januarie 1790
In November 1789 het die Britse transport Guardian, onder bevel van luitenant E. Riou, Tafelbaai aangedoen en groot voorrade graan en lewende hawe ingeneem, bestem vir die nedersetting by Botanybaai. Twee jaar vroeër, in November 1787, het ’n Engelse vloot wat die eerste veroordeeldes, manlik en vroulik, na Botanybaai vervoer het om die kolonie Nieu-Suid-Wallis te stig, Tafelbaai vir voorrade aangedoen. Die vyfde jaar het daardie tweede Botanybaai-papier op die reede geskryf. Dit het haar terugkeer nog nie geskryf nie. Die sesde jaar het op daardie terugkeer oopgegaan. [3]
Op die 24ste Desember 1789, toe sy sowat twaalfhonderd myl van die Kaap die Goeie Hoop was, het die Guardian teen ’n ysberg geloop, en was so beskadig dat die volgende dag gevrees is sy sou sink. Luitenant Riou sou nie self die skip gelaat het nie, maar hy het beveel dat die vier bote uitgehaal word, en met sy goedkeuring het soveel van die bemanning as hulle kon hou daarin gegaan en na die Afrikaanse kus seil gesit. Die loodsboot het op die 4de Januarie 1790 ’n Franse skip teëgekom, en haar bemanning van vyftien is aan boord geneem en na die Kaap gebring. Dié in die ander bote moes omgekom het. Januarie het dus vyftien lewende manne op ’n reede geskryf wat dié romp in November gelaai het, en drie bote verloor op dieselfde papier geskryf. [3]
Teen verwagting het die Guardian, hoewel volgelope, nie gesink nie, en etlike dae ná die ramp het ’n Nederlandse vaartuig tuiswaarts van Batavia haar teëgekom. Bystand in manne en materiaal is verleen, en sy is na Tafelbaai teruggebring, die Nederlandse vaartuig by haar tot sy veilig in die hawe was. Die sesde jaar het dus ’n volgelope Engelse transport in die somerrede gesit, Kaapse graan en Kaapse vee nog in haar storie gesit, en ’n Nederlandse tuisromp as die skip gesit wat haar nie gelaat het nie totdat die baai haar gehad het. Die Londense bundel vir 1790 sou ’n relaas van daardie ramp bevat. Die Kasteel het eers die loodsboot se vyftien gesit, en die romp self gesit toe die Nederlandse skip haar werk gedoen het. [3]
Venusstraat en ’n verderflike fiskaal — 1790
In ’n preek oor Isebel in die Groote Kerk in die jaar 1789 het ds. Johannes Petrus Serrurier die goewerneur aanstoot gegee, wat volgehou het dat sy vrou puntig bedoel is. Tydens ’n preek oor die goddelose koningin Isebel van die Ou Testament het dominie Serrurier ’n taamlik betekenisvolle en insinuerende blik op die goewerneur se vrou gerig. Ten minste vir haar man Cornelis het dit so gelyk, en hy was oortuig dat die predikant sy Hester met die berugte vrou van koning Agab wou vereenselwig wie se sondes hy pas opgenoem het. Van daardie oomblik af was die dominie in die goewerneur se slegte boeke, en die hele gemeente wat dié opwindende pantomime aanskou het, het in gespanne afwagting op Sy Edelagbare se teenbeweging gewag. Die vyfde jaar het daardie blik gesit. Die sesde jaar het die teenbeweging gesit. [3] [9]
Dit het gekom toe fiskaal van Lynden met twee burgersraadslede opgedra is om Kaapstad se strate te noem. ’n Komitee van die hooggeregshof is aangestel om die nuwe strate en pleine van die dorp te noem. Dominie Serrurier het toevallig in ’n hoekhuis in Bergstraat gewoon wat aan die Nederduitse Gereformeerde Kerk behoort het. Sy vrou en dogter het hulle daar ook taamlik gemaklik gevoel. Toe, op ’n gedenkwaardige dag in 1790, het fiskaal van Lynden met sy mede-naamgewers, gevolg deur ’n slaaf wat hout naamborde, ’n pot verf en ’n gereedskapkis gedra het, die straat ingeloop en voor die dominie se huis stilgehou. Met ’n gebaar na ’n plek onder die stoep het hy die slaaf beveel om die nuwe naam teen die muur te spyker. En so is dit gedoen. Bergstraat, waarop die pastorie uitgekyk het, is tot Venusstraat verander, en die naambord is bo die predikant se deur gespikker. [3] [9]
