Boer History1866 in Suid-Afrika: Wodehouse, Brand, Imparani, en Thaba Bosigo
Wodehouse, Alfred-distrik van die 1ste van Januarie, en Ichaboe van die 16de van Julie — Kolonie 1866
Sir Philip Wodehouse het in 1866 nog die Kaapkolonie regeer en nog Haar Majesteit se hoë kommissie in Suid-Afrika gehou. Hy het op die 15de van Januarie 1862 in Kaapstad aangekom en sir George Grey opgevolg. Die Tafelbaai-dok wat in die sitting van 1861 goedgekeur is, was nog onvoltooid binne John Coode se plan. Die Port Elizabeth-lig het nog van die 1ste van Junie 1861 gewys; die Roman Rock-lig van die 16de van September 1861. Die sensus van 1865 het 200000 in die Kolonie getel. Die kasteeljaar het saakgemaak omdat die hoë kommissaris wat ’n Natalse kolom kon stop, bemiddeling aan Bloemfontein kon aanbied, of Londen kon vra om die Basoeto oor te neem, dieselfde man was wat die Warden-lyn op die 28ste van Oktober 1864 by Aliwal-Noord uitgewys het, en omdat die oorlog wat John Henry Brand op die 9de van Junie 1865 vanaf Leeuwkop afgekondig het, nog onvoltooid was. Louw Wepener het op die 15de van Augustus by Thaba Bosigo geval. Brand se voorwaardes van die 25ste van Augustus is nie nagekom nadat die beleg op die 25ste van September opgehef is nie. Paul Kruger het op die 30ste van Oktober van Cathcart se drif huis toe gegaan sonder ’n getekende vrede. [3]
Op die 1ste van Januarie is die Britse vlag op die linkeroewer van die Umtamvuna gehys, en die huidige Alfred-distrik is by Natal gevoeg. Die suidelike grens van Natal is daardeur tot daardie rivier verleng. Faku, die Pondokaptein, het die land tussen die Umzimkulu en die Umtamvuna jare tevore aangebied, omdat hy nie beheer oor die meeste mense daar kon kry nie en nie vir hulle misdade verantwoordelik gehou wou word nie. Daardie aanbod is eers nou uitgevoer. Ukane, hoof van die Amaxolo, het deur dieselfde verlenging ’n Britse onderdaan geword. Die vlag op die Umtamvuna het saakgemaak omdat Natal se suide nou ’n rivier geraak het wat ’n Pondoverdraagsaak was, en omdat ’n hoë kommissaris wat ’n Basoeto-oorlog dopgehou het, ook ’n nuwe Natalse distrik teen dieselfde bergmuur dopgehou het. [3]
Ichaboe is op die 21ste van Junie 1861 vir die kroon geneem. Op die 5de van Mei is die eilandjies genaamd Holland’s Bird, Mercury, Long Island, Seal Island, Penguin Island, Halifax, Possession, Albatross Rock, Pomona, Plumpudding, en Roastbeef of Sinclair’s Island tot deel van die Britse besittings verklaar. Op die 16de van Julie het Wodehouse hulle almal, met Ichaboe, tot die Kaapkolonie geannekseer afgekondig. In Grahamstad is die drostdy-geboue, leeg sedert die troepe in 1864 na King William’s Town verskuif het, in hierdie jaar weer in militêre besetting geneem. Charles Henry Darling, wat die Kaapse parlement op die 30ste van Junie 1854 middag geopen het en in 1865 tot K.C.B. verhef is, is in hierdie jaar uit Victoria teruggeroep. Die eilandjies het saakgemaak omdat goewano-rots aan die weskus, in 1861 vir die kroon geneem, nou op die koloniale rol gestaan het, en omdat ’n goewerneur wat in Julie voëleilande geannekseer het, dieselfde hoë kommissaris was wat aan Brand en aan die sekretaris van staat oor die Caledon geskryf het. [3] [4] [4]
Op die 8ste van Januarie het Wodehouse ’n dokument geteken wat die Natal-regering magtig om ’n gewapende ekspedisie die Lesuto in te stuur om betaling van die volle eis vir Ramanela se inval van die 27ste van Junie 1865 af te dwing. Voordat die pos Kaapstad gelaat het, het hy ’n brief van die luitenant-goewerneur ontvang met ’n verslag van mnr. Ayliff, waarin daardie beampte gestel het dat die beeste wat al ontvang is dié van wie vee gesteel is tot 50 persent sou vergoed, en ’n paar osse oor sou laat. Onmiddellik ná die lees hiervan het die hoë kommissaris die vergunning wat hy gegee het, gekanselleer, op grond dat sy eis oormatig moes gewees het. Ná hierdie datum was daar nog verdere briefwisseling, maar niks meer is ooit deur die Basoeto betaal nie, en Ramanela is nooit vir sy inval in Natal gestraf nie. Op die 13de van Januarie het Wodehouse aan die sekretaris van staat vir die kolonies voorgestel dat die Basoeto, ooreenkomstig die herhaalde versoeke