Boer History1853 in Suid-Afrika: Vrede met Kreli, die Grondwet, Clerk, en Pretorius
Vrede met Kreli van die 14de van Februarie, Yellowwoods van die 9de van Maart, en die einde van die oorlog — Januarie–Maart 1853
Sir George Cathcart was nog goewerneur en hoë kommissaris. Hy het die eed op die 31ste van Maart 1852 afgelê nadat Sir Harry Smith teruggeroep is. Die oorlog wat in Desember 1850 op die oostelike grens begin het, was aan die begin van hierdie jaar nog oop. Siyolo het homself op die 9de van Oktober 1852 oorgegee met 40 gevolgmanne. Cathcart het Moshesh op die 20ste van Desember by Berea geveg en daarna ’n brief van onderwerping aanvaar. Wat in die ooste oorgebly het, was Kreli oos van die Kei, en Sandile en die ander Gqika-hoofde wat oor daardie rivier gejaag is. Daarom was die eerste werk van 1853 ’n veeboete en ’n lyn. [3] [4]
In Oktober 1852 het Kreli, toe hy sien dat Siyolo in die stadsgevangenis was en dat die Gqika niks meer by die oorlog te wen gehad het nie, aan kolonel Maclean 122 stuks as deel van die lank agterstallige boete gestuur, met die belofte dat meer sou volg. Hy het sy woord gehou: teen die 10de van Februarie het altesaam 629 van die 1,500 aangekom. Hy het toe, met die oog op die kuddes wat weggevoer is toe die troepe sy land binnegeval het, gepleit dat die goewerneur dit as volle betaling sou aanvaar. Hy het om vrede en vergiffenis gevra, en as teken van onderwerping ’n bondel assegaaie gestuur. Cathcart, gretig om enige geleentheid aan te gryp wat met die waardigheid van die vlag strook, het die restant van die skuld gekanselleer en voorwaardes voorgeskryf. Kreli moes die Kei–Indwe-lyn as die westelike grens van sy land erken; almal wat die vrede in die lande wat aan die Tembu en ander wes van die Indwe toegeken is, versteur, in toom hou en straf; verantwoordelik wees vir die lewens en eiendom van Britse onderdane wat met sy toestemming in sy land vestig; en gesteelde eiendom wat in Gcaleka-gebied ingedryf is, teruggee. Hy het ingestem. ’n Proklamasie tot dié gevolg is op die 14de van Februarie uitgevaardig. Die oorlog, wat Kreli betref, het tot ’n einde gekom. Die beeste en die assegaaie het saak gemaak omdat die oorlog oos van die Kei nie gesluit kon word terwyl die boete nog gestaan het nie, en omdat ’n lyn by die Kei en die Indwe die prys van ’n pardon was. [3] [4]
Intussen het die Rarabe-hoofde, van plek tot plek gejaag met ’n paar toegewyde volgelinge, oor die Kei gevlug. Van hul skuilplek aan die Tsomo het Sandile, namens almal, 2 boodskappers na Pato gestuur en hom gevra om by Maclean in te tree. Die boodskappers moes sê hul krag is heen, hulle is verslaan en uit hul land verdryf, en hulle vra slegs dat ’n plek aan hulle toegeken word waar hulle in vrede kan rus. Op die 13de van Februarie het Mali en Mani Fort Murray met hierdie woord bereik, wat dadelik aan die goewerneur oorgedra is. Ondersoeke gedurende die volgende veertien dae het getoon dat hulle ernstig was, aangesien hulle na alle skyn in desperate omstandighede was. Op die 2de van Maart het Cathcart ’n proklamasie uitgevaardig wat pardon aan die rebelle verleen, op voorwaarde van die oorgawe van hul wapens en toekomstige goeie gedrag. Hulle moes verstaan dat hulle nooit weer die Amatola mag bewoon nie, en dat hul land aan die Kroon verbeur is. ’n Ander deel van die geannekseerde gebied, verder van die koloniale grens, is aan hulle toegeken: die land tussen die Kei en die groot noordpad na die Windvogelberg, in die noorde begrens deur die Thomasrivier en in die suide deur Umhala se gebied. Sandile moes homself verantwoordelik hou vir die goeie gedrag van die mense onder hom en vir die veiligheid van die groot noordpad. Hy het ingestem. Die boodskappers het saak gemaak omdat Sandile nie self sou kom nie, en omdat die Amatola op die punt was om vir goed van die huis van Ngqika weggeneem te word. [3] [4]
Sewe dae daarna het ’n byeenkoms by die Yellowwoods plaasgevind, sowat 7 myl van King William’s Town. Die hoofde het van die Tsomo teruggehaas toe hulle van die goewerneur se genade verneem het, en niks het oorgebly nie as om reëlings vir hul vestiging te tref. Sandile, Maqoma, Anta, Oba, Stokwe en Tola was daar. Hulle is meegedeel dat die land langs die Amatola-berge vir altyd verbeur is, en dat enigeen van hulle wat daar gevind word, summier onder krygswet hanteer sou word, maar dat die groot strook oop land van die Kei tot die groot noordpad, tussen Umhala se lokasie en die Thomasrivier, hulle s’n was om te bewoon solank hulle hulle vreedsaam gedra, en dat hulle vry was om hul mense volgens hul eie wette en gebruike te regeer. Cathcart het die proklamasie van die 2de van Maart voorgelees en gesê hy is bly om hulle weer as onderdane van die Koningin te groet. Maqoma het namens almal gepraat. Hy het die goewerneur bedank dat hy hulle uit die bos gehaal het, en na Sandile gewys en gesê dit is die jong man wat gedwaal het en nou gestraf is. Hy het gekla dat die nuwe gebied te klein is en gehoop die goewerneur sou hul saak by die Koningin voorlê. Dit is belowe, en die byeenkoms het geëindig. Met daardie toneel het die groot rebellie tot ’n einde gekom. Dit het sy aanstigters en honderde koloniste geruïneer. Dit het Groot-Brittanje meer as 2,000,000 sterling en die lewens van 400 of 500 soldate gekos. Die byeenkoms het saak gemaak omdat die oorlog wat daardie som gekos het, nie met ’n geveg in 1853 geëindig het nie, maar met ’n pardon wat in die oopte voorgelees is. [3] [4]
Glen Grey, Queenstown van die Heksagon, Seymour, en die polisie van April — Grens 1853
