Boer History1862 in Suid-Afrika: Wodehouse, Jan Letele, Philippolis, en Kruger
Wodehouse van die 15de Januarie, 12 dae, en Fitzpatrick van Februarie — Kolonie 1862
Sir Philip Wodehouse het op die 15de van Januarie in Kaapstad aangekom en die amp as goewerneur van die Kaapkolonie en Haar Majesteit se hoë kommissaris in Suid-Afrika aanvaar. Hy het sir George Grey opgevolg, wat by King William’s Town siek geword het en teen September 1861 die land gelaat het. Grey se tweede termyn was gebind deur die hertog van Newcastle se voorwaarde dat hy nie Britse gesag oor die Oranje-Vrystaat sou hervat nie. Die Tafelbaai-dok wat in die sitting van 1861 goedgekeur is, het nog binne John Coode se plan gelê, onder Arthur Thomas Andrews. Die Port Elizabeth-lig het nog van die 1ste van Junie 1861 gewys; die Roman Rock-lig van die 16de van September 1861. Die aankoms het saakgemaak omdat die hoë kommissaris se eerste werk nie meer Grey se oog op Moshesh was nie, maar ’n nuwe man se briewe oor ’n grens wat Grey gehou het en ’n dok wat Grey begin het. [3] [3]
12 dae later het Wodehouse briewe geskryf wat toon dat Basuto-sake in die tussentyd veel van sy aandag geëis het. Aan Moshesh het hy gesê dat ’n kommissie na die Lesuto sou gaan om sy siening en wense oor sy en sy mense se verhouding tot die kolonie vas te stel. Aan president M. W. Pretorius het hy in sterk beswaar en nadruklike waarskuwing geskryf. Die onluste, het hy gesê, is deur Jan Letele veroorsaak, maar die verantwoordelikheid rus by die Vrystaatse regering wat hom nie tot ordelike lewe gedwing het nie. As sy strooptogte nie onderdruk word nie, sou die Britse owerhede gedwing word om die bestaande verdragte opsy te sit en nuwe reëlings vir die vrede van die land te tref. Pretorius het geantwoord, die optrede van die Vrystaatse regering verduidelik, beweer dat Letele se strooptogte net vergelding teen Poshuli was, en gesê hy sou by Haar Majesteit appelleer as die verdragte opsy gesit word. Die omgang tussen Wodehouse en die president was van die begin af onvriendelik. Die briewe het saakgemaak omdat die hoë kommissaris, 12 dae in, die Caledon-twis op Bloemfontein en nie op Thaba Bosigo gelê het nie, en omdat Pretorius geantwoord het dat hy by die Koningin sou appelleer as die verdragte van 1852 en 1854 opgeskeur word. [3]
Voor die einde van die maand is Joseph M. Orpen en John Burnet as kommissie aangestel om Moshesh te besoek en inligting te kry oor wat hy werklik wou hê, want die taal van sy briewe was te vaag om te verstaan. Van die 11de tot die 21ste van Februarie het hulle konferensies met hom en die voormanne van sy stam by Thaba Bosigo gehou, en vasgestel dat wat die hoof wou hê, bloot was dat ’n diplomatieke agent van die Britse regering by hom gestasioneer word, en dat die hoë kommissaris sy eienaarskap erken van die land onder die berge waarop Nehemiah gewoon het, wat hy as ’n afstanding deur die Pondohof Faku opgeëis het. Hy het nie voorgestel om enige gesag oor sy mense af te staan nie, maar wou onder Engeland se skild wees om daardie gesag oor ’n groter gebied uit te brei. Wat die land onder die Drakensberge betref, het Wodehouse Faku se reg om dit aan die Basoeto af te staan, geweier, maar op die 13de van Mei het hy aan Moshesh geskryf dat hy Nehemiah daar nie sou steur solank daardie persoon hom as ’n getroue vriend van die Britse regering gedra nie. Nehemiah was nie tevrede met hierdie belofte nie, en op die 27ste van November het hy aan die goewerneur geskryf, hom bedank vir toestemming om die land te beset, en gevra dat hy van ’n kaart daarvan voorsien word. Die konferensies het saakgemaak omdat Moshesh ’n Britse skild gevra het sonder om ’n hoof se gesag prys te gee, en omdat Wodehouse Faku se afstanding nie as ’n titel sou behandel nie. [3]
Die sekretaris van staat het Moshesh se wens om ’n Britse agent by hom te hê gunstig oorweeg, en op die 5de van Junie aan die hoë kommissaris geskryf en so ’n reëling goedgekeur, as die dienste van ’n betroubare en verstandige persoon verkry kon word. Maar die goewerneur het voorgegee dat hy moeite het om ’n geskikte beampte te kies, en die plan is nooit uitgevoer nie. Pretorius en die regeringsekretaris is later opgedra om by Wodehouse die oorsaak vas te stel van die onvriendelike taal teenoor die Vrystaat in sy korrespondensie en in sy toespraak by die opening van die Kaapse parlement. Die verminderde immigrasie-stemming van £25,000, in 1860 gesny ná droogte, oidium en pokke, het nog die depots gevul wat met William Field in Londen gekorrespondeer het. Die agent wat Londen op die 5de van Junie goedgekeur het, is nooit by Thaba Bosigo geplaas nie. Daardie weiering het saakgemaak omdat Moshesh ’n Britse beampte aan sy sy gevra het, en omdat Wodehouse die berg sonder een gelaat het. [3] [3]