van die kapteins, as Britse onderdane aanvaar moes word, en dat ’n poging aangewend moes word om hulle tot hulle eie voordeel en tot die gemeenskaplike voordeel van Suid-Afrika te regeer. Op die 20ste van Januarie het hy aan president Brand geskryf en sy dienste vir die onderhandeling van ’n billike vrede aangebied. Terwyl die strydendes hulle volle sterkte teen mekaar gestel het, het hy dit onraadsaam geag om in te meng; in antwoord aan Moshesh op die 25ste van September 1865 het hy geskryf dat dit in daardie stadium onprakties was om met betaamlikheid tussenbeide te tree. Nou was die Republiek na alle uiterlike skyn sonder ’n leër, en die hoë kommissaris het gevrees dat wanorde in die Kaapkolonie daarom sou toeneem. Die Januarie-briewe het saakgemaak omdat ’n gekanselleerde Natalse kolom Ramanela ongestraf gelaat het, en omdat Wodehouse eers bemiddeling aangebied het nadat die midsonderkampe leeggemaak het. [3]
Winburg van die 8ste van Januarie, Bethlehem van die 22ste, en tweeduisend van Februarie — Oranje-Vrystaat 1866
Aan die begin van die jaar was die Vrystaatse magte in die veld te swak om offensief op te tree, en gedurende die hitte van die midsonder was dit onmoontlik om hulle te vergroot. Moshesh se mense het hierdie geleentheid benut om hulle invalle in die grensdistrikte te hernu. Die oorlog van 1865 het nie in ’n nagekome verdrag geëindig nie. Brand het nog in Bloemfontein gesit. Hy het op die 2de van Februarie 1864 die eed afgelê nadat J. J. Venter die stoel gehou het, en hy het die burgers vanuit Leeuwkop opgeroep toe Ramanela se strooptogte en die Warden-lyn nie langer geduld kon word nie. Die midsonder het saakgemaak omdat ’n republiek wat in Julie 1865 Vechtkop en Berea bestorm het, nou te min man in die kamp gehad het om sy eie dorpe te hou. [3]
Op die 8ste van Januarie het die mense van Molitsane ’n skielike strooptog op die dorp Winburg uitgevoer. Hulle het 4 huise in die buitewyke verbrand, 2 Europeërs en 7 swart veewagters wat hulle op die meent verras het, doodgemaak, en al die vee van die plek weggevee. Slegs 33 burgers kon opgeroep word om agtervolging in te stel, maar hierdie klein bende het die Bataung ingehaal, 3 van hulle geskiet, en al die vee behalwe omtrent 100 perde herwin. Winburg het saakgemaak omdat dieselfde dag waarop Wodehouse ’n Natalse ekspedisie gekanselleer het, ’n Vrystaatse dorp op die binneste grens verbrand is, en omdat 33 man alles was wat die midsonder op die pad kon sit. [3]
Op die 22ste van Januarie is die dorp Bethlehem deur 3000 of 4000 van Molapo se krygers aangeval. Op die meent het hulle ’n burger en ’n swart dienskneg gevange geneem, en albei vermoor. Maar daar was toevallig in Bethlehem op daardie tyd ’n patrollie onder kommandant Cornelis de Villiers, van wie se teenwoordigheid die Basoeto heeltemal onkundig was. Die kommandant het gou 125 burgers en 150 Batlokua byeengemaak, en met hierdie nieige mag het hy die aanvallers terug gedryf, hulle etlike myle agtervolg, en meer as 200 van hulle neergeskiet. Bethlehem het saakgemaak omdat Molapo, wat in Maart by Imparani sou teken, in Januarie nog gedink het ’n Vrystaatse dorp kon geneem word, en omdat De Villiers al in die dorp was. [3]
Die ink op Wodehouse se depêches was skaars droog toe die aansig van sake heeltemal verander het. President Brand het die kragtigste appèlle aan sy volk gerig, en grootliks danksy sy inspanning het die burgers aan die begin van Februarie weer in mag die veld geneem. By hierdie geleentheid het 2000 man onder die wapen byeengekom, en is in 4 afsonderlike kolomme verdeel, onder generaal J. I. J. Fick en kommandante Cornelis de Villiers, Louis Wessels, en Pieter Wessels. As dieselfde verhouding van die bevolking van die Britse Eilande in ’n vreemde land onder die wapen geplaas was, sou daardie leër 2000000 man byeengebring het. Februarie het saakgemaak omdat Wodehouse op die 20ste van Januarie geskryf het toe die Republiek leërloos gelyk het, en omdat 2000 burgers in 4 kolomme nou tussen daardie brief en enige vrede wat hy kon onderhandel, gestaan het. [3]
Brand van die 5de van Februarie, die sendelinge van die 7de, en De Villiers van die 19de — Oranje-Vrystaat 1866