Eers toe die dominie se mooi dogters wat op die stoep geloop het, die teikens van insinuerende knipogies en fluitjies van verbygaande matrose gevind het, en die waardige predikant afgehardloop het om na die nuwe bord te kyk, is ontdek dat die ou deftige Bergstraat tot Venusstraat hernoem is. In die Nederlandse taal van daardie dae is die naam van die godin van die liefde algemeen gebruik om prostitute aan te dui. Mnr. Serrurier het geprotesteer, maar tevergeefs, en het verskeie petisies tot die goewerneur gerig om die straat tot sy vorige deftige status van Bergstraat te herstel, maar is nie met ’n antwoord begunstig nie. Die sesde jaar het dus Venus op ’n pastorie-deur geskryf, en ’n fiskaal se spyker op ’n blik geskryf wat die Groote Kerk al gesit het. [3] [9]
Die petisie wat die krygshof van die Burgerwag in 1790 aan die goewerneur voorgelê het, het genoeg vertel van die fiskaal wat daardie bord gespikker het. Dit het ’n dringende versoek bevat om die man as fiskaal te ontslaan, en hom ’n verderflike en skadelike onderdaan genoem. Van Lynden het byna onmiddellik ná sy aankoms begin om sy hoë amp te misbruik om die koloniste op die blatantste wyse af te pers. Hierdie stuk het Van de Graaff bereik nie lank nadat Van Lynden se dogter, Cornelia Adriana barones d’Asprémont van Lynden, sy seun Sebastiaan se vrou geword het nie. Vir die koloniste het die regering byna buite mag van uitdrukking korrup gelyk, en die gekibbel van die vernaamste amptenare het minagting sowel as haat ontlok. Tydens die debatte in die raad het gewelddadige tonele dikwels plaasgevind. By een geleentheid het die goewerneur in woede sy swaard getrek en sou die dispensier Le Sueur gewond het as laasgenoemde die hou nie met sy kierie afgeweer het nie. Die verrigtinge, soos opgeteken, bevat protes en teenprotes in groot oorvloed. Buite die raad het dié ellendige twiste alle stande van die gemeenskap geraak, en tweedrag het oral geheers. Die sesde jaar het dus ’n verderflike papier op ’n Kasteel gesit wat al Venusstraat sit, ’n baron se dogter op die stalle se meester gesit, en ’n swaard op ’n raad gesit wat nooit ’n muid geprys het nie. [3] [9]
Ses aan wal — 12 April 1790
Op die 12de April 1790 het ’n vloot skepe — meestal onder vreemde vlae — in Tafelbaai voor anker gelê. Die weer was stormagtig, met die wind uit die noord-noordweste, vergesel van swaar reënbuie. In die oggend het ’n Franse skip haar kabels laat gaan en naby die mond van die Soutrivier aan wal gegaan, waar sy kort daarna deur die Genuese bark Maria aangesluit is. April het dus twee rompe voor middag op die Soutrivierstrand geskryf, en ’n noord-noordwester op ’n reede geskryf wat nog Franse vlae langs Engelse, Deense en Amerikaanse gesit het. [3]
In die middag het ’n Franse brigantyn, ’n Amerikaanse bark, ’n Engelse walvisvaarder, die Deense Kompanjie se fraai skip Erfprins van Augustenburgh en die Kaapse pakket Helena Louisa aan wal gegaan. Teen die aand het die wind bedaar, of die getal wrakke sou vermeerder het, want ander vaartuie het een van hul kabels laat gaan. Geen lewens is by dié geleentheid verloor nie. Die Helena Louisa is weer vlot gemaak, en haar skade is herstel. April het dus ses rompe op die strand van een dag geskryf, geen sterftelys op daardie storm geskryf nie, en ’n Kaapse pakket weer op die water geskryf nadat die wind geval het. Die vierde jaar se drie wrakke — die Avenhoorn in Tafelbaai, die Maria by Plettenbergbaai, en die Penelope op Muizenbergstrand — het nog die kus se geheue gesit. Die vyfde jaar het die Drietal Handelaars op Valsbaai-klip gesit. Die sesde jaar het ses meer op Tafelbaai-sand gesit, en een van hulle herstel gesit. [3]