In die geannekseerde gebied is ’n hooggeregshof eers in Februarie van hierdie jaar ingestel, toe regter Fitzpatrick uit Engeland aangekom en as enige regter diens aanvaar het. Verhoor deur ’n jurie is in strafsake voor hierdie hof ingestel. Simeon Jacobs is as prokureur-generaal aangestel, kaptein — later sir — Charles Mills as balju, en Richard Giddy as meester. Verder is ’n akteskantoor geskep, en ’n landmeter-generaal is aangestel. Dit was al die administratiewe masjinerie in die provinsie solank dit ’n afsonderlike kroonafhanklikheid gebly het, maar dit was ruim genoeg vir die inwoners se behoeftes, en dit het nie swaar op hul middele gedruk nie. Sulke wette van die Kaapse parlement as wat die goewerneur nuttig geag het, is as wet afgekondig, sodat eenvormigheid behoue gebly het. [3]
Briewe-patent van die 7de van Maart 1860 het die grense omskryf en die regeringsvorm vasgestel. Grey het hulle op die 26ste van Oktober 1860 afgekondig en luitenant-kolonel John Maclean as luitenant-goewerneur aangestel. Die provinsie het ’n afsonderlike regering gebly, deur die goewerneur en opperbevelhebber van die Kaapkolonie bestuur, met ’n luitenant-goewerneur of ’n goewerneursadjunk in sy afwesigheid. Dit is in 2 distrikte verdeel, King William’s Town en Oos-Londen. Die landdroste, kaptein Richard Taylor in eersgenoemde en Matthew Jennings in laasgenoemde, het hul pligte voortgesit. By elke Bantoestam van belang was daar ’n Europese beampte as landdros, wat in siviele sake volgens Bantoereg beslis het, maar die hoofde het in die geheim probeer om soveel gesag as moontlik terug te wen. Februarie van hierdie jaar het dus ’n regter, ’n jurie, ’n prokureur-generaal, ’n balju en ’n meester op ’n gebied gesit wat landdroste en ’n luitenant-goewerneur sonder ’n hooggeregshof gehad het. Die hof het saakgemaak omdat die geannekseerde gebied nog ’n afsonderlike afhanklikheid was, en omdat Wodehouse nou die Kaapse eed én die mag gehad het om koloniale wet daar af te kondig. [3]
Poshuli van die 3de Januarie, Orpen van Februarie, en Foley — Oranje-Vrystaat 1862
In die vroeë dae van hierdie jaar is die distrik tussen die Oranje en die laer Caledon deur onluste geskud erger as enige wat tevore plaasgevind het. In die nag van die 3de van Januarie het 2 van Poshuli se kapteins, met Moshesh se instemming, die grens oorgesteek en Jan Letele se stam aangeval, etlike van sy mense gedood, sy krale aan die brand gesteek, en sy hele vee weggejaag. Letele was ’n Vrystaatse onderdaan wie se volgelinge lank Poshuli en ander Basoeto van Moshesh in tye van wapenstilstand én van vrede geplunder het. Die boere in die omgewing was in groot alarm, en hulle het hul wonings verlaat en so gou moontlik in laer gegaan. ’n Berig is in alle haas na die president in Bloemfontein gestuur. Pretorius het dadelik na Smithfield gegaan, waar hy manne van ver en naby in die wapen bymekaar gevind het. Jan Letele het onmiddellike vergelding gedreig, in welke geval ’n algemene inval skaars voorkom kon word. Hierdie vagebond het al die partygane van Moshesh van die sendingstasie Beersheba afgedryf. Die handelaars het uit die Lesuto gejaag, in die oortuiging dat hul lewens in gevaar was. Die nag het saakgemaak omdat ’n Vrystaatse onderdaan se krale van die Basoeto-kant van ’n lyn wat die verdrag van 1858 bevestig het, verbrand is, en omdat burgers by Smithfield gereed was vir ’n oorlog wat Pretorius nie geroep het nie. [3]
In daardie tyd het Orpen, wat die diens van die Vrystaat lankal gelaat het, by Beersheba gewoon. Hy was deur Suid-Afrika bekend as ’n ywerige partyman van Moshesh, en ’n entoesiastiese voorstander van wat hy as Basoeto-belange beskou het. Jare lank was sy invloed by Thaba Bosigo groter as dié van enige ander blanke, selfs nie die ou sendelinge uitgesluit nie, met wie se siening oor die stam hy ten volle saamgestem het. By hierdie geleentheid het hy besluit om, indien moontlik, ’n oorlog te voorkom, en met daardie doel het hy na Moshesh se woning gejaag. Die hoof self wou die saak nie verder dryf nie, want hy was altyd gretig om dit te laat lyk of sy teenstanders eerste die vrede verbreek, en in hierdie geval was dit duidelik dat hy dit nie kon doen nie. Orpen het hom aangeraai om sy seël aan ’n brief aan die president te sit, ’n vriendelike skikking voor te stel, en te beloof om sy volgelinge van ’n aanval op Letele te weerhou; en dit deur 2 lede van sy eie familie te stuur, wat by Pretorius as pand van sy opregtheid sou bly. Moshesh het ingestem. Sy seun Tsekelo en ’n jong man van Letsie se huisgesin is as gyselaars gestuur, en hul aankoms by die president se hoofkwartier is gevolg deur ’n onmiddellike staking van die opgewondenheid wat tot daardie oomblik geheers het. Orpen se rit het saakgemaak omdat dieselfde partyman wat vir Moshesh gepraat het, ook ’n kommando by Smithfield gestuit het, en omdat Tsekelo se teenwoordigheid die pand was wat Bloemfontein sou aanvaar. [3]