Op die 5de van Februarie het die volksraad byeengekom. Die lede het eenparig hulle goedkeuring van die president se optrede by die afkondiging van oorlog op rekord geplaas, en met ’n groot meerderheid ’n besluit deurgevoer wat die anneksasie aan die staat van die gebied binne die lyne wat deur Fick en Wepener, en daarna deur die president, afgekondig is, bekragtig het. Daardie lyne was die vrug van die veldtog van 1865: grond wat geneem is toe die burgers ná Verkeerde Vlei, Vechtkop en Berea die Lesuto ingegaan het. Op die 7de is talle petisies voorgelees wat gevra het dat die Franse sendelinge uit die onlangs geannekseerde gebied verdryf moes word. Daar was 10 stasies in daardie gebied. Die burgers het geglo dat die sendelinge as besondere pleitbesorgers vir die Basoeto opgetree het, dat hulle advies in militêre sake gegee het, en dat sommige van hulle aan die geveg deelgeneem het. Die president het ernstig gespreek teen enige inmenging met manne wat probeer het om die heidene te verlig; maar die meerderheid van die volksraad het by die memorialiste gestaan, en ’n besluit is deurgevoer dat aangesien die sendelinge hulle nie tot hulle roeping bepaal het nie, almal in die geannekseerde gebied voor die 1ste van Maart moes vertrek, en dié wat in die Vrystaat wou bly, hulle woonplek moes inneem waar die uitvoerende raad dit sou aanwys. Watter eiendom hulle nie kon wegneem nie, moes geëerbiedig word. Hulle moes hulle skriftelik verbind om gedurende die oorlog geen briefwisseling met enigiemand in die Lesuto te voer nie. Die 7de van Februarie het saakgemaak omdat ’n republiek wat teen Moshesh veg nou die Paryse stasies op verowerde grond as ’n vyand se skuiling behandel het, en omdat Brand sy eie raad op daardie punt nie kon hou nie. [3]
Aan die begin van die oorlog het die Paryse Evangeliese Genootskap 12 hoofstasies, 13 bevestigde predikante, 2 mediese sendelinge, en 2 leke-assistente gehad. Daar was 1800 lidmate; etlike duisende was gedoop; die sendelinge het geglo dat omtrent een tiende van Moshesh se stam direk of indirek onder hulle invloed was. Die sendelinge wat uit die tonele van hulle vorige arbeid verdryf is, was mnr. Daumas van Mekuatling, mnr. Coillard van Leribe, mnr. Mabille van Morija, mnr. Dyke en dr. Casalis van Hermon, mnr. Germond van Thabana Morena, mnr. Maeder van Siloe, mnre. S. en E. Rolland van Poortje, mnr. Cochet van Hebron, en mnre. Ellenberger en Gossellin van Bethesda, met hulle gesinne, 46 individue in alles. Mnr. Keck is toegelaat om by Mabolela te bly, al was dit binne die geannekseerde gebied. Weens die vernietiging van die sendinggeboue is dr. Lautre en sy gesin terselfdertyd gedwing om die stasie by Thaba Bosigo te laat vaar, sodat die Franse sending vir ’n tyd byna opgebreek was. Die meeste van sy lede het na Aliwal-Noord teruggetrek. ’n Rooms-Katolieke sending was kort voor die uitbreek van die oorlog by Korokoro gevestig, maar is nie deur die volksraad se besluit geraak nie; die Rooms-Katolieke sendelinge is nooit deur die burgers van inmenging in politieke sake verdink nie, en is daarom ongemoeid gelaat. Die verdrywings het saakgemaak omdat 46 mense wat na Aliwal-Noord vertrek, Europa ’n storie sou vertel wat die volksraad nie kon beantwoord nie, en omdat Mabolela en Korokoro gewys het dat die bevel nie ’n veeg teen elke kerk was nie. [3]
Op die 21ste van Februarie het die volksraad die hoë kommissaris se aanbod om as middelaar op te tree, in oorweging geneem, en ná ’n lang bespreking is op die 22ste ’n besluit aanvaar wat die president opdrag gee om Wodehouse te berig dat die regering gedwing is om die huidige oorlog te voer vir die handhawing van geskonde regte wat deur die verdrag van Aliwal-Noord erken is; dat die volksraad innig ’n vrede begeer wat waarborge van duurzaamheid sou bied; dat hy met dankbaarheid van die welwillende aanbod van bemiddeling kennis geneem het, maar die oortuiging koester, gegrond op jarelange ondervinding, dat die Basoeto die bepalings van enige verdrag nie sou eerbiedig tensy hulle deur die mag van wapens tot die aanvaarding daarvan gedwing word nie; dat die volk van die staat bereid was om enige opoffering te ondergaan totdat so ’n doel