Gedurende die vyf jaar 1785–9 was die gemiddelde getal skepe wat Tafelbaai aangedoen het 189, en wat Simonstadbaai aangedoen het 25. Van die geheel was 334 Nederlands, 212 Frans, 84 Engels, 70 Deens, 62 Amerikaans, 29 Portugees, 10 Oostenryks, 8 Spaans, 7 Sweeds, 4 Pruisies, en 1 was Italiaans. Ná 1789 is dit onmoontlik om skeepsstatistiek te gee, omdat verskeie van die joernale en uitgaande depêcheboeke uit die argiewe ontbreek. Die sesde jaar het dus sy April-storm op ’n reede gesit wie se laaste getelde venster al toe was: ’n baai wat Franse, Engelse, Deense en Amerikaanse vlae langs die Kompanjie s’n gesit het, en ’n winterhawe wat ’n kwarthonderd langs Tafelbaai se honderd nege-en-tagtig gesit het. April se ses rompe was meestal vreemd, soos daardie venster al gesê het die vlae sou wees. [3]
Oordragreg op die opstal — Julie 1790
Oordragregte op verkope van grond het al op tien persent van die koopsom gesit wanneer die eiendom minder as drie jaar gehou is, vyf persent wanneer dit van drie tot tien jaar gehou is, en twee-en-’n-half persent wanneer dit langer as tien jaar gehou is. Sedert Julie 1790 het twee-en-’n-half persent ook op verkope van verbeterings op leenplase gesit. In 1790 is ’n oordragreg van twee-en-’n-half persent op die verkoop van ’n opstal gelê. Van die grondbesittings wat destyds opgenoem is, was die leenplaas — weens die ontoereikendheid van die betaling, alle plase teen dieselfde waarde aangeslaan, en weens die onbepaalde grense en indringings — die gebrekkigste en onbevredigendste, tog was vyf sesdes van al die houings in die kolonie van dié aard. Dié los stelsel was die meeste in ooreenstemming met die neigings en metodes van die Boere, wat dit daarom ongaarne verander wou sien. Julie het dus ’n twee-en-’n-halfpersent-papier op die geboue geskryf wat ’n leenplaasman kon verkoop, en dit op ’n besit geskryf wat nog vyf sesdes van die plase gesit het. [3] [4]
Die ander hoofde van inkomste het nog gesit soos hulle deur Van de Graaff se jare gesit het. Lisensies om wyn en sterke drank te verkoop, jaarliks by openbare veiling verkoop, en die uitvoerreg op verkope van wyn en sterke drank aan vreemdelinge, ook verpag, het nog die lys gelei. Pag van £4 16s. elk op gewone veeplase het nog die leenplaaspapier gesit. ’n Belasting van 12s. op elke legger wyn wat die dorp ingebring is, het nog die hek gesit. Seëls het gesit. Tiendes van graan het gesit, nou in geld of in natura ingevorder op alle graan wat die hek die dorp in gepasseer het, ’n stelsel wat ’n veel groter inkomste as die ou opgawes van hoeveelheid geoes gegee het, hoewel die hele hoeveelheid wat in die landdistrikte verbruik is, van belasting vrygestel is. Pag van veeplase wat in verband met eiendomsplase onder Van Imhoff se besit gehou is, het ’n kleiner reël gesit. Vrag en versekering van Mosselbaai het ná die eerste lading van Julie 1788 gesit, en ná 1789 is die prys by Mosselbaai tot 7s. 2¼d. ’n muid ná aftrek van die tiende verminder, die verskil tussen dit en die Kaapse prys teen die koste van skepe spesiaal daarvoor gestuur verreken. [3]