Pretorius het Moshesh se toenadering met groot tevredenheid ontvang. Hy het geantwoord dat hy veel by Letele te blameer vind, en dat hy ’n beampte oor hierdie hoof geplaas het, wat voortaan nie oor die grens sou mag gaan nie. Hy het sy voorneme aangekondig om ’n kommissie aan te stel om die oorsake van die onluste te ondersoek, en die groot hoof se samewerking gevra. Die kommissie het bestaan uit mnre. Charles Sirr Orpen, Robert Finlay, Pieter Wessels, Jan Olivier, Job Harvey, en A. Swanepoel. Nadat hulle veertien dae lank getuienis afgeneem het, het hulle op die 5de van Februarie ’n verslag ingestuur wat vir Jan Letele die skadelikste was. Die diefstalle van Moshesh se Basoeto deur sy volgelinge is bewys as groter in waarde as dié wat Moshesh se Basoeto van hom gepleeg het. ’n Aantal verdorwe blankes is in hierdie bedrywighede gemeng gevind. Hulle het rowers aan albei kante aangemoedig deur as verspreiders van gesteelde goed op te tree, en die groter deel van die onregmatig verkryde wins vir hulleself afgelei. Die kommissie het as die enigste doeltreffende middel aanbeveel die verwydering van Jan Letele se mense van die grens, die toekenning van ruim grond elders vir hul onderhoud, en die instelling van ’n kragtige polisie. Maar dit het mans en geld veronderstel wat die Vrystaat toe nie tot sy beskikking gehad het nie. Die verslag het saakgemaak omdat dit meer diefstal op Letele as op Moshesh gelê het, en omdat die middel wat dit genoem het — verwydering en ’n sterk polisie — groter was as Bloemfontein se beurs. [3]
Wat in daardie rigting moontlik was vir ’n gemeenskap so klein, so jaloers op sy regeerders, en so afkerig van belasting, is probeer. ’n Paar polisiemanne is in diens geneem, en ’n beampte — Daniel Foley van naam — is met die titel superintendent aangestel om ’n mate van beheer oor die swartes tussen die Oranje en die Caledon te probeer uitoefen. Jan Letele het nooit ten volle van die verliese van hierdie geleentheid herstel nie. Ná Poshuli se verwoesting van Jan Letele in Januarie het daardie deel van die land etlike jare in betreklike vrede gebly. Die toneel van stryd was voortaan tot die gebied in die noorde, die distrikte Winburg en Harrismith, beperk. Foley se paar polisiemanne was wat die Vrystaat op die Caledon kon sit ná die verslag van die 5de van Februarie. Wodehouse se eerste briewe het die verantwoordelikheid op Bloemfontein gelê; Foley was die mag wat daardie antwoord kon oprig. [3]
Februarie het dus 2 kommissies op dieselfde berg gesit. Die Vrystaat se 6 het veertien dae lank getuienis afgeneem en op die 5de gerapporteer; Wodehouse se 2 het van die 11de tot die 21ste konferensies gehou. Een het gevra wat die nag van die 3de van Januarie veroorsaak het; die ander het gevra wat Moshesh van Engeland wou hê. Letele se verwoesting was al geskryf; Nehemiah se eis onder die Drakensberge nie. Tsekelo en die jong man van Letsie se huisgesin het as gyselaars by Pretorius se hoofkwartier gesit terwyl Orpen — dieselfde partyman wat ná die strooptog opgegaan het — weer by Thaba Bosigo met Burnet vir die hoë kommissaris gesit het. Die suidwestelike grens het toe Foley gesit; die berg het ’n versoek om ’n Britse agent en ’n eis op Niemandsland gesit wat Wodehouse nie sou erken Faku die mag gehad het om af te staan nie. [3]
Van Iddekinge van die 22ste April, Edenburg van die 24ste Februarie, en die bank van die 19de Junie — Oranje-Vrystaat 1862
Op die 26ste van Desember 1861 het Adam Kok en sy raad, deur hul agent Henry Harvey, ’n dokument geteken waardeur al die ontoegeëiende grond, tesame met die soewereine regte oor hul hele besittings noord van die Oranje, aan die Vrystaat afgestaan is, teen betaling van £4,000 sterling. Hierdie aankoop het die Vrystaat ’n groot aanwas van sterkte gegee, en dit het ’n vraagstuk opgelos wat 20 jaar lank ’n oorsaak van ergernis was. In die volgende sitting van die volksraad is besluit dat ’n spesiale vrederegter by Philippolis gestasioneer moet word, en dat die landdros van Fauresmith daar een maal per maand hof moet hou. Maar die president is gemagtig, indien hierdie reëling nie bevredigend sou blyk nie, om daar ’n landdros te plaas en ’n nuwe distrik te vorm. Dit is die koers wat Pretorius gevolg het, en op die 22ste van April van hierdie jaar is J. F. van Iddekinge as eerste landdros van die nuwe distrik Philippolis aangestel. 6 maande later is hy deur Frederik K. Hohne opgevolg. Die aanstelling het saakgemaak omdat die £4,000 van Desember die ontoegeëiende grond en die soewereine regte gekoop het, en omdat April ’n hof van die republiek op die dorp gesit het wat Kok verkoop het. [3]
Die Vrystaat was dus op hierdie datum verdeel in die distrikte Winburg, Bloemfontein, Smithfield, Harrismith, Fauresmith, Boshof, Kroonstad, Bethulie, Jacobsdal, en Philippolis — 10 in alles. Bethulie en Jacobsdal is later ’n kort tyd subdistrikte gemaak, ter wille van spaarsaamheid; maar hierdie reëling was slegs tydelik. Jacobsdal is in Februarie 1861 suid van Boshof genoem; Bethulie is op die 15de van Februarie 1860 as distrik verklaar; Reddersburg het in Februarie 1861 sy naam gekry en Beyer het in November uit Holland gekom. Philippolis het nou ’n landdros van sy eie gesit. Die kaart het saakgemaak omdat die republiek wat ná Foley se aanstelling nie ’n kragtige polisie kon oprig nie, nog ’n tiende distrik kon byvoeg op grond wat van ’n Grikwakaptein gekoop is. [3]