Die Khoikhoi-rebelle het geen hoof gehad wat namens hulle kon praat nie. Uithaalder en Hans Brander was rower-kapteins, nie owerhede nie. ’n Beloning van £500 en ’n vrye pardon is aangebied aan enigiemand wat Uithaalder sou vang, en £50 vir enige van sy onderleiers, dood of lewend; die res van die Khoikhoi-rebelle is verseker dat hul lewens gespaar sou word as hulle dadelik oorgee. Die meeste het hulself oorgegee, en is tot kort gevangenisstrawwe gevonnis. Uitsonderings is gemaak vir die leiers Uithaalder en Hans Brander, David Lovelot die prediker, Speelman Kievet, Oerson Magerman, Klaas Love, William Brass, en sommige ander. Die belydenisse van dié wat oorgegee het, het getoon dat die rebellegeledere uit die sendingstasies van Kat-rivier, Theopolis, Bethelsdorp en Enon saamgestel is, benewens pensioenarisse van, en deserteurs uit, die Kaapse Korps. Hul kruit is van oënskynlik vriendelike Xhosa verkry wat gesteelde beeste in ruil geneem het. Daar is gesê Uithaalder het 1,500 man onder hom in die Amatola gehad. Hy is nooit gevang nie. Ná hy as ’n verstoteling rondgeswerf het, het hy deur hierdie jaar oorkant die grens gebly. Die beloning het saak gemaak omdat die Khoikhoi-rebelle geen hoof gehad het wat vrede kon maak nie, en omdat Uithaalder nooit ingekom het nie. [3] [4]
’n Vestiging van die Tembu is daarna uitgevoer. ’n Streek wes van die Indwe, sedertdien die Glen Grey-lokasie genoem, is vir hul gebruik gereserveer. Nonesi is genooi om met haar mense terug te keer en dit te bewoon. J. C. Warner is daar as verteenwoordiger van die regering geplaas, en hy het geen moeite gehad om orde te bewaar nie. Al die oorblywende lande wat vroeër deur die emigrant-Tembu beset is, is verbeur. Die stamme wat in die oorlog betrokke was, is byna uitgeroei; Mapasa, hul vernaamste hoof, is gedood, en die oorlewendes is toegelaat om onder Nonesi se volgelinge te versprei. Op die 22ste van November 1852 het Cathcart ’n vrye pardon aangebied aan alle dwaal-Tembu wat as Britse onderdane binne die koloniale grens sou woon; die naam en onafhanklikheid van Mapasa het opgehou. Nonesi se lokasie het saak gemaak omdat die emigrant-Tembu-naam van Mapasa klaar was, en omdat land wes van die Indwe nou ’n Britse lokasie was, nie ’n onafhanklike hoofskap nie. [3] [4]
’n Groot deel van die verbeurde Tembu-lande noord van die Amatola-reeks is aan Europese setlaars gegee. Plase, nie groter as 4,000 akker nie, is daar opgemeet en onder ’n stelsel van militêre tenure aangebied. Jong mans wat oor eiendom beskik het en aktief in die verdediging van die grens was, het voorkeur gekry. Hulle was verplig om op hul toekennings te woon, hulself doeltreffend te bewapen, en ’n gewapende man vir elke 1,000 akker bo die eerste 1,000 te onderhou. Onder hierdie voorwaardes is die distrik dadelik beset. Die deel wat aan Europeërs toegeken is, het sowat 400 plase bevat, en daar was minstens 3 keer soveel aansoekers. Die verbeurde Tembu-gebied het die naam van die afdeling Queenstown ontvang. ’n Dorp is in ’n uitstekende ligging aan die Komani, ’n sytak van die Kei, gestig, op ’n vlakte waar volop water uitgelei kon word en voortreflike boumateriaal volop was. Van ’n oop ruimte in die middel, die Heksagon genoem, loop sy strate na verskillende punte van die kompas, ’n reëling wat vir verdediging aangeneem is. 50 bou-erwe, ’n halwe akker groot, is by die stigting vir £4 10s. elk verkoop, op voorwaarde dat dadelik daarop gebou word; 50 ander is teen £7 10s. elk verkoop, op voorwaarde dat hulle omhein word; terreine is gratis vir Episkopale en Wesleyaanse kerke toegeken, en 10 akker is aan die Nederduitse gereformeerde gemeente aangebied. Binne 9 maande het ’n dorp van sowat 40 huise ontstaan, met winkels, ’n hofsaal, ’n mark, en 2 herberge; Cathcart het by die Cathcart Arms tuisgegaan. W. G. B. Shepstone het die eerste residensiële landdros geword. Die Heksagon het saak gemaak omdat 400 plase onder militêre tenure bedoel was om ’n grens te hou wat die Amatola nie gehou het nie. [3] [4]
Strokies grond by Lesseyton, Kamastone, Oxkraal en Windvogelberg is afgesonder vir die gebruik van Mfengu en ander swartes wat aan die Britse kant geveg het. Die strook bekend as die Bontebokvlaktes is vir ’n tyd onbeset gelaat: dit grens aan die Amatola, maar omdat daar geen hout op is nie en dit in die winter aan koue winde blootgestel is, is dit nie as woonplek begeer nie. In Victoria-Oos, nadat die Mfengu ruim toekennings ontvang het, het daar nog baie onbesette grond oorgebly; wat nie alreeds in die hande van spekulante was nie, is nou in plase uitgelê en onder militêre tenure toegeken, dieselfde as in Queenstown. Die Christen-hoof Kama het ’n groot en vrugbare strook langs die oostelike oewer van die Keiskama ontvang as beloning vir sy dienste teen die Tembu, en sy stam, aangesluit deur talle vlugtelinge, het gou magtig geword. Die Gqika, wat die meeste van hul beeste asook die ryk valleie van die Amatola verloor het, was arm en swak. Die Mfengu het van die keurigste lande ontvang — die beste dele van die Tyumie- en boonste Keiskama-valleie, asook uitgebreide lokasies verder noord. Die verbeurde Gqika-gebied is as ’n regeringsreservaat behou. Die sendelinge het hul arbeid hervat en hul stasies herbou. 1,500 Bantoe wat die Christendom bely het, het geweier om op Umlanjeni se bevel te rebelleer, en het by King William’s Town skuiling gesoek, waar hulle gebly het terwyl die oorlog geduur het, sonder dat ’n enkele klag van enige aard teen een van hulle ingebring is. Die toekennings het saak gemaak omdat die Amatola nie meer Gqika-grond was nie, en omdat Kama en die Mfengu op die keurigste daarvan geplaas is as beloning dat hulle aan die Britse kant geveg het. [3]