In Oktober 1789 het die bewindhebbers die koloniste vergunning gegee om wyn na Holland op eie rekening uit te voer, mits dit in die Kompanjie se vaartuie gestuur word, en het opdragte uitgereik dat ’n reg van vyf persent op die waarde van alle artikels in- of uitgevoer, behalwe deur hulleself, tot voordeel van die Kompanjie gehef moet word; maar dié opdragte is nie uitgevoer nie, omdat die fiskaal tevore dieselfde heffings tot eie voordeel opgelê het, en voortgegaan het om die geld in te vorder en te hou, onder die voorwendsel dat dit ’n wettige perkwisiet van sy amp was. Julie se opstalreg het dus op ’n kis gesit wat nog wynlisensies eerste, plaaspagte tweede, en ’n vyfpersent-papier wat die fiskaal gehou het, gesit het. [3]
Oos van die Vis is Gcaleka, ’n grootseun van Palo en stigter van die Gcaleka, omtrent 1790 dood en begrawe, in die land anderkant die Kei waar hy eertyds voor 1750 gesetel het. Sy regterhandbroer Rarabe het al ’n allerkragtigste hoof geword. Wes van die Vis het die reëling van 1789 nog gesit: Xhosa-besetting van die land tussen die Vis en die Kowie solank die regering wil, sonder benadeling van die eienaarskap van die Europeërs, en met die buitgemaakte vee nog in die indringers se krale. Die San het nog die noordelike plase en die nuwe distrik versteur. [3] [4]
In 1790 het ’n ekspedisie onder leiding van Jacob van Reenen uit die kolonie na die toneel van die Grosvenor-wrak op soek na oorlewendes vertrek. Luitenant Riou se naam sou later op ’n vertaling van daardie joernaal sit. Julie het dus ’n reg op die opstal geskryf, ’n dood op die Gcaleka-opperhoof omtrent dié jaar geskryf, en ’n burgerkolom op ’n wrak geskryf wat die redding van 1782 nie gesluit het nie. [3] [4]
Bewindhebbers sny die kolonie — 10 Oktober 1790
Uit suiwer onvermoë om meer geld in te samel, is die Kompanjie in 1790 verplig om haar uitgawe baie sterk te verminder. Op die 10de Oktober van daardie jaar het die bewindhebbers beveel dat die regiment Würtemburg dadelik na Java gestuur moet word, en dat alle werk aan vestingswerke gestaak moet word. Hulle het erken dat die oorblywende troepe ontoereikend was vir die verdediging van die Kaap in geval van oorlog, maar hulle was magteloos in die saak. Oktober het dus tweeduisend Duitse huursoldate van ’n baai af geskryf wat hulle sedert die einde van 1787 gesit het, Gilquin se werke tot stilstand geskryf, en ’n erkenning op ’n Kasteel geskryf dat die oorblywende seshonderd en die vierhonderd ingenieurs en artilleriste die Kaap nie kon hou as oorlog kom nie. Die bewindhebbers wou die goewerneur ontslaan, maar die stadhouer, by wie hy ’n gunsteling was, wou nie toestem nie, en in daardie tyd was die stadhouer se mag as goewerneur-generaal van die Oos-Indiese Kompanjie groter as ooit tevore, weens die politieke omwenteling wat onlangs in die Nederlande plaasgevind het. [3] [9]
’n Paar dae later het hulle opdragte gegee dat die militêre buiteposte in die landdistrikte ontruim en die stasies verkoop moet word, dat die buiteplaas wat die goewerneur by Nuweland gebruik het verkoop moet word, dat hul slawe tot vierhonderd-en-vyftig verminder moet word, dat al die ambagsmanne en matrose wat gemis kon word na Batavia gestuur moet word, en dat die perde en voertuie van alle soorte in hul stalle dadelik van die hand gesit en die opbrengs in die tesourie gestort moet word. Saldanhabaai, Groenkloof, Klapmuts, Sonderend en Buffeljagtsrivier het nog daardie buiteposte gesit toe die papier geskryf is. Nuweland het nog Hester se buiteplaas gesit. Die Stalplein het nog honderd-en-dertig perde, of driehonderd, en ’n ligte tweewiel-vlieg gesit. Oktober het dus ’n verkoop op die binnelandse poste geskryf, ’n verkoop op Nuweland, ’n sny op die slawelosie, ’n trekking op oortollige ambagsmanne en matrose na Batavia, en ’n verkoop op die stalle wat Sebastiaan nog bemeester het. [3] [9]