Gedurende die laaste jaar van Pretorius se ampstermyn het die Vrystaat nie veel vooruitgang in rykdom of bevolking gemaak nie. Tog was daar ’n paar gebeurtenisse wat vordering aangedui het. Op die 24ste van Februarie van hierdie jaar is die eerste bou-erwe van die kerkdorp Edenburg in die distrik Fauresmith verkoop. Op die 19de van Junie van dieselfde jaar is die Bloemfontein-bank gestig. Dit is gou gevolg deur ’n plaaslike bank in Fauresmith, en dit weer deur takke van die Standard-bank by Bloemfontein, Fauresmith, en Smithfield. Edenburg het op die Fauresmith-pad gesit; die bank het van die 19de van Junie in Bloemfontein gesit; Philippolis het Van Iddekinge van die 22ste van April gesit. Die erwe en die bank het saakgemaak omdat ’n republiek te arm vir ’n sterk polisie nog kerk-erwe kon verkoop en ’n bank in die hoofstad kon open. [3]
Op die 14de van Februarie het die volksraad van die Oranje-Vrystaat verklaar dat die bo-Vaalrivier die grens met die Suid-Afrikaanse Republiek is, en ’n kommissie aangestel om ’n baken by die bron van daardie stroom op te rig. Terselfdertyd is ’n waarborg gegee dat die regte van individue in die distrik Wakkerstroom nie versteur sou word nie. Die noordelike republiek het die Kliprivier van sy bron tot sy samevloeiing met die Vaal — die stroom deur Zeekoevlei — as die lyn waarop die konvensie van 1852 van toepassing was, opgeëis. In Junie 1854 het ’n Vrystaatse kommissie na Rustenburg geen beswaar gemaak nie. Op die 25ste van April 1860 het J. H. Grobbelaar ’n proklamasie uitgevaardig wat die Kliprivier as grens omskryf, en ’n kommissie uit Bloemfontein het selfs voorgestel dat albei volksrade daardie stroom goedkeur. Die verklaring van die 14de van Februarie het dus ’n lyn heropen wat Bloemfontein eens laat staan het, en dit is waarom Pretorius en Allison later Wodehouse gevra het om tussen die Klip en die Likwa, of bo-Vaal, te arbitreer. Die distrik het in die feit ’n deel van die noordelike staat gebly. [3]
Adam Kok het, by ’n kennisgewing in die Friend of the Free State van die 26ste van Desember van hierdie jaar, ontken dat die gebied noord van die Vaal — bekend as die Campbell-gronde — in sy verkoping ingesluit was, hoewel daar geen voorbehoud hoegenaamd in die dokument van sy agent was nie, en die mense van daardie distrik saam met hom weggetrek het. Cornelis Kok van Campbell het geruime tyd voor sy dood sy kapteinskap formeel aan sy neef Adam Kok afgestaan, wat etlike jare onbetwiste hoof van die Campbell-mense en hul gebied was. Die Vrystaatse regering het volgehou dat hierdie grond in die verkoping ingesluit was; David Arnot, agent vir die kaptein Nicholas Waterboer, het beweer dat dit nie was nie, en dat sy kliënt die regmatige eienaar was. Soos al die Grikwakapteins het Cornelis Kok aanspraak gemaak op ’n strook land 20 maal so groot as wat hy enige gebruik daarvan gehad het. Daar was geen verdrag met hom nie, maar sir Harry Smith en die Soewereiniteitsregering het presies dieselfde beginsel op hom as op Adam Kok toegepas: individuele eiendomsreg tussen die laer Vaal en die Modder, soewereine regte beperk tot die gebied oorkant die Vaal. Dit was die stand van sake toe die republiek tot stand gekom het, en dit het sedertdien so gebly. Kok se kennisgewing van die 26ste van Desember het dus ’n geskil oopgemaak wat die £4,000 van die vorige jaar moes sluit. [3]
Koffie van die 17de Maart, Pretorius en Allison van Julie, en die lyn — Oranje-Vrystaat 1862
In Maart van hierdie jaar het die volksraad ’n kommissie aangestel, bestaande uit 3 van sy lede — mnre. J. J. Venter, J. Klopper, en J. Schutte — om na Thaba Bosigo te gaan en by Moshesh te protesteer. Hulle moes eis dat die moordenaars van ’n jong man met die naam Philip Venter vir verhoor deur die Vrystaatse howe oorgelewer word, ooreenkomstig die sesde klousule van die verdrag van 1858. Die moord het in November 1861 in die distrik Winburg plaasgevind, en ’n seun van Moshesh se broer Mohali was daarby betrokke. Vervolgens moes die kommissie voorstel dat Moshesh ’n klein stuk grond aan die Vrystaat afstaan as vergoeding vir die vee wat sy mense gesteel het. En laastens moes hulle Moshesh versoek om van sy voormanne saam met hulle te stuur om die noordelike lyn te inspekteer, sodat niemand daarna kon sê hy ken dit nie. In September 1861 het Van Soelen Moshesh ’n grens en ’n gemengde hof by Ha-bo’ Khotso hoor weier. Maart het nou 3 lede van die raad op die berg gesit met ’n moord, ’n afstanding, en ’n lyn. Die sending het saakgemaak omdat die sesde klousule van Aliwal-Noord die oorgawe van die manne wat van Venter se moord aangekla is, vereis het, en omdat die Warden-lyn die grens was wat die Soewereiniteit getrek en die verdrag van 1858 bevestig het. [3]