bereik is; en dat die huidige stadium nie gunstig vir sulke bemiddeling was nie. Die volgende dag was die twaalfde herdenking van die staat se onafhanklikheid. Die Bloemfontein-konvensie van die 23ste van Februarie 1854 het die Britse vlag van die Koningin se fort laat sak. Die lede van die volksraad het om tienuur in die oggend byeengekom, nie om sake te verrig nie, maar om toesprake van die voorsitter, die president, mnr. J. J. Venter, en advokaat Hamelberg aan te hoor, oor die seëninge van die Almagtige, die moeilikhede wat die Republiek in sy bestaan oorkom het, die plig van die burgers, en die patriotisme van dié wat — soos Wepener — hulle lewens in diens van hulle land verloor het. Die 22ste van Februarie het saakgemaak omdat Wodehouse se brief van die 20ste van Januarie geweier is terwyl 2000 burgers al in die veld was, en omdat die twaalfde herdenking as ’n oorlogsherdenking gehou is. [3]
Terwyl die volksraad beraadslaag het, was die burgers in die veld nie ledig nie. Op die 19de van Februarie het kommandant De Villiers, met 200 man, 2000 van Molapo en Ramanela se krygers verslaan, 60 van hulle gedood, en ’n groot getal gewond. Op die 21ste is mnr. F. Senekal, wat in die oorlog van 1858 kommandant-generaal was, gedood terwyl hy ’n patrollie van hierdie mag gelei het. Op die 23ste van Februarie het die saamgevoegde kommando’s van Fick en De Villiers, bestaande uit die Winburg-, Harrismith- en Kroonstad-burgers, 546 in getal, met 61 naturelle as verkenners, hulle kamp naby Leribe gelaat met die voorneme om die Drakensberge uit te kam. Hulle het daardie nag op die oewer van die Oranjerivier deurgebring waar daar geen brandhout was nie, sonder ander beskutting as hulle komberse, al het swaar reën met af-en-toe haelbuie geval. Die 19de en die 23ste het saakgemaak omdat Molapo in die veld verslaan is terwyl Brand se raad bemiddeling geweier het, en omdat Senekal, wat in 1858 gelei het, geval het voordat die berguitkam begin het. [3]
Die Drakensberge van Maart, Imparani van die 26ste, en Dreyer van die 29ste — Oranje-Vrystaat 1866
Op die 24ste het hulle verder die berge in gedring, die reën nog met ’n koue noordwestewind voortgesit. Op die 25ste, 26ste en 27ste het hulle die berge uitgekam, wat in ’n eindelose opeenvolging van pieke en tafels om hulle opgerys het. Hulle was oor 9000 voet bo seespieël, en al was die somer nog nie verby nie en die hitte op die vlaktes waaruit hulle opgekom het onaangenaam groot, het hulle erg van koue gely. ’n Swaar mis het die kloofies gevul, en in die nag het reën in druilbuie geval. Die 28ste was ’n helder, warm dag. Daardie nag het hulle op die heel kroon van die Drakensberge deurgebring, waar aan die een kant die ryk graslande van Natal op ’n geweldige diepte onder hulle gelê het, en aan die ander kant hulle kon afkyk op ’n see van wolk en mis wat die ruwe gordel van verwoesting bedek het wat hulle pas deurgegaan het. Om vieruur in die oggend van die 1ste van Maart het die burgers hulle verhewe slaapplek gelaat, en voor middag was hulle weer in die gordel van reën en hael. Op die 2de, terwyl hulle deur ’n kloof onder Thaba Patsoa gegaan het, is hulle voorhoede deur omtrent 2000 Basoeto aangeval, wie se hoofdoel was om die troppe vee wat agter aangejaag is, te herwin. Die Basoeto is gou op die vlug gedryf. In die namiddag het die burgers die kamp bereik wat hulle 8 dae tevore gelaat het, sonder om een van hulle getal te verloor of een gewond te hê. Hulle het 184 perde, 2722 horingsbeeste, en 3500 skape ingebring; en hulle het 30 liggame van Basoeto getel wat hulle gedood het. Die Drakensberg-uitkam het saakgemaak omdat dit Molapo se bergland vanuit Leribe bereik het, en omdat die buit en die 30 getelde dooies daardie kaptein tot onderhandeling gebring het. [3]