Die verbeurde lande van die rebel-Khoikhoi by die Kat-rivier is aan Europese setlaars gegee. ’n Kommissie is aangestel met mag om getuies te ontbied, sodat geen onreg aan individue gedoen sou word nie. Die resultate van die ondersoek was dat 236 nie hul lande deur wangedrag verbeur het nie en toegelaat is om dit te behou; 157 is skuldig bevind en van hul lande ontneem, en so het Europeërs ’n voet in een van die mooiste en vrugbaarste streke van die oostelike provinsie gekry. ’n Nuwe dorp, Seymour — na luitenant-kolonel Charles Seymour — is by Elandspost, aan een van die bronne van die Kat-rivier, uitgelê, en die landdros van die distrik Stockenstrom is daar gestasioneer. In die geannekseerde gebied was daar tot dusver slegs sowat 1,200 Europeërs, die militêre uitgesluit. Die polisie wat in die keiserlike diens teen 5 sjielings 6 pennies per dag opgerig is, waarin 750 man ingeskryf is, is tot April deur Engeland betaal, toe dit grootliks verminder en deur die regering van die kolonie oorgeneem is. Onder Walter Currie het dit die Frontier Armed and Mounted Police geword, so doeltreffend in die voorkoming van veediefstal as enige liggaam wat tot dusver die grens beskerm het. Umlanjeni en Uithaalder het op vrye voet gebly, maar was magteloos vir kwaad. Eersgenoemde het in veragting verval, ’n voorwerp van bespotting vir sy eie mense geword, en is op die 28ste van Augustus oorlede, ’n paar maande ná die herstel van vrede. In September het Cathcart ’n toer deur wat die versteurde gebiede was, onderneem: vir ’n tyd was daar nie ’n enkele verslag van veediefstal nie, goeie paaie is gemaak, en ’n stewige gekapte-steenkerk is in King William’s Town gebou. Die kommissie het saak gemaak omdat 157 verbeurings die Kat vir Europese setlaars oopgemaak het, en omdat Seymour ’n landdrosdorp was op grond wat ’n sendingnedersetting was. Die oordrag in April het saak gemaak omdat Engeland opgehou het om 5 sjielings 6 pennies per dag te betaal, en omdat Currie se polisie, nie ’n oorlogslevy nie, nou die pad gehou het. [3] [4]
Newcastle van die 14de van Februarie, die Lady Jocelyn van die 21ste van April, en die eerste Julie — Grondwet 1853
Briewe-patent van die 23ste van Mei 1850 het ’n verkose raad en volksraad genoem. Earl Grey het Smith op die 13de van Mei 1851 gesê om nie voort te gaan terwyl die oorlog duur nie. Charles Henry Darling het die ontwerpordonnansies op die 25ste van April 1852 na Engeland gestuur. Sir John Pakington het bekragtiging uitgestel. Op die 28ste van Desember 1852 het die graaf van Derby uitgetree en die graaf van Aberdeen premier geword, met die hertog van Newcastle as sekretaris vir die kolonies. By Worcester op die 24ste van Desember 1852 het ’n openbare vergadering resolusies aangeneem wat so beledigend was dat Darling op die 30ste van Januarie van hierdie jaar geweier het om die medium te wees om hulle na Londen te stuur. Hy het bygevoeg dat enigiemand wat die wetgewende raad se uitbetalings onwettig ag, ’n kwitansie moet teken wat hul wettigheid erken voordat hy geld uit die tesourie trek; die voorsitter, mnr. Kuys, was ’n pensioenaris en het geteken voordat hy die volgende paaiement getrek het. Die oostelike distrikte het Pakington vir die uitstel bedank: ’n Grahamstad-petisie van November 1852 het 730 name gedra. Hierdie ministerie in Londen het vinnig tot ’n ander slotsom gekom. Op die 14de van Februarie het Newcastle aan Cathcart geskryf dat die koningin aangeraai sou word om die grondwet-ordonnansies by ’n order in council te bekragtig so gou as hulle die nodige hersiening ondergaan het, en dat onmiddellike stappe geneem moes word om die struikelblokke wat tot dusver in die pad van verteenwoordigende regering gestaan het, te verwyder. Op die 14de van Maart het hy aangekondig dat die wysigings aangebring is, en die order in council vorentoe gestuur, wat op die 11de van Maart by Buckingham-paleis gedateer is en van die 1ste van Julie af van krag sou wees. Die enigste belangrike verandering in die ordonnansies wat deur die wetgewende raad aangeneem is, was die verlaging van die stemreg tot dié wat die prokureur-generaal bepleit het, op grond daarvan dat dit by die toekenning van ’n verteenwoordigende grondwet onraadsaam sou wees dat die stemreg só beperk word dat dié van die gekleurde klasse wat in punt van intelligensie vir die uitoefening van politieke mag bevoeg was, in die praktyk onverteenwoordig gelaat word. Wat die verskuiwing van die setel van regering of die verdeling van die kolonie in twee provinsies betref, het Newcastle dit nie raadsaam geag om enige bepaling in te voer nie: die goewerneur was vry om die parlement te ontbied waar hy dit die beste geag het. Die depêche het saak gemaak omdat Derby se ministerie die ordonnansies uitgestel het, en omdat Aberdeen se koloniale sekretaris nou belowe het om die struikelblokke weg te neem. [3] [4]
Op die 21ste van April het die posstomer Lady Jocelyn in Tafelbaai aangekom, ná ’n vaart van 37 dae van Plymouth, met ’n depêche van Newcastle waarin die order in council wat die grondwet bekragtig, ingesluit was. Deur die westelike distrikte is dit met die grootste vreugde ontvang, en as die Britse setlaars in die ooste minder jubelend was, is die toestand van spanning waarin hulle so lank geleef het ten minste beëindig. Op die 13de van Mei het die Kaapstadse munisipaliteit sy hoë bewondering van die talente, karakter en beginsels van C. B. Adderley vir sy dienste in hierdie verband opgeteken. Op die 12de van Mei is omsendbriewe aan alle siviele kommissarisse gestuur met die opdrag om die onderskeie veldkornette te waarsku van die pligte wat van hulle vereis sou word, wanneer hulle ná die publikasie van die proklamasie van die 1ste van Julie aangesê sou word om ’n kiesersregister te begin. Op die 1ste van Julie, ’n groot dag in die annale van die kolonie, het Cathcart in sy proklamasie verklaar dat die ordonnansie wat deur die Koningin bekragtig en bevestig is, van daardie dag af in volle krag en werking is. Die werk van registrasie het dadelik begin. Weens die uitgestrektheid van die land en die ylheid van die bevolking het hierdie werk byna 5 maande geneem. Die stomer het saak gemaak omdat ’n order in council gedateer 11 Maart by Buckingham-paleis nie wet by die Kaap was totdat dit daar voorgelees is nie. Die proklamasie het saak gemaak omdat briewe-patent van 1850 ’n parlement genoem het, en omdat die kolonie van hierdie dag af ’n grondwet gehad het wat kiesers kon registreer. [3] [4]