Die kommissarisse het na Thaba Bosigo gegaan, en ná ’n vertraging het Moshesh 9 uur op die oggend van die 17de van Maart vir ’n onderhoud vasgestel. Stiptelik op die afgesproke tyd was hulle by sy deur, toe die groot hoof hulle laat weet het hulle moet wag tot hy klaar koffie gedrink het, en daarna geen verdere notisie van hulle of hul boodskappe geneem het nie. Gekrenk deur die belediging, maar hul waardigheid so goed as hulle kon bewaar, het die kommissarisse Moshesh laat weet dat hulle die berg gaan verlaat, en tot die volgende dag aan sy voet sou bly; as hy met hulle wou praat, moes hy volg. Op pad af het hulle Masupha ontmoet, wat hulle gevra het om terug te kom, wat hulle beloof het te doen as Moshesh vir hulle stuur. Ná ’n ruk het ’n boodskapper gekom en hulle genooi om terug te gaan. Hulle het ingewillig, en in die namiddag Moshesh en sy raadslede ontmoet, aan wie hulle die doel van hul sending bekend gemaak het. Daardie dag is geen antwoord gegee nie. Verskeie onderhoude het daarna plaasgevind, maar hoewel Moshesh op die laaste ’n vriendelike toon aangeneem het, sou hy niks bevredigends doen nie. Hy het geweier om die manne wat van Venter se moord aangekla is, oor te lewer, maar gesê hy is bereid om die familie van die vermoorde man volgens inheemse gebruik met vee te vergoed. Wat die noordelike grens betref, het hy dit geheel geïgnoreer. Wie het dit gemaak, het hy gevra, en watter reg het hulle gehad om dit te trek? Dit was nie sy daad nie, en hy voel hom nie daaraan gebonde nie. Die koffie het saakgemaak omdat ’n volksraadse deputasie by die deur van ’n hoof gehou is wat daarna beide die hof en die lyn wat die verdrag van 1858 genoem het, ontken het. [3]
Die volksraad het toe besluit om by die hoë kommissaris te appelleer. Die president, Pretorius, en die regeringsekretaris, Joseph Allison, is versoek om na Kaapstad te gaan, en is opgedra (a) om by die regering van die Kaapkolonie ’n aandeel te probeer kry in die doeane-regte wat by die hawens op goedere wat die land binnekom, gehef word; (b) om by Wodehouse die oorsaak vas te stel van die onvriendelike taal teenoor die Vrystaat in sy korrespondensie en in sy toespraak by die opening van die Kaapse parlement; (c) om volledige inligting te verskaf oor die optrede van die Vrystaat en van Moshesh; (d) om die goewerneur te versoek om ’n kommissie te stuur om die lyn tussen die Europeërs en Moshesh se mense, deur die Soewereiniteitsregering vasgestel en in die verdrag van 1858 as die grens van die Lesuto bevestig, aan te wys; en (e) om die goewerneur te versoek om as arbiter tussen die Vrystaat en die Suid-Afrikaanse Republiek op te tree in die saak van die grenslyn tussen hulle, aangesien die een republiek die Kliprivier, en die ander die Likwa, of bo-Vaal, as skeidslyn opgeëis het. Toe hierdie nuus aan Moshesh oorgedra is, het hy ’n brief aan die president laat skryf waarin hy verklaar het dat hy sy broer Moperi en sy seun George stuur om by die oprigting van bakens langs die lyn teenwoordig te wees. Sommige kommissarisse aan die kant van die Vrystaat is daarop aangestel, maar hulle was so deeglik oortuig dat Moshesh nie erns was nie dat hulle nie op die afgesproke tyd by Winburg verskyn het nie. Dit het die groot hoof die geleentheid gegee om te beweer dat dit nie hy, maar die Vrystaat, was wat struikelblokke in die weg lê, hoewel hy in sy volgende brief erken het dat Moperi en George net gestuur is om die lyn te sien en aan hom te rapporteer, sodat hy dit daarna kon goed- of afkeur. Die 5 opdragte het saakgemaak omdat Bloemfontein nou by Kaapstad doeane, ’n verduideliking van Wodehouse se toespraak, ’n aangewese Warden-lyn, en ’n toekenning oor die Klip en die Likwa gevra het. [3]
In Julie van hierdie jaar het Pretorius en Allison in Kaapstad aangekom. Hulle het nie ’n aandeel in die doeane-regte verkry nie, en kon Wodehouse nie oorreed om oor die betwiste grens tussen die 2 republieke te arbitreer nie. Wat hul saak met Moshesh betref, het hulle ’n massa dokumentêre getuienis voor die hoë kommissaris gelê. Hulle het beweer dat al die plase 15 myl aan die Vrystaatse kant van die Warden-lyn destyds deur Basoeto beset was, en hulle het sy Eksellensie versoek om ’n kommissie te stuur om aan Moshesh die grens aan te wys soos deur sir Harry Smith tydens die Britse besetting omskryf. Wodehouse het ingestem, mits albei partye hulle sou bind om sy omskrywing van die lyn te aanvaar, en hy het aan Moshesh geskryf om te verneem of hy daartoe bereid was. Die groot hoof het nie ’n direkte weiering gegee nie, maar ’n voorwendsel tot ontwyking gesoek, sodat hy ten minste tyd kon wen om sy mense verder vorentoe te stoot. Sy antwoord was dus dat hy verkies om die grens deur direkte onderhandeling tussen homself en die Vrystaat te laat reël, maar by gebreke daarvan sou hy instem tot die aanstelling van ’n kommissie deur die goewerneur. Terwyl hierdie korrespondensie tussen die hoë kommissaris en Moshesh aan die gang was, het die Vrystaatse owerhede die dringendste briewe geskryf waarin hulle sy Eksellensie gesmeek het om alle haas met ingryping te maak, anders sou die stand van sake tot oorlog lei. Aan die begin van November het hulle eers Moshesh se planne om tyd te wen, verneem, en dadelik nog ’n kommissie aangestel, meer met die doel om te bewys dat hulle alles doen wat moontlik is om vrede te bewaar as met enige hoop om sake te reël. Die Kaapstad-sending het saakgemaak omdat Wodehouse die lyn net sou omskryf as albei kante hulle bind, en omdat Moshesh se voorkeur vir direkte onderhandeling die vertraging was waarin Basoeto-gesinne verder op die Winburg-plase ingetrek het. [3]