Hierdie ekspedisie het Molapo tot vredesonderhandeling gebring. Op die 4de van Maart het twee Basoeto met ’n wit vlag in generaal Fick se kamp ingekom met ’n brief van daardie kaptein, waarin hy gevra het op watter voorwaardes vrede aan homself en aan die hele stam toegestaan kon word. Generaal Fick het geantwoord en hom na die president verwys. Die boodskapper het gou teruggekeer met ’n ander brief, waarin Molapo gestel het dat hy vrede vir homself onafhanklik van die res van die stam wou sluit. Generaal Fick het toe ’n wapenstilstand van 8 dae aangebied, om tyd te gee om met die president te kommunikeer, op voorwaarde dat 150 slagosse as proviand vir die kommando gelewer word. Toe die generaal op die oggend van die 6de met 25 burgers na die afgesproke plek gegaan het, is hom gesê dat Molapo se kapteins onwillig was dat hy van die berg sou waag. Adjudant A. van den Bosch met slegs ’n naturelle-tolk het toe opgegaan in Molapo se toevlugsoord, wat hy as ’n natuurlike vesting gevind het, so goed versterk dat dit oninneembaar sou wees as dit deur manne van moed gehou word. Die kaptein het tot die voorwaardes van die wapenstilstand ingestem, en die adjudant het na die kamp teruggegaan en Joel, Molapo se tweede seun, as gyselaar vir die aflewering van die vee en vir sy vader se goeie gedrag saamgeneem. Die kamp van kommandant Louis Wessels was in hierdie tyd by Berea. Kommandant Wessels het Molapo se boodskappers tot aan die voet van Thaba Bosigo gelei, en ’n paar uur daarna het hulle met Moshesh se seun Sophonia teruggekeer, wat gevra het of sy vader nie in die wapenstilstand ingesluit kon word wat generaal Fick aan Molapo toegestaan het nie. Moshesh het toe geskryf dat hy vrede op gelyke voorwaardes wou maak, waarop hy tot antwoord ontvang het dat as hy met die president wou kommunikeer, die kommandant tot ’n wapenstilstand sou instem op voorwaarde dat 100 slagbeeste gelewer word. Die ou kaptein het probeer afding, deur ’n trop van 66 koeie en kalwers af te stuur, maar uiteindelik het hy tot die voorgestelde voorwaardes ingestem. Letsie, toe hy van wat elders plaasvind, ingelig is, het ook om ’n wapenstilstand gevra, wat kommandant Pieter Wessels teen betaling van 50 slagosse toegestaan het. Die wit vlae van Maart het saakgemaak omdat Molapo aangebied het om van Moshesh af te skil, en omdat die ou kaptein nog van gelyke voorwaardes gepraat het terwyl sy graan ryp gestaan het. [3]
Daar was dus ’n algemene opskorting van vyandelikhede, wat slegs versteur is deur ’n strooptog van die Bataung op Winburg se meent op die 5de van Maart, toe hulle daarin geslaag het om van die vee weg te jaag; en ’n tweede strooptog deur dieselfde mense in ’n ander rigting 5 dae later, toe hulle deur ’n party burgers ontmoet en met ’n verlies van 19 gedodes teruggedryf is. Die president is in Bloemfontein deur sake aangehou wat nie versuim kon word nie, maar die wapenstilstand is verleng totdat hy kon wegkom. Op die 21ste van Maart het hy en die onamptelike lede van die uitvoerende raad by kommandant Louis Wessels se kamp naby Thaba Bosigo aangekom. Daar is met Moshesh gekommunikeer, maar aangesien hy geweier het om vrede op enige ander as gelyke voorwaardes te maak, is die wapenstilstand met hom tot ’n einde verklaar. Letsie het dieselfde standpunt as sy vader ingeneem, gevolglik is vyandelikhede op die 22ste hervat, toe ’n patrollie gestuur is om Mohali’s Hoek uit te kam, en die vee van die twee suidelike kommando’s in die mielielande van Letsie en Makwai gedraai is om hulle te vernietig. Nehemiah het egter ’n onderhoud met die president gesoek, sy voorneme gestel om die saak van sy vader en broer te laat vaar, en versoek dat hy en sy mense as Vrystaatse onderdane ontvang moes word. Sy versoek is toegestaan, maar sy aanhang was te klein om sy voorgewende afvalligheid tot ’n saak van enige belang te maak. Die 21ste en 22ste van Maart het saakgemaak omdat Brand self nou onder Thaba Bosigo gesit het, en omdat die vernietiging van ryp koring die druk was wat gelyke voorwaardes nie sou oorleef nie. [3]