Soos dit uiteindelik vasgestel is, het die grondwet voorsiening gemaak vir ’n parlement bestaande uit ’n goewerneur, ’n wetgewende raad, en ’n volksraad. Die wetgewende raad sou uit 15 lede bestaan wat vir 10 jaar verkies word, behalwe dat by die eerste geleentheid, of ná ’n algemene ontbinding, die 4 lede vir elke provinsie wat die minste stemme ontvang, ná 5 jaar moes uittree, sodat in die praktyk die helfte van die lede aan die einde van elke vyfde jaar gekies sou word. Die hele kolonie sou in 2 kiesafdelings verdeel word, die oostelike en die westelike, waarvan eersgenoemde 7, en laasgenoemde 8 lede sou stuur. Die kiesers, dieselfde as dié vir die volksraad, het soveel stemme gehad as wat daar lede gekies moes word, en kon hulle stemme verdeel soos hulle wou, of almal aan een kandidaat gee as hulle dit verlang, en so vir die verteenwoordiging van minderhede voorsiening maak. Van hierdie kamer sou die hoofregter van die kolonie president wees, met die reg om aan debatte deel te neem, maar nie om te stem nie, tensy die lede gelykop verdeel is, wanneer hy ’n beslissende stem sou hê. 5 lede sou ’n kworum vorm. Die kwalifikasies van ’n lid van die wetgewende raad sou dié van ’n kieser wees en die besit binne die provinsie waarvoor hy verkies is van grond vry van alle beswaringe tot die waarde van £2,000 of van algemene eiendom bo alle skulde tot die waarde van £4,000, daarbenewens moes hy oor 30 jaar oud wees. Geen regeringsamptenaar, ongesertifiseerde insolvent, of vreemdeling wat slegs kragtens ’n burgerskapsakte geregistreer is, kon tot ’n setel in enige van die twee huise verkies word nie, hoewel hy vir lede van albei kon stem. [3] [4]
Die volksraad sou uit 46 lede bestaan, verkies deur 22 kiesafdelings vir ’n termyn van 5 jaar. Hierdie kiesafdelings was die verskillende afdelings waarin daar siviele kommissarisse was, behalwe dat die stede Kaapstad en Grahamstad afsonderlik van die res van die afdelings waarin hulle geleë was, verteenwoordig sou word. Kaapstad sou 4 lede hê, en die restant van die Kaapse afdeling 2; Grahamstad sou 2 lede hê, en die restant van die afdeling Albany 2; en die afdelings Stellenbosch, Paarl, Malmesbury, Caledon, Clanwilliam, Worcester, Beaufort-Wes, Swellendam en George, wat saam met die Kaap die westelike provinsie vorm, en Uitenhage, Port Elizabeth, Somerset-Oos, Graaff-Reinet, Fort Beaufort, Victoria-Oos, Albert, Cradock en Colesberg, wat saam met Albany die oostelike provinsie vorm, elk 2. By die verkiesing van lede vir hierdie kamer kon slegs een stem aan elk van twee kandidate gegee word, nie twee stemme aan een nie, behalwe in die stad Kaapstad, waar die vier stemme verdeel kon word soos by verkiesings vir die wetgewende raad. Die lede van die volksraad sou een van hulle as speaker kies. 12 lede, die speaker uitgesluit, sou ’n kworum vorm. Die goewerneur was vry om die twee kamers saam te ontbind, of die volksraad alleen, maar nie die wetgewende raad alleen nie. Die parlement moes een maal per jaar byeengeroep word, en in geen geval moes ’n tydperk van 12 maande tussen die sluit van een sitting en die begin van ’n volgende verloop nie. Die debatte en verrigtinge in albei huise moes slegs in die Engelse taal wees. Die koloniale sekretaris, die prokureur-generaal, die tesourier-generaal en die ouditeur-generaal, wat hul aanstellings van die kroon gehou het en nie aan die parlement verantwoordelik was nie, sou die reg hê om in debatte in enige huis deel te neem, maar nie om te stem nie. [3] [4]
Vir die stemreg is geen onderskeid tussen klasse en gelowe, tussen blankes en swartes, gemaak nie: ’n onderdaan van haar Majesteit, 21 jaar oud, ’n okkupant vir ’n jaar van persele ter waarde van £25, of ’n mede-okkupant van vaste eiendom wat as die waarde onder hulle verdeel word £25 vir elkeen sou oplewer, of wat vir 12 maande ’n salaris teen £50 per jaar of £25 per jaar met kos en huisvesting ontvang het, was vry om te stem. Geen onderwys was nodig nie, want die stemming kon geheel en al mondelings wees. Enigiemand wat genoeg eiendom in twee afdelings gehad het, of grond in een afdeling en ’n salaris in ’n ander, sou die reg hê om in albei vir lede van die volksraad te stem, maar nie van die wetgewende raad nie. ’n Vars registrasie van bevoegde kiesers moes in elke afdeling elke tweede jaar gemaak word. Deur minstens 5 uit 6 van die Europese inwoners van die kolonie is die grondwet met uitinge van die hoogste tevredenheid ontvang. Die ou wetgewende raad het intussen nog af en toe vergader. mnr. Montagu het Engeland op siekteverlof gelaat. Richard Southey het as sekretaris van die regering opgetree. Op die 14de van Oktober het die raad sy laaste sitting afgesluit, omdat die lasbriewe vir die verkiesing tot die nuwe boverhuis op die punt was om uitgereik te word. Die luitenant-goewerneur het hulle by die ontslag gesê dat hoe juis die raad nou ook al as ongeskik vir die kolonie beskou mag word, ’n verwysing na die wetboek sou toon dat dit nóg ’n onoplettende wagter van die belange wat aan hom toevertrou is, nóg onvrugbaar in praktiese maatreëls was. Só het ’n raad tot ’n einde gekom wat sedert 1834 gesit het. Eers op die 17de van November kon Cathcart proklameer dat lyste van persone bevoeg om in die onderskeie kiesafdelings te stem, voltooi is en dat dit daarom gepas is om voort te gaan met die verkiesing van die lede van die nuwe wetgewende raad. Die £25-okkupasie het saak gemaak omdat Newcastle die stemreg verlaag het sodat gekleurde mans wat persele van daardie waarde okkupeer, mondelings kon stem. Die 14de van Oktober het saak gemaak omdat ’n raad wat sedert 1834 gesit het, ontslaan is voordat die lasbriewe vir ’n verkose boverhuis uitgegaan het. [3] [4]
Clerk van die 6de van April, Bloemfontein van die 8ste van Augustus, en Sikonyela se berg — Soewereiniteit 1853