Winburg-plase, die jagpartye, en die 28ste November — Oranje-Vrystaat 1862
Waar daar oop grond in die distrikte Winburg en Harrismith was, het klein groepies Basoeto daarop gaan sit, en sodra hulle ’n vastrapplek gehad het, het hulle op die besette plase begin indring. Daar was geen polisie om hulle te keer nie. Hulle het nie as krygers gegaan nie, maar as setlaars, met hul gesinne saam, en voorgegee dat niks verder van hul gedagtes was as vyandelikhede met die boere nie. Nou en dan is egter ’n moord gepleeg, en veediefstalle het ontstellend algemeen geword. Grey, vir wie se deursigtige oog Moshesh altyd ontsag gehad het, het Suid-Afrika gelaat. Die Basoeto is van soveel gewere en soveel ammunisie as wat hulle nodig gehad het, voorsien, en hoewel hulle nie daarin geslaag het om kanonne te vervaardig nie, het hulle etlike bruikbare veldstukke kon bekom. Met al die naburige stamme van enige betekenis was hulle op noue vriendskapsvoet. Van Soelen het in September 1861 Moshesh ’n grens en die gemengde hof hoor weier; die koffie van die 17de van Maart het dieselfde gesindheid getoon; die plase 15 myl binne die Warden-lyn het nou Basoeto-gesinne gesit in plaas van die burgers wat die titels gehou het. Die nedersetting het saakgemaak omdat dit besetting sonder ’n verklaarde oorlog was, en omdat Foley se paar polisiemanne die Caledon gesit het, nie Winburg en Harrismith nie. [3]
Moshesh het nou sy pogings om Europeërs terug te stoot, vergroot. Groot jagpartye is ver die Vrystaat in gestuur, met opdrag om die wild deur die boere se troppe en kuddes en verby hul deure self te jaag. Hierdie partye het die water in die damme besoedel, die tuine beskadig, en die eienaars van die grond beledig en verskrik. In etlike gevalle is boere met geweld van hul huise afgedryf. ’n Klein polisiemag is opgerig, maar dit was te swak om van nut te wees, en daar was geen fondse om meer manne in diens te neem nie. In die Lesuto is openbare vergaderings gehou waarop die beste metodes om die boere terug te dryf, openlik bespreek is, en reëlings vir verdere vorderings getref is. Die wetteloosheid van die versteurde distrikte kan nie beter as deur die volgende omstandigheid geïllustreer word nie. By een geleentheid het ’n verbitterde boer met die naam Fouche ’n Mosuto geskiet. Die volgende dag het ’n groep Basoeto gegaan en die boer se seun uit wraak vermoor. En aan geen van beide kante kon enige straf opgelê word nie. Die jagte het saakgemaak omdat hulle ’n metode was om plase leeg te maak sonder ’n kommando, en omdat Fouche se skoot en die seun se moord buite enige hof gesit het wat Moshesh sou erken of Bloemfontein kon bereik. [3]
Gedurende die somer van hierdie jaar was die Basoeto in die algemeen in ’n toestand van hewige opgewondenheid, want benewens die poging om hul gebied te vergroot, het ’n beweging van godsdienstige aard plaasgevind. Sekere individue wat voorgegee het dat hulle gemeenskap met die geesteswêreld het, het die mense vermaan om die leer van die sendelinge te verwerp, en is oral met aandag aangehoor. Moshesh self het die herinvoering van ou rites en gebruike, wat op sommige plekke deels in onbruik geraak het, aangemoedig. Die uitinge van die opwekkers het op ’n groteske wyse die uitwerking getoon wat Christelike onderrig gedurende 30 jaar op die hele massa van die mense gehad het in die wysiging van die ou Bantoe-geloof. Vir hul vaders was God ’n skaduagtige wese, met onbekende eienskappe, woonagtig in die ingewande van die aarde. Een van hierdie opwekkers, wat voorgegee het dat hy direkte gemeenskap met die Groot Wese gehad het, het hom nou bo in die hemele gevind, hoewel ’n ander hom onder ontmoet het. Hy het nou in hul voorstelling ’n Groot Hoof geword, die pad na wie se woning nie ’n nou paadjie was, soos die sendelinge dit verklaar het nie, maar ’n breë grootpad voortdurend vol skare mense. Hy was ’n poligamis, het hulle beweer; Jesus was sy seun by een vrou, die Heilige Gees by ’n ander. En tog was die geeste van die dooie hoofde van die segmente van hul stam die enigste voorwerpe van hul gebede en offers, sonder enige ondersoek of die God wat so uitgebeeld is, een van hulle was of nie. Die opgewondenheid het saakgemaak omdat dit saam met die stoot op die Winburg-plase geloop het, en omdat Moshesh ou rites herstel het op dieselfde tyd as wat hy die noordelike lyn geïgnoreer het. [3]