Die goewerneur het hulle nooit bevrediging gegee nie. Hulle het gekla dat hy hulle in onkunde gehou het van alles wat dit belangrik was dat hulle moes weet, terwyl hy depêches van honderde folio-bladsye vorentoe gestuur het wat niks bevat het wat nie in ’n paar sinne gesê kon word nie. Hulle was ook grootliks ontevrede met sy verkwisting, en sy willekeurige optrede deur bevele uit te reik en onkoste aan te gaan sonder om die raad te raadpleeg is sterk afgekeur. Sy korrespondensie was so oorvloedig dat dit baie klerke besig gehou het — by die Kasteel sowel as in die Oos-Indiese Huis — maar het selde sake van belang oorgedra, of duidelike antwoorde op vrae wat gestel is. Sy optrede teenoor die setlaars was willekeurig en volkome onvoorspelbaar. Sy humeur was so sleg dat hy by een geleentheid sy swaard in die raadsaal teen ’n lid getrek het wat hom teëgestaan het. Kaapstad het nog gestreef om ’n deftige huis vol duur meubels en ’n gevolg nuttelose slawe te besit. Alle soorte Europese ware is in Deense skepe ingevoer, en teen enorme winste verkoop. Die bewindhebbers in Amsterdam het ongerus geraak toe hulle vasstel watter groot bedrae in Holland alleen vir huismeubels op krediet verskuldig was, en gekla dat die Kaap by reisigers as Klein Parys bekend word. Geld het volop gelyk, en elkeen het vergeet dat die skynbare voorspoed op die onsekere fondament van militêre uitgawe berus het. Oktober se sny het dus op ’n Klein Parys gesit wie se militêre kis nie meer die geld kon insamel nie. [3] [9]
Die stadhouer, as goewerneur-generaal van die Oos-Indiese Kompanjie, wou slegs tot die terugroeping van Van de Graaff toestem onder die voorwendsel dat hy tuis nodig was om inligting oor die kolonie te gee. Tot dié gevolg is ’n depêche deur die bewindhebbers op die 14de Oktober 1790 geskryf, waarin die goewerneur opgedra is om binne drie maande ná ontvangs daarvan na Europa te vertrek, en om die administrasie gedurende sy afwesigheid aan die sekunde Rhenius oor te dra. Dat dit ’n jaar van peins en twis geneem het voordat hy teruggeroep is, was te wyte aan die stadhouer se weiering om sy gunsteling se gevoelens te kwets. Eindelik is ’n kompromie bereik, waardeur die prins, as goewerneur-generaal van die Kompanjie, die goewerneur van die Kaap versoek het om na die Nederlande oor te kom om oor die algemene toestand van die kolonie verslag te doen. Oktober het dus ’n terugroeping op folio onder ’n voorwendsel geskryf, Rhenius op ’n papier as waarnemende hoof gedurende ’n afwesigheid geskryf, en dit in Amsterdam geskryf. Die sesde jaar het daardie papier in die bewindhebbers se huis gesit. Dit het dit nog nie in die Kasteel gesit nie. [3] [9]
Sesde jaar sluit: ses rompe, Venusstraat en ’n sny — 1790
In die Kasteel het die sesde jaar gesluit op ’n soldaat nog in die eerste stoel, met Hester, Sebastiaan, Anna Geertruida, Agneta Clara en Nicolaas nog in die huise, en met perde nog in die Stalplein-stalle. Rhenius het nog die tweede stoel van Augustus 1786 gesit. Van Lynden het nog die fiskaal se kantoor van Februarie 1789 gesit, ’n verderflike papier al teen hom geskryf, ’n dogter al op Sebastiaan geskryf, en Venusstraat al bo ’n pastorie-deur gespikker. Die hooggeregshof het nog ses Kompanjiedienaars en ses burgers gesit, met Maasdorp, Meyer, Gie en De Wet nog op die burgerses geskryf, en met die sekunde nog benoem om voor te sit. Die prys-en-werke-raad het nog ’n mislukking gesit. ’n Aansienlike oorskot graan het nog die westelike magazyn gesit. Die Amsterdam-battery het nog voltooi gesit. Roggebaai het nog ’n