Die Oranjerivier-soewereiniteit is op die 3de van Februarie 1848 afgekondig. Majoor Warden is op die 30ste van Junie 1851 by Viervoet gebreek. Cathcart het Moshesh op die 20ste van Desember 1852 by Berea geveg en daarna weggetrek. Londen het besluit dat die Koningin se gesag tussen die Oranje en die Vaal nie die koste werd was om dit te hou nie. Op die 6de van April is ’n kommissie onder die groot seël aan Sir George Russell Clerk uitgereik, wat hom as spesiale kommissaris vir die reël en aanpassing van die sake van die Oranjerivier-soewereiniteit aangestel het: met ander woorde, hy is uitgestuur om Britse gesag met die beste grasie moontlik terug te trek. Hy het Bloemfontein op die 8ste van Augustus bereik. Ten spyte van die pogings van Adam Kok om die Griqua-reservaat intact te hou, is die dorp Fauresmith — destyds algemeen Sannahspoort genoem — vroeg in 1850 gestig op grond wat van ’n Griqua gehuur is, en die distrik daaromheen was in die praktyk ewe veel in die Europese deel van die Soewereiniteit as dié om Bloemfontein. Baie van die Griquas wou hul grond verkoop, en daar was ’n sterk party onder hulle onder leiding van Hendrik Hendriks, eertydse sekretaris van die Griqua-raad, in opposisie teen Adam Kok juis op hierdie punt. Hulle het volgehou dat dit onregverdig was om hulle te verhinder om hul plase te verkoop wanneer groot pryse aangebied word, en so het grond in weerwil van die verbod voortdurend van hande verander. Dit was een van die moeilikhede wat oplossing gewag het. Die kommissie het saak gemaak omdat Brittanje besluit het om die Soewereiniteit te verlaat, en omdat Clerk gestuur is om die Koningin se gesag met die beste grasie moontlik terug te trek. [3] [3]
Daar was die afgelope jare ’n aansienlike toename in die Europese bevolking van die Soewereiniteit, sy getalle nou sowat 15,000; en daar was ’n verandering in sy samestelling. In die 5 dorpe, veral in Bloemfontein en Smithfield, het baie Engelse handelaars en ambagsmanne hulle gevestig. Daar was 139 Engelse wat plase in die Soewereiniteit besit het, maar sommige van hulle was afwesig. Die Britse resident self was die grootste grondeienaar in die land. Volgens ’n opgawe vir die spesiale kommissaris opgestel, was hierdie 139 Engelse die eienaars van 264 plase, tesame 2,467,764 akker, sodat hulle as liggaam nie vry was van die verwyt dat hulle blote spekulante was nie. ’n Aansienlike getal individue uit ou koloniale families het ingekom, terwyl van die voormalige inwoners baie van die uiterste anti-Engelse party oor die Vaal getrek het. Die totale getal plase waarvoor sertifikate of titels uitgereik is, was 1,265, en die omvang van grond só vervreem is op 11,000,000 akker geraam. Die verskillende reserve vir gekleurde mense het sowat 13,000,000 akker gedek, en daar is veronderstel — want geen opmeting is gemaak nie — dat sowat 8,000,000 akker ontoegeëien gebly het. Die land was in werklikheid in ’n toestand van anargie, hoewel Cathcart se depêches voortdurend voorgestel het dat rus en orde herstel is. Gewapende bendes swartes het die land deurreis soos hulle wou; ’n seun van Molitsane het ’n strooptog op sommige Mfengu gemaak wat by Winburg skuiling gesoek het, en daar was geen manier om hom te straf nie. Dat sake nie nog erger was nie, was uitsluitlik te danke aan die omstandigheid dat ’n strawwe droogte die weiding vernietig het, sodat dit moeilik was vir berede manne om rond te beweeg. Die opgawe het saak gemaak omdat 15,000 Europeërs op die punt was om te hoor hulle moet hulself regeer, en omdat die grootste grondeienaar in die land die Britse resident was wat op die punt was om te vertrek. [3]
Op die 9de van Augustus is ’n kennisgewing deur die Britse resident, onder instruksies van die spesiale kommissaris, uitgevaardig wat die inwoners van die Soewereiniteit oproep om afgevaardigdes te kies met die doel om ’n vorm van selfregering te bepaal. Op die 5de van September het die afgevaardigdes in Bloemfontein byeengekom. Hulle was 95 in getal, 76 van hulle Nederlandssprekende Suid-Afrikaners, en 19 Engelse. In ’n toespraak by die opening van die sitting het Clerk hulle meegedeel dat hy die instruksies van haar Majesteit se regering het om hulle te rig om hulself voor te berei om die regering van die gebied te onderneem wanneer Britse jurisdiksie teruggetrek word. dr. Fraser is tot voorsitter verkies met 60 stemme teen 35 verdeel onder 4 ander. Dit was dadelik duidelik dat die afgevaardigdes nie geneig was om te doen soos van hulle verlang is nie. Op die 8ste het hulle ’n komitee van 25 aangestel om met die spesiale kommissaris te onderhandel, sodat die ander huis toe kon keer. By ’n stemming sonder teenstand het hulle die komitee instruksies gegee om geen voorstelle vir die vorming van ’n onafhanklike regering te oorweeg voordat 11 sake gereël is nie: die Griekwaland-vraagstuk; die grens tussen die Basoeto-gebied en die Soewereiniteit; die inmenging van die Britse regering tussen gekleurde mense en Europeërs; ’n waarborg teen belastering van bondgenote of van oorkant die Vaal, veral wat verbeurde plase betref; vergoeding vir dié wat mag vertrek en dié wat verliese gely het; ’n aandeel in die doeane of die afstand van ’n hawe; volkome of voorwaardelike ontslag van getrouheid; reëling van plaasgrensgeskille; kansellasie van alle bestaande verdrae met hoofde; toestemming om oorlogsmateriaal in Engeland of die Britse kolonies te koop; en die terugbetaling van onwettig opgelegde boetes en die herstel van, of betaling vir, onwettig verbeurde plase. Die 11 voorwaardes het saak gemaak omdat die manne wat verkies is om ’n regering te vorm, geweier het om een te vorm totdat plase, verdrae en ’n hawe gereël is. [3]
Daar het korrespondensie met Clerk gevolg, en die komitee het toe uitmekaar gegaan. Dit het weer op die 10de van November byeengekom, toe dit besluit het tot die aanneming van ’n grondwet dieselfde as dié wat die afgevaardigdes in Junie van die vorige jaar goedgekeur het, maar onder haar Majesteit se regering. Clerk het aangekondig dat aangesien hulle onwillig was om stappe tot die vorming van ’n onafhanklike regering te doen, hy onderhandelinge met ander persone sou aanknoop. En toe is die vreemde skouspel gesien van ’n Engelse kommissaris van hoë rang wat manne wat vry van Britse beheer wou wees, as die vriendelike en welgesinde inwoners toespreek, terwyl hy vir dié wat Britse onderdane wou bly, geen simpatieke woord gehad het nie. In die verandering van fraseologie wat met die verandering van beleid gekom het, het hulle nou “die obstruksioniste” geword. Op hierdie stadium het kommandant Adriaan Stander, wat onlangs by die Marikwa gewoon het, die Soewereiniteit besoek en die republikeinse party om hom bymekaargeraap. Verskeie van die verkose afgevaardigdes het afgeskei, en voorgegee dat hulle slegs vir die behoud van die Britse regering