Die president en die drie lede van die uitvoerende raad het daarna na Imparani gegaan, waar generaal Fick laer getrek het. Volgens voorafgaande reëling het Molapo op die oggend van die 26ste van Maart met al sy raadslede en onderkapteins by die drif van die Caledon naby Imparani aangekom, waar tente vir hulle akkommodasie opgeslaan was. Daar het onmiddellik daarna ’n konferensie plaasgevind, wat op ’n verdrag tussen die Vrystaat en Molapo uitgeloop het. Molapo het tot die anneksasie aan die Vrystaat van al die land tot by die Putiatsana ingestem, en beloof om sy mense van daardie gedeelte daarvan noord en wes van die Caledon te verwyder. Hy het onderneem om 2000 grootvee te betaal, om nie die ander Basoeto by te staan nie, en om een van sy seuns en een van sy onderkapteins as gyselaars vir sy goeie gedrag te gee. Hy het ingestem om ’n vasal van die Vrystaat te word, en die distrik tussen die Caledon, die Putiatsana en die Drakensberge as ’n reservaat te behou waarin hy kon woon; en hy het beloof om enige bevele wat die president deur ’n Vrystaatse beampte wat by hom gestasioneer sou word, uitgereik, te gehoorsaam. ’n Formele verdrag tot hierdie uitwerking is opgestel en deur die president en deur Molapo, sy seun Jonathan, en sy raadslede geteken, en is deur die lede van die uitvoerende raad en die vier offisiere van hoogste rang in die Vrystaatse kamp as getuies onderteken. Dit staan bekend as die verdrag van Imparani. Sodra dit gesluit is, het Molapo die groter getal van die beeste betaal, en die bedonge gyselaars vir sy goeie gedrag gegee. Imparani het saakgemaak omdat Moshesh se seun in die noorde nou ’n Vrystaatse onderdaan was, en omdat die Putiatsana ’n nuwe binnelyn geword het voordat Thaba Bosigo self onderhandel het. [3]
Op die 29ste van Maart is ’n patrollie van 16 burgers en 150 Batlokua, onder bevel van mnr. Hendrik Oostewald Dreyer, nadat hulle ’n groot getal vee in Witsi’s Hoek gevang het, op die terugtog met die buit aangeval, omtrent 20 myl van Harrismith. Mnr. Dreyer en nog ’n burger is gedood, en van die vee is herwin. Mnr. Dreyer, wat die amp van voorsitter van die volksraad beklee het, was ’n man van aansienlike geleerdheid. ’n Suid-Afrikaner van geboorte, het hy in vreemde lande gereis, en etlike jare in Australië deurgebring. Sy liggaam is met 21 assegaaisteke deurgesteek gevind. Omtrent dieselfde tyd het ’n ekspres wat briewe van die Kaapkolonie na Bloemfontein gedra het, in die hande van ’n party Basoeto geval. Dit het bestaan uit 3 burgers, 2 manne van gemengde afkoms, en 2 Barolong, wat almal in koelen bloede vermoor is. Hulle liggame, skrikwekkend vermink, is ’n paar dae daarna gevind. Op die laaste dag van Maart het ’n byeenkoms van die onderkapteins van Basoetoland, deur Moshesh byeengeroep, by Thaba Bosigo plaasgevind. Die afvalligheid van Molapo, of dit nou opregte of voorgewende was, het die Basoeto-mag vir die tyd ernstig verswak. Die oeste, wat nou ryp was om geoes te word, is deur die burgers vernietig. Die onderkapteins was daarom almal van mening dat as vrede so gemaak kon word dat hulle hulle sterkte ongeskonde kon bewaar totdat die oeste ingesamel was, en daarna na willekeur vyandelikhede kon hervat, dit raadsaam sou wees vir Moshesh om dit te sluit. Die groot kaptein het daarop aan die president geskryf en vredesaanbiedinge gemaak, en as grondslag van onderhandelinge aangebied om tot die grenslyn in te stem wat deur Fick en Wepener afgekondig en deur die volksraad bekragtig is. Die laaste dag van Maart het saakgemaak omdat Dreyer se dood gewys het dat Imparani die berge nie tot rus gebring het nie, en omdat Moshesh se eie pitso nou ’n vrede aanbeveel het wat sou hou totdat die graan in was. [3]
Thaba Bosigo van die 3de van April, die honderdste psalm van die 4de, en note van die 11de van Junie — Oranje-Vrystaat 1866
Op die 3de van April het ’n konferensie tussen Thaba Bosigo en die kamp van kommandant Louis Wessels plaasgevind. Moshesh self was siek en kon nie van die berg afklim nie, maar hy het volle mag aan sy broer Moperi en sy seun Nehemiah gegee om vir hom op te tree. Die voorwaardes waarop ingestem is, was dat die toekomstige grens tussen die Vrystaat en die Lesuto ’n lyn moes wees wat reguit van Bamboesplaats naby Pampoenspruit tot by ’n punt — Thaba Telle — 3 myl oos van Letsie se nuwe dorp — Matsieng — loop; vandaar ’n reguit lyn reg noord volgens kompas tot by die Caledon, vandaar die Caledon tot by die samevloeiing van die Putiatsana, en vandaar die Putiatsana tot by sy bron; dat Moshesh al sy onderdane onmiddellik uit die gebied anderkant die nuwe grens moes laat onttrek, by gebreke waarvan die Vrystaat vry sou wees om hulle met geweld te verdryf; dat Molapo en sy mense Vrystaatse onderdane