Op die 28ste van November het die staatsekretaris aan Moshesh geskryf dat ’n kommissie bestaande uit mnre. C. von Brandis, landdros van Winburg, W. G. Every, kommandant van die polisie, J. Schutte, en R. du Toit aangestel is om saam met sy verteenwoordigers die grens te reël, en dat Von Brandis gemagtig is om die besonderhede en tyd van ontmoeting met hom te reël. Geen antwoord op hierdie skrywe is voor die einde van die jaar gegee nie. Op die 1ste van Oktober het Pretorius sy bedanking by die volksraad ingedien, met as rede dat hy na die Suid-Afrikaanse Republiek wou terugkeer en eendrag in daardie land, wat toe polities in ’n betreurenswaardige toestand was, probeer herstel. Die volksraad het hom in antwoord meegedeel dat sy dienste op daardie tydstip nie ontbeer kon word nie, en hom versoek om die saak nie tot die gewone sitting te dryf nie. Op die 30ste van September het hy 2 maande verlof van die volksraad van die Vrystaat verkry juis om die noordelike republiek te besoek en orde te probeer herstel. Die Bloemfonteinse eed van die 8ste van Februarie 1860 het dus nog op Pretorius aan die einde van hierdie jaar gesit, selfs terwyl hy die Vaal na Potchefstroom oorgesteek het. Die brief van die 28ste van November het saakgemaak omdat dit die Vrystaat se laaste poging in hierdie jaar was om Moshesh by die bakens te kry, en omdat dit onbeantwoord gelaat is terwyl die president wat by Bloemfontein gesweer het, met verlof was om ’n twis noord van die Vaal tot bedaring te bring. [3]
Van Rensburg van die 2de April, 2 waarnemende stoele, en die stemming van Oktober — Suid-Afrikaanse Republiek 1862
Aan die einde van 1861 was alles weer stil noord van die Vaal. Schoeman se ontbinde raad het ’n paar uur op die 14de van Januarie 1861 gesit; die Potchefstroom-komitee is op die 13de van Februarie beboet; Kruger het gemarsjeer; Pretorius het die 6 voorgesit; die kommandante het hul magte ontbind. Stephanus Schoeman het nog die waarnemende stoel gehou by die volksstemming van Oktober 1860, toe meer as 700 van 1,000 burgers die Potchefstroom-besluite goedgekeur het wat die ou volksraad opsy gesit het. Die volksraad, gekies volgens die reëling van laat 1861, het op die 2de van April van hierdie jaar in Pretoria byeengekom, en tot die 26ste van dieselfde maand in sitting gebly. Hy het besluit om Schoeman, die lede van die uitvoerende raad, en die hoofde van departemente te ontslaan. Hy het Willem C. Janse van Rensburg as waarnemende president aangestel tot ’n verkiesing kon plaasvind, waarvan die stembriewe voor die 13de van Oktober ingestuur moes word, wanneer hy weer sou sit. Verder het hy voorlopig J. H. Visagie as staatsekretaris, J. H. Valckenaar as staatsprokureur, M. J. Viljoen, D. Erasmus, en W. Coetzer as lede van die uitvoerende raad, en Theunis Snyman as kommandant-generaal aangestel. Die sitting het saakgemaak omdat die raad wat gekies is om 1861 se twis te sluit, die waarnemende president ontslaan het wat hom tot stand gebring het, en omdat die stemming wat voor die 13de van Oktober verskuldig was, die verkiesing was wat 2 stoele dan sou veg om te stuit of te hou. [3]
Waarnemende president Schoeman het geweier om aan hierdie besluit te onderwerp, en ’n sterk party het hom gesteun. By Potchefstroom het die landdros, Jan Steyn, vir hom verklaar; en toe Van Rensburg daardie dorp besoek, is hy en die beamptes wat hy probeer aanstel het, weggejaag. Verskeie maande lank was daar 2 waarnemende presidente en 2 mededingende regerings in die Suid-Afrikaanse Republiek. Pretoria het die raad se keuse gesit; Potchefstroom het Schoeman se landdros gesit; die stembriewe wat voor die 13de van Oktober verskuldig was, het onversamel gesit terwyl 2 stoele dieselfde grondwet opgeëis het. Die stilte van die einde van 1861 het net tot April geduur. Die weiering het saakgemaak omdat die dorp wat Schoeman in Oktober 1860 waarnemende president gemaak het, die raad se nuwe name nie sou aanvaar nie, en omdat ’n republiek nie ’n stemming kan insamel terwyl 2 uitvoerende liggame bevele uit 2 dorpe uitreik nie. [3]
Van Rensburg het as waarnemende kommandant-generaal gesit toe Schoeman die waarnemende stoel ná die 1,000 stemme van die Potchefstroom-vergadering geneem het. Die raad van die 2de van April het hom nou in die stoel gesit wat Schoeman nie wou verlaat nie. Schoeman het ’n raad op die 14de van Januarie 1861 ontbind en dit daarna erken; hy het die boetes van die 13de van Februarie gedoog en ’n gewapende mag onder J. C. Steyn bymekaargemaak; Kruger het gemarsjeer; Pretorius het die 6 voorgesit; die jaar het in stilte gesluit. April van hierdie jaar het dieselfde twis in ’n nuwe volksraad se name geskryf: Van Rensburg, Visagie, Valckenaar, Viljoen, Erasmus, Coetzer, Snyman. Schoeman het dit in Steyn se hof by Potchefstroom teruggeskryf. 2 waarnemende stoele het dus dieselfde grondwet van April tot Oktober gesit, tot Kruger 800 tot 1,000 man en 3 kanonne op die dorp gesit het. [3]