gestem het uit vrees dat die spesiale kommissaris se uitnodiging ’n slenter was om hulle te vang en dan te beboet. In ’n baie kort tyd is adresse met 959 name daaraan aan Clerk voorgelê, wat aangebied het om die wense van die keiserlike regering op 5 voorwaardes tegemoet te kom: ontslag van haar Majesteit se gesag; reëling van sake betreffende Griekwaland; ongeldigverklaring van alle bestaande verdrae met die omliggende stamme en nie-inmenging tussen burgers en gekleurde mense; vergoeding vir verbeurde plase en vir onwettig gehefde boetes; en toestemming om oorlogsmateriaal in Engeland en alle Britse kolonies te koop, met vrye deurgang deur die Kaapkolonie of Natal. Die verkose komitee het daarop dr. Fraser en ds. Murray versoek om sonder versuim na Engeland te gaan, hul saak voor die keiserlike parlement te lê, en te protesteer teen die mense van die Soewereiniteit wat onder die omstandighede van die land versaak word. Die 959 name het saak gemaak omdat Clerk met enigiemand sou onderhandel wat bereid was om die land te neem, en omdat die verkose komitee se antwoord was om twee manne na Londen te stuur. [3]
Op die 11de van Julie het ’n sendingbyeenkoms by Likatlong, by die samevloeiing van die Hart- en Vaalrivier, met Robert Moffat in die stoel, besluit dat ’n memorie opgestel word rakende die toestand van die Transvaalse inboorlinge en die sendingstasies onder hulle, en dat Moffat, Inglis en Solomon by Clerk moet ingaan om dit voor te lê. Die memorie het gekla oor die verwoesting van 5 sendingstasies, oor die verbanning van ds. Edwards en ds. Inglis, en oor ’n stelsel wat, het hulle gesê, nie van slawerny onderskei kon word nie. Hulle het die versaak van die Soewereiniteit betreur. Kort nadat Clerk dit ontvang het, het kommandant Scholtz Bloemfontein besoek. Die spesiale kommissaris het die dokument in Nederlands laat vertaal en hom gevra om te antwoord. Op die 6de van September het Scholtz sy verklaring aan C. Mostyn Owen oorhandig. Hy het baldadige aanvalle en slawerny ontken, die sake van Inglis en Edwards na die rekords van hul verhoor verwys, en gesê elke fasiliteit sou verleen word as Brittanje ’n ondersoekkommissie wou stuur. Clerk het geen verdere stappe oor die memorie geneem nie. Asof om die desperate kreet van dié wat Britse onderdane wou bly, te beklemtoon, het Moshesh juis in hierdie tyd, in teenstelling met Clerk se raad en wense, die Caledon aan die hoof van ’n groot leër oorgesteek en skielik op Sikonyela se vesting toegeslaan. Daardie hoof was op daardie oomblik onvoorbereid vir verdediging, aangesien hy nie ’n aanval verwag het nie, en het slegs ’n paar krygers by hom gehad. Sy bergvesting, tot dusver as oninneembaar beskou, was by lange na nie so ’n formidabele vesting soos Thaba Bosigo nie. Daar was slegs een nou, steil pad na die kruin, maar dit was moontlik om sommige van die kranswande aan die agterkant te skaal. Die Basoeto-leër het dit in 3 afdelings aangeval. Terwyl een afdeling, onder Masupha, die voetpad opgestorm het, het die ander, onder Moshesh en Letsie, die kranswande op verskillende punte geskaal, die krygers oor mekaar se skouers geklim. Op die tafelberg bo, in ’n swaar reënbui, is ’n geveg gevoer wat in volledige oorwinning vir die Basoeto geëindig het. Sikonyela het sy oudste seun Makitikiti en die dapperste van sy wag verloor. Gert Taaibosch en die vernaamste lede van sy bende het ook in die geveg geval. Die Batlokua-hoof, toe alles verlore was, het daarin geslaag om homself te verberg, en hy het etlike dae in skuilplek gelê terwyl Moshesh op die berg gebly het. Gedurende hierdie tyd het die Basoeto die distrik deursoek en die beeste, waens en alles anders van waarde wat aan die Batlokua en Taaibosch se Koranas behoort het, gevat. Toe hulle eindelik vertrek, het Sikonyela uit sy skuilplek gekruip, en met slegs 60 krygers by hom na Winburg gevlug. Clerk het hom na Bloemfontein gestuur, waar hy rantsoene vir homself en ’n paar volgelinge ontvang het. Moshesh het hom dikwels genooi om na sy ou woonplek terug te keer, maar sy trotse gees wou hom nie toelaat om ’n volgeling van sy ou vyand te word nie. Die berg het saak gemaak omdat Moshesh toegeslaan het terwyl Clerk Britse onderdane sê hulle moet hulself regeer, en omdat ’n hoof wat Brittanje se bondgenoot aan die Caledon was, met 60 man na Winburg gevlug het. [3] [3]
Pretorius van die 23ste van Julie, Rustenburg van die 8ste van Augustus, en van der Hoff — Noord van die Vaal 1853
Noord van die Vaal het die 2 vernaamste leiers van die emigrante hul loopbaan voltooi. Hendrik Potgieter is in Maart van die vorige jaar oorlede. Andries Pretorius is op die 23ste van Julie van hierdie jaar oorlede. Sandrivier is op die 17de van Januarie 1852 deur Pretorius en 15 ander afgevaardigdes geteken. In die vorige jaar het hy Natal besoek, waar hy ’n hartlike verwelkoming ontvang het: in Durban is op die 10de van Mei 1852 ’n openbare dinee ter ere van hom deur die Engelse inwoners gegee, en onder dié wat dit bevorder het, was verskeie wat 10 jaar tevore op dieselfde plek teen hom geveg het. Die dood van Pretorius was ’n aangrypende toneel. ’n Aanval van watersug, waarvoor geen mediese behandeling verkry kon word nie, het sy lewe tot ’n einde gebring. Vir ’n maand het hy op ’n siekbed gelê. Hy het dié wat om sy bed byeengekom het, gesmeek om ná sy dood hartlike eenheid onder mekaar te bewaar, en nie partystryd of eer sug onder hulle te laat insluip nie. Hy het hulle aanbeveel om ag te slaan op die vermanings van die predikant, ds. Dirk van der Hoff, wat slegs 2 maande tevore uit Holland in die republiek aangekom het, en om sedelikheid en beskawing met elke middel in hul mag te bevorder. Daarna is verskeie Bantoe-hoofde toegelaat om hom te sien. Hulle het van sy siekte gehoor, en gekom om hul eerbied te betoon. Die familie van die sterwende man is diep geraak toe hulle sien hoe hierdie manne intense treurigheid toon terwyl hulle beurtelings kniel en sy hand soen. Alles wat met hierdie wêreld te doen het, afgehandel, het Pretorius sy oorblywende ure aan lof en gebed gewy. Hy het volkome berusting in die wil van die Almagtige uitgespreek, en nadat hy sy siel aan sy Verlosser toevertrou het, het hy kalm sy laaste asem uitgeblaas. Hy is oorlede op die ouderdom van 54 jaar en 8 maande. Hy was twee maal getroud: by sy eerste vrou, Christina de Wit, het hy 3 seuns en 5 dogters gehad; ’n jaar ná haar dood het hy met Petronella de Lange getrou, by wie hy 3 kinders gehad het, van wie 2 voor hom gesterf het. Die dood het saak gemaak omdat Sandrivier sy konvensie was, en omdat die republiek noord van die Vaal geen president gehad het nie en nou die man verloor het wat dit geteken het. [3]