nuwe battery gesit. Chavonnes het nog byvoegings gesit. Würtemburg se tweeduisend het nog die dorp gesit toe die jaar sluit, met Gordon se seshonderd en vierhonderd ingenieurs en artilleriste, en met ’n bewindhebberspapier van die 10de Oktober wat hulle al vir Java noem. In April 1788 het ’n verdrag van wedersydse verdediging Engeland en die State-Generaal op een papier gesit, en ’n drieledige verbond van Groot-Brittanje, Pruise en die Nederlande het dieselfde jaar gesit. In Oktober 1789 het die bewindhebbers ’n wynuitvoerreg op Kompanjiesrompe gesit, en ’n vyfpersent-reg wat die fiskaal as perkwisiet gehou het. [3] [9]
Bletterman het nog Stellenbosch gesit. Faure het nog Swellendam van die 21ste April 1789 gesit. Woeke het nog ’n hof op die Sondagsrivier gesit, met ses heemrade, en met Van Jaarsveld op daardie raad sowel as op die oostelike bevel, en met Maynier nog sekretaris van Maart 1789, die paar nog twis, die distrik nog min verwyderd van anargie. Die San het nog die noordelike plase en die nuwe distrik versteur. Brand het nog die winterhawe gesit. Van Gennep het nog die vlootinrigting gesit. Gordon het nog die garnisoen as kolonel gesit, nou met Würtemburg langs hom en met ’n Java-papier al teen daardie regiment geskryf. De Lille het nog ná hom gesit. Gilquin het nog die werke gesit, met alle vestingwerk nou beveel om te staak. Meding het nog ’n houtmagasyn by Plettenbergbaai gesit. Stockenstrom het nog ’n klerk se lessenaar in Kaapstad gesit. [3]
Serrurier van Hanau en Fleck het nog die Gereformeerde Kaap gesit, met Van Lier nog derde, en met Venusstraat nog op Serrurier se deur. Kolver het nog Melk se kerkskip gesit. Stellenbosch het nog Borcherds gesit. Drakenstein het nog Aling gesit. Waveren het nog Johannes Abraham Kuys gesit. Swartland het nog Van der Spuy junior gesit. Graaff-Reinet het nog ’n sieketrooster gesit wat ook skoolmeester was, en het nog nie ’n predikant gesit nie. [3]
Op die 4de Januarie het ’n Franse skip die Guardian se loodsboot van vyftien na die Kaap gebring. Etlike dae ná die ysberg het ’n Nederlandse tuisskip die volgelope transport self in Tafelbaai gebring. Op ’n gedenkwaardige dag het fiskaal van Lynden Venusstraat oor Serrurier se Bergstraat-deur gespikker. Die krygshof van die Burgerwag het gevra dat die fiskaal as ’n verderflike en skadelike onderdaan ontslaan word. Op die 12de April het ’n noord-noordwester ses skepe in Tafelbaai aan wal gedryf; geen lewens verloor nie; die Helena Louisa is weer vlot gemaak. Van Julie het ’n oordragreg van twee-en-’n-half persent op verkope van ’n opstal gesit. Omtrent dié jaar is Gcaleka dood en anderkant die Kei begrawe. Jacob van Reenen het uit die kolonie na die Grosvenor-wrak vertrek. Op die 10de Oktober het die bewindhebbers Würtemburg na Java beveel, alle vestingwerk gestaak; ’n paar dae later buiteposte en Nuweland verkoop, slawe tot vierhonderd-en-vyftig gesny, oortollige ambagsmanne en matrose na Batavia, perde en voertuie in die tesourie verkoop. Op die 14de Oktober het hulle ’n terugroeping onder voorwendsel van inligting geskryf, en Rhenius genoem om gedurende ’n afwesigheid te sit. Die sesde jaar van Cornelis Jacob van de Graaff het op daardie feite geëindig: op Würtemburg wat nog die baai sit met ’n Java-papier al daarteen geskryf, op ’n fiskaal wat nog van Februarie sit met Venusstraat op ’n pastorie-deur, op Faure wat nog Swellendam sit, op ’n gekoopte besetting wat nog tussen Vis en Kowie sit solank die regering wil, en op ’n volgelope Engelse transport wat ’n Nederlandse romp nie gelaat het nie totdat die baai haar gehad het. [3] [4] [9]