moes wees; dat Moshesh 3000 grootvee aan die Vrystaat moes betaal; dat Moshesh in die toekoms vlugteling-misdadigers op lasbriewe van Vrystaatse beamptes moes uitlewer; en dat Moroko in die verdrag as ’n bondgenoot van die Vrystaat ingesluit moes word. Bogenoemde voorwaardes, en ’n paar ander van mindere belang, is in ’n formele verdrag vervat, en die dokument is in duplikaat deur die president en Moshesh se afgevaardigdes geteken. Dit is toe die berg opgestuur, waar dit die merk en seël van Moshesh, die handtekeninge van Masupha, Sophonia, en etlike ander seuns van die kaptein, en die merk van Poshuli ontvang het. Daarna is dit aan Letsie gestuur, en het sy merk ontvang. Dit is ook deur die onamptelike lede van die uitvoerende raad van die Vrystaat, deur die vernaamste offisiere in die Vrystaatse kamp, en deur Moroko se aangenome seun Tsepinare geteken. Die 3de van April het saakgemaak omdat die Fick–Wepener-lyn, wat die volksraad in Februarie bekragtig het, nou Moshesh se merk gehad het, en omdat 3000 beeste en Molapo se vasalskap in dieselfde stuk papier geskryf is. [3]
Die burgers het die grootste vreugde betoon toe vrede gesluit is. Die nag wat gevolg het, was een van feesviering in die kamp. Om nege-uur in die oggend van die 4de het die president op ’n wa geklim, waarom die hele kommando vergader was. Met ontblote hoof het hy die burgers versoek om in dank aan God saam te stem; daarna het hy die verdrag voorgelees, waarna die hele vergadering die honderdste psalm gesing het. Die 4de van April het saakgemaak omdat die manne wat Wepener onder daardie berg begrawe het, nou geglo het die oorlog was verby, en omdat ’n psalm wat van ’n wa af gesing is, die openbare daad was wat Thaba Bosigo op die staat se rekord gesit het. [3]
Daar is besluit om die groter deel van die gebied wat van Moshesh geneem is, as plase te vervreem wat onder voorwaarde van persoonlike bewoning gehou moes word, dieselfde koers as wat in die koloniale distrikte Queenstown en Victoria-Oos ingevoer is. ’n Gedeelte sou nodig wees as lokasies vir sulke Basoeto as wat met veiligheid daar as onderdane van die Vrystaat toegelaat kon word. Op die 23ste van Mei is ’n ordonnansie vir die bestuur van Molapo se stam afgekondig. Die distrik wat die stam beset het, begrens deur die Caledon, die Putiatsana en die Drakensberge, is tot ’n naturelreservaat ingestel, waarin geen blanke sonder besondere vergunning van die president en die uitvoerende raad kon vestig nie. Geen lisensies vir die verkoop van sterk drank binne die reservaat kon toegestaan word nie. ’n Europese beampte met die titel van kommandant, maar met die mag van ’n landdros, moes in die reservaat gestasioneer word. Molapo en sy raadslede sou jurisdiksie in siviele sake behou, met ’n reg van appèl na die kommandant. ’n Hutbelasting van 10 sjielings per jaar moes deur almal behalwe die vernaamste kapteins betaal word. Die Nederduitse Gereformeerde Kerk sou die reg hê om ’n sendeling by die mense te stasioneer. In Oktober is die dorp Brandfort gestig, op ’n plaas in die land wat tydens die oorlog geneem is. Die ordonnansie van die 23ste van Mei het saakgemaak omdat Imparani nou as ’n reservaat met ’n hutbelasting bestuur sou word, en omdat persoonlike bewoning van die nuwe plase Brand se antwoord was op ’n vrede wat anders die Basoeto op dieselfde grond sou laat. [3]
Weens die oorlog was die tesourie van die Republiek in so ’n toestand dat buitengewone middele nodig was om dit aan te vul. ’n Groot deel van die burgers was heeltemal nie in staat om die belastings te betaal nie, en daar was uitstaande skulde vir ammunisie bo en behalwe die gewone uitgawes. In Februarie het die volksraad die president gemagtig om ’n lening van 30000 pond vir 3 jaar teen 8 persent rente per jaar aan te gaan, maar niemand kon gevind word wat bereid was om die geld voor te skiet nie, aangesien die vooruitsigte van die land vir vreemdelinge baie donker gelyk het. Op die 11de van Junie het die volksraad, as die enigste uitkoms, besluit om note tot die bedrag van 100000 pond uit te reik, en hulle tot ’n wettige betaalmiddel te verklaar. Van hierdie som moes 57000 pond aan burgers op verband van vaste eiendom