By die dood van kommandant-generaal Potgieter het die volksraad sy oudste seun as opvolger aangestel; in die praktyk was sy bevel beperk tot die distrik Zoutpansberg, want die mense van Rustenburg en Potchefstroom was byna almal aanhangers van Pretorius. Dit is nie nodig geag om ’n opvolger vir Enslin te noem toe hy gesterf het nie. Die volksraad het op die 8ste van Augustus by Rustenburg byeengekom en Marthinus Wessel Pretorius, oudste seun van die oorlede leier, as kommandant-generaal van Rustenburg en Potchefstroom aangestel. Van der Hoff het by hierdie geleentheid diens by Rustenburg gehou, en voor die preek ’n brief voorgelees wat die oorlede kommandant-generaal 10 dae voor sy dood geskryf en aan die offisiere van die krygsraad gerig het, waarin hy God se seën oor hulle afgesmeek het, en hulle aangeraai het om standvastig in die Christelike godsdiens te bly en te waak en te bid dat geen saad van tweedrag onder hulle wortel skiet nie. Die republiek was in hierdie tyd in 4 distrikte verdeel: Potchefstroom, Lydenburg, Zoutpansberg en Rustenburg. Die volksraad het besluit om ’n vyfde distrik uit dele van Lydenburg en Rustenburg te vorm, en in die middel van die gebied ’n nuwe dorp te stig wat Pretoria na die oorlede kommandant-generaal genoem sou word. Vir hierdie doel het M. W. Pretorius 2 plase van Prinsloo en Van der Walt vir £600 gekoop, geleë aan ’n stroompie die Aapjesrivier genoem, aan die voet van ’n reeks wat, omdat ’n klein hoof genaamd Magali naby sy westelike punt deur die eerste ontdekkers gevind is, sedertdien as Magaliesberg bekend staan. Dit was egter eers op ’n later datum dat hierdie besluit uitgevoer is. Die hoogste gesag van die republiek was die volksraad. Die uitvoerende gesag het bestaan uit 3 kommandante-generaal: M. W. Pretorius vir Potchefstroom en Rustenburg, P. G. Potgieter vir Zoutpansberg, en W. F. Joubert vir Lydenburg; verskeie kommandante; ’n landdros in elke dorp, en ’n veldkornet in elke wyk. Daar was geen president nie. Die naaste aan ’n kabinet was die krygsraad, wat elke kommandant-generaal vir beraadslaging kon ontbied. Elke burger was verplig om vir militêre diens opgeroep te word, wanneer hy sy eie perd, geweer en kos moes verskaf, ammunisie alleen op openbare koste verskaf. Die aanstelling het saak gemaak omdat M. W. Pretorius sy vader se bevel oorgeneem het, en omdat 2 plase aan die Aapjes vir £600 gekoop alreeds vir ’n dorp genoem is wat nog nie gebou was nie. [3]
Dieselfde dag in Rustenburg het ’n kerkbyeenkoms, voorgesit deur van der Hoff, besluit dat geen godsdiensgemeenskap behalwe die Nederduitse gereformeerde kerk geduld of toegelaat sou word om bidplekke binne die republiek te bou nie; dat die kerk in die republiek onafhanklik van die sinode van die Kaapkolonie moes wees; en dat elke man oor 20 jaar en elke vrou oor 16 jaarliks 3 sjielings tot sy onderhoud moes bydra. Hierdie resolusies is deur elke huishouding in die land bespreek. Liberale manne was sterk teen die eerste, maar daar het nie ontbreek baie wat dit ewe sterk gesteun het nie; tog was hierdie so inkonsekwent dat hulle verklaar het hulle is bereid om Morawiese en Lutherse sendelinge onder die heidene te verwelkom. Daar was geen beswaar teen die derde resolusie nie. Maar die tweede was ’n vraagstuk wat die mense in 2 faksies verdeel het. Baie van die burgers het geglo dat hul onafhanklikheid deur verbintenis met die Kaapse sinode geraak kon word. Hulle het beweer dat Sir Harry Smith eenmaal gesê het dat as hy hulle nie met die swaard kon oorwin nie, hy dit met die woord sou doen, waarmee hy die invloed van koloniale predikante bedoel het, en hulle wou daarom so min as moontlik met enige instelling in die Kaapkolonie verbind wees. ’n Besoek van ds. Neethling en ds. Louw, twee predikante wat deur die Kaapse sinode afgevaardig is om die land te besoek en dienste te hou, is deur hierdie party as ongevraagde inmenging beskou. Daar was slegs een predikant om die hele volk te bedien, maar daar was ’n kerkraad in elke distrik, en sommige het volgehou dat die ouderlinge hiervan kon saamkom en ’n sinode kon vorm as hulle wou. Die 3 resolusies het saak gemaak omdat ’n kerk onafhanklik van die Kaapse sinode ’n politieke eis was soveel as ’n godsdienstige een. [3] [3]
In hierdie jaar het drie broers genaamd Pieter Jacobus, Jan Abraham en Frans Gerhard Joubert Moselekatse op ’n vriendelike wyse besoek, en tot hul groot tevredenheid ’n ooreenkoms van vriendskap met hom gesluit, wat daarna getrou aan albei kante nagekom is. Onder hierdie ooreenkoms is hulle toegelaat om in lokaliteite wat die hoof noem te jag en ivoor van hom te koop. Behoorlike voorsorg moes natuurlik getref word by die binnetrek van die land, en die regulasies wat die hoof neergelê het, moes streng nagekom word, want enigiets soos kolonisasie was verbied. Die jagters is nie eers toegelaat om hul vroue saam die land in te neem nie. Daarna het die ivoor van Matabeleland sy weg na die verskillende dorpe van die republiek gevind, en saam met die volstruisvere en velle van wilde diere wat in die noorde verkry is, gehelp om die uitvoere van Suid-Afrika te vermeerder. In hierdie jaar is die verkoop van ammunisie aan Bantoestamme wat binne die gebied woon, onder strawwe wat van die dood tot konfiskasie van alle eiendom strek, verbied. Daar is ook bepaal dat die kommandante lokasies aan gekleurde mense kon toeken, wat as huurkontrakte beskou moes word wat geld so lank as die okkupante hulself behoorlik gedra. Sekwati, ná die 20-dae-blokkade van die vorige Augustus, het sy onlangse straf onthou, en dit was lank voordat sy mense die boere weer lastig geval het. Daar was baie min geld in die gebied, en klein soos die salarisse van die paar amptenare was, was hulle gewoonlik agterstallig. Belasting was baie lig, want met ’n regering so eenvoudig was ’n groot inkomste nie nodig nie, en kon dit nie ingevorder gewees het as dit wel was nie. Uit alle ander dele van Suid-Afrika het vlugtende skuldenaars en vagabonde van elke soort, wat voordeel trek uit die swakheid van die regering, hul weg na die Transvaalse gebied gevind; gelukkig was hul getal nie baie groot nie, en byna almal het in die distrik Zoutpansberg, op die verste grens, saamgetrek. Die ooreenkoms het saak gemaak omdat jagters ivoor van Moselekatse kon koop, en omdat kolonisasie noord van daardie lyn verbied was. [3] [3]