Eindelik het kommandant Paul Kruger besluit om ’n einde aan hierdie anargie te maak. Die volksraad het Theunis Snyman, van Pretoria, as kommandant-generaal aangestel; maar hierdie beampte het vrywillig onder Kruger gedien. So ook Joseph van Dyk, kommandant-generaal van Lydenburg. Nadat hy Schoeman en sy aanhangers uit Pretoria verdryf het, het Kruger na Potchefstroom gedraai, waar Steyn nog vir die waarnemende stoel gesit het wat die raad ontslaan het. Die April-sitting het Van Rensburg, Visagie, Valckenaar, en Snyman genoem; Schoeman het ’n party en ’n dorp gehou; Kruger het nou burgers onder een bevel gesit. Op die 13de van September 1859 het die algemene vergadering van die staatskerk in Pretoria byeengekom en eenparig besluit om by die Kaapse sinode aan te sluit. In hierdie jaar, weens ’n beslissing van die hooggeregshof van die Kaapkolonie, kon geen predikante of ouderlinge uit gebiede oorkant die koloniale grens sitplekke in die koloniale sinode hê nie. Die republiek wat 2 waarnemende stoele gesit het, het dus ook ’n kerkeenheid gesit wat die Kaapse hof teen hom gesluit het. Kruger se besluit het saakgemaak omdat Snyman en Van Dyk onder die kommandant van Rustenburg sou dien, en omdat Pretoria skoongemaak is voordat die kanonne op Potchefstroom gedraai is. [3]
Kruger van die 7de Oktober, die uitval van die 9de, en die tent van November — 1862
Op die 7de van Oktober het kommandant Kruger, met ’n mag van tussen 800 en 1,000 man, en 3 stukke artillerie, Potchefstroom beleër. Schoeman het die dorp met tussen 300 en 400 man en 1 kanon gehou. Vuur is uit Kruger se battery geopen, maar aangesien die doel slegs was om Schoeman tot onderwerping te skrik, is die kanonne so gerig dat gedurende 2 dae van wat die dorpenaars behaag het om “die bombardement” te noem, die enigste skade aan die gewels van ’n paar huise was. Op die 9de het Schoeman, wat nie aan moed ontbreek het nie, ’n skielike uitval gemaak in die hoop om Kruger se artillerie te buit. In plaas daarvan is hy egter teruggedryf met die verlies van sy eie kanon, en met 1 man dood en homself en 7 ander gewond. Kruger se verlies was 2 man gewond. Hierdie gebeurtenis het Schoeman se partygane ontmoedig, en daardie nag het hy en sy voornaamste aanhangers na die Vrystaat gevlug. Pretorius, wat op die 30ste van September 2 maande verlof van die volksraad van die Vrystaat verkry het juis om die noordelike republiek te besoek en orde te probeer herstel, het die dag ná die begin van die beleg by Potchefstroom aangekom. Omdat hy nie ’n staking van vyandelikhede kon verkry nie, het hy saam met die vlugtelinge oor die Vaal gelaat. Die beleg het saakgemaak omdat die waarnemende stoel wat die raad ontslaan het, ’n uitval eerder as ’n stemming gekies het, en omdat die president van die Vrystaat, met verlof om eendrag te herstel, die kanonne nie kon stuit nie en saam met die verslane party gelaat het. [3]
Op die 10de van Oktober het kommandant Kruger besit van Potchefstroom geneem. Die krygsraad het ’n proklamasie uitgevaardig wat Stephanus Schoeman en die landdros Steyn uit die Suid-Afrikaanse Republiek verban het; en Schoeman se voornaamste aanhangers is beboet, Jan Kock onder andere tot konfiskasie van al sy eiendom veroordeel. Kruger het toe met sy hele mag na die Kliprivier gemarsjeer, waar berig is dat Schoeman weer sy aanhangers bymekaarmaak. Hy het Potchefstroom onbeskermd gelaat. Hierop het Schoeman sy teenstander redelik omgedraai, want hy het na Potchefstroom teruggekeer en besit van die dorp geneem. Sowat 800 man het daar om hom saamgetrek. Kruger het teruggejaag, en die 2 kommando’s was gereed om mekaar te tref toe Pretorius tussenbeide getree het. Die waarnemende stoel wat die raad ontslaan het, het op die 9de ’n kanon verloor, op die 10de die dorp verloor, en dit weer gesit sodra Kruger na die Klip gemarsjeer het. Die omkeer het saakgemaak omdat verbanning en konfiskasie uit ’n krygsraad uitgegaan het wat daarna die dorp leeg gelaat het, en omdat 800 man genoeg was om dit terug te neem voordat ’n tweede geveg geveg kon word. [3]
Nadat Kruger tot ’n bespreking van sake ingestem het, is ’n tent halfpad tussen die 2 kampe opgeslaan, en op die 24ste en 25ste van November is die onderhandelinge gehou. Schoeman het sy saak aan Pretorius toevertrou, en kommandant D. C. Uys, kommandant Paul Kruger, en mnr. S. T. Prinsloo het aan die ander kant verskyn. Hulle het ooreengekom dat alle vonnisse van verbanning, konfiskasie, en boetes opgeskort moet word, dat ’n verkiesing van ’n president en van ’n kommandant-generaal moet plaasvind sodra orde herstel is, dat intussen die administrasie wat die volksraad aangestel het, in amp moet bly, en dat alle strafregtelike aanklagte in verband met die onluste voor ’n hof geskep vir die doel voorgelê moet word, waaroor mnr. Walter Harding, hoofregter van Natal, of, by gebreke van sy toestemming, advokaat H. A. L. Hamelberg van Bloemfontein, versoek sou word om voor te sit. Die burgers het toe uiteengegaan. Van Rensburg se waarnemende stoel, in April genoem, het dus nog aan die einde van die jaar gesit, met die vonnisse van Oktober opgeskort en ’n verkiesing belowe sodra orde herstel is. Die tent het saakgemaak omdat Pretorius, wat Bloemfontein en nie Pretoria gehou het nie, nog die man was wat albei kampe as woordvoerder sou aanvaar, en omdat die raad se administrasie in amp gebly het sonder dat die verbannings van die 10de van Oktober uitgevoer is. [3]