199 ton, Bain se kloof van September, en Armstrong van die 23ste van November — Kolonie 1853
In 1852 het die firma Philips and King, van Kaapstad, werksaamhede by Springbokfontein begin, wat lank die waardevolste mynsentrum in Klein-Namakwaland was. Kort daarna het ’n swerm prospekteerders en ontdekkers, daarop uit om kopermyne te vind en toe te eien, die distrik ingestroom. ’n Volkome manie om maatskappye te stig het ingetree, en het vinnig deur die kolonie versprei, hoewel die wildste spekulasie eers in ’n later jaar sy hoogte sou bereik. Partye arbeiders is bymekaargemaak en per see na Hondeklipbaai gestuur, baie van hulle onder ontoereikende opsieners, sommige na plekke waar daar nie genoeg erts was om die koste van die verwydering te dek nie, ander na plekke waar daar hoegenaamd geen erts was nie. Die vordering van die nuwe nywerheid blyk uit die doeane-opgawes: in 1852 is 31 ton erts na Engeland gestuur, in hierdie jaar 199 ton. Te midde van die algemene mislukkings het 2 maatskappye alreeds belofte van sukses getoon: Springbokfontein, in besit van Philips and King, het geweldig ryk geblyk, soos ook Spektakel, kort daarna deur dieselfde firma verkry. Die enigste moeilikheid was vervoer, want die dierkrag van die land was ontoereikend om die erts so vinnig na die kus te bring as wat dit gereedgemaak kon word. 199 ton het saak gemaak omdat 31 ton in 1852 ’n stormloop begin het, en omdat die meeste van die manne wat by Hondeklip geland het, nog geen myn gehad het nie. [3]
Interne verkeersmiddele is grootliks verbeter onder die bestuur van die sentrale en afdelingspadrade. Daar was nou maklike toegang tot die Bokkeveld en die Karoo deur Michell se pas, waardeur ’n pad wat deur die fynste voertuig bereis kon word, in Desember 1848 gebou en oopgemaak is. Die pad deur Bain se kloof, wat ’n rytoer van Kaapstad tot die Breede-riviervallei voltooi het, is in September van hierdie jaar oopgemaak, en ander dele van die land is ewe begunstig. Rade van kommissarisse vir die verbetering van Tafelbaai en Algoabaai is aan die begin van 1848 ingestel, en fasiliteite vir die landing en verskeping van goedere is deur hulle vermeerder met geld wat uit anker- en kaai gelde ingevorder is, maar hawewerke is nog nie begin nie, weens gebrek aan fondse. Op die 11de van Junie is ’n raad van kommissarisse vir die verbetering van die mond van die Kowierivier aangestel, waar ’n maatskappy gevorm is om die werk te onderneem. Niks van enige belang het egter uit hierdie nuwe poging om Port Frances oop te maak, voortgevloei nie. Benewens die vuurtorings in vorige jare genoem, is een op die Bird-eiland oos van Algoabaai op die 1ste van Desember 1852 in gebruik geneem. Die opening het saak gemaak omdat ’n rytoer nou van Kaapstad tot in die Breede-riviervallei kon loop, en omdat die Kowie-raad van die 11de van Junie nog ’n poging was om van Port Frances ’n hawe te maak. [3]
Groot vordering is gemaak met die uitbreiding van sendingwerk onder die gekleurde mense, en met die stigting van nuwe gemeentes van Christelike liggame van baie denominasies. Teen die einde van hierdie jaar het die Nederduitse gereformeerde kerk in die kolonie 44 gemeentes gehad, maar slegs 38 predikante. Die sinode het pas besluit om so gou as moontlik ’n teologiese kweekskool te stig om in die tekort te voorsien. Die Engelse episkopale kerk veral het vinnige vordering gemaak. Op die 23ste van November is briewe-patent deur die koningin uitgereik wat die oostelike provinsie tot ’n afsonderlike bisdom van die westelike maak, en die hoogw. dr. John Armstrong as eerste biskop van Grahamstad aanstel. Daar was nou 13 banke in die kolonie, die spaarbank uitgesluit, wat sy hoofkantoor in Kaapstad gehad het maar 12 takke in die vernaamste bevolkingsentrums, een so ver oos as Grahamstad. Filantropiese en weldadigheidsinstellings van baie soorte was verspreid. Die briewe-patent het saak gemaak omdat die oostelike provinsie ’n afsonderlike Anglikaanse bisdom geword het, en omdat Grahamstad nou ’n biskop van sy eie gehad het. [3]
In Natal het Benjamin Chilley Campbell Pine nog gesit. Die groei van Natal in belangrikheid as ’n Britse besitting het buitengewoon stadig gebly. ’n Kommissie wat op die 25ste van September 1852 aangestel is, het ’n groot hoeveelheid getuienis oor die toekomstige regering van die inboorlinge ingeneem, maar niks van enige wesenlike gevolg is daardeur bereik nie. Sommige Europeërs was oortuig uit wat hulle sien dat katoen ’n artikel is waarvan die produksie lonend sou wees; sommige baie goeie monsters is nog voortgebring, hoewel nog te klein om lonend te wees. Van Junie het William C. Sargeaunt die amp van koloniale sekretaris daar beklee. Montagu, wat Kaapstad op die 1ste van Mei 1852 weens swak gesondheid gelaat het, is op die 14de van November van hierdie jaar in Londen oorlede. Southey het as sekretaris van die regering by die Kaap aangehou. Andersins was die lede van die ou raad, tot sy laaste sitting van die 14de van Oktober, onveranderd. Pine se kommissie het saak gemaak omdat Grey hoofde as Britse agente wou gebruik, en omdat die getuienis van 1852 teen die einde van hierdie jaar nog geen nuwe regering in Natal opgelewer het nie. [3]