geleen word, teen ’n jaarlikse rente van 6 persent. Elke distrik moes ’n gelyke aandeel van die lening hê, en geen individu kon meer as 500 pond leen nie. Geen gedeelte van hierdie som moes vir 5 jaar afgelos word nie, maar ná daardie termyn moes dit teen 10000 pond per jaar afbetaal word. Die restant van die uitreiking, of 43000 pond, was bestem om die bestaande laste van die land te dek. Die publieke gronde is as sekuriteit verbind. Al was hulle ’n wettige betaalmiddel, was die note nooit gelyk in waarde aan metaalmunt nie, en aangesien hulle in die Britse kolonies waardeloos was, is ’n groot deel van die handel van die land daarna by wyse van ruilhandel gevoer. Die 11de van Junie het saakgemaak omdat ’n staat wat pas die honderdste psalm gesing het, 30000 pond in metaal nie kon lig nie, en omdat note wat nie by die Kaap sou loop nie, die binneland tot ruilhandel gedwing het. [3]
Die lede van die volksraad het ’n kommissie aangestel om getuienis oor die gedrag van die sendelinge in te win. Toe hierdie kommissie berig het dat geen klagtes van deelname aan vyandelikhede teen die verdrewe predikante bewys kon word nie, het hulle besluit dat geen vergoeding vir hulle persoonlike verliese gemaak moes word nie, op grond van die vyandigheid wat in sulke van hulle briewe as openbaar gemaak is, betoon is. Die Paryse Evangeliese Genootskap is as eienaar van die geboue op die stasies erken, en om aan hierdie geboue waarde te gee, is ’n stuk grond van 1500 morg, wat elke stasie omring, aan die genootskap toegeken, wat dit as plaas kon gebruik of na keuse kon vervreem, die enigste heffing daarvoor ’n som van 100 pond op elke skenking. Die direksie van die Paryse genootskap het die skenkings verwerp, met as redes dat sy sendelinge nie boere was nie, en dat om die grond by wyse van verkoop te vervreem hulle invloed by die mense wat hulle wou onderrig, sou vernietig. Die Wesleaanse Genootskap is op dieselfde wyse behandel. Die grond waarop sy stasies geleë was, behalwe Thaba Ntshu, het nou deel van die Vrystaat geword. Die genootskap is berig dat hy ’n titel tot 1500 morg om Platberg sou ontvang, en dieselfde omvang grond by enige van die ander genoemde plekke waarop sendinggeboue nog gestaan het. Ná hierdie jaar is die arbeid van die Wesleane in hierdie deel van Suid-Afrika tot Thaba Ntshu beperk. In Bloemfontein het J. A. Smellekamp, wat van 1856 as prokureur in daardie dorp gepraktiseer het en etlike jare voor sy dood een van die mees geëerbiedigde lede van die volksraad was, op die 25ste van Mei ’n bewoge lewe gesluit. Die vonnis van verbanning uit die Suid-Afrikaanse Republiek, in 1854 teen hom uitgespreek, is in 1860 herroep en die boete aan hom terugbesorg. Die skenkings van 1500 morg het saakgemaak omdat die raad die verdrewe predikante nie sou betaal nie, en omdat ’n Paryse direksie wat geweier het om te boer, die stasies as leë geboue op Vrystaatse grond gelaat het. [3] [3]
Cardwell van die 9de van Maart, Carnarvon van die 25ste van Julie, en Lerothodi van Desember — 1866
Die hoë kommissaris, toe hy van die voorwaardes van die verdrade van Imparani en Thaba Bosigo verneem het, het geen tyd verloor om aan die president te skryf en sy afkeuring daarvan uit te spreek nie. Na sy mening was die land wat aan die Basoeto gelaat is, te klein. As dit onmoontlik was om te verhoed dat hulle tevore op die boere druk, hoe sou dit nou wees nou dat hulle binne die nuwe grense teruggedruk is? Verder het Wodehouse nie die skeiding van Molapo se stam van die res van die stam goedgekeur nie. Aangesien hierdie kaptein nou ’n Vrystaatse onderdaan was, het sy Eksellensie gehou dat die Vrystaat verantwoordelik was vir sy aandeel van die beeste wat nog aan Natal verskuldig was, en die president versoek om van hom 700 stuks te vereis. Die briefwisseling oor hierdie onderwerp het geen ander gevolg gehad as om die indruk van die Vrystaatse volk te verdiep dat al Wodehouse se simpatie teen hulle was nie. Wodehouse se protes het saakgemaak omdat die hoë kommissaris wat in Januarie ’n Natalse ekspedisie gekanselleer het, Imparani nou as ’n Vrystaatse skuld aan Natal behandel het, en omdat 700 beeste Molapo se nuwe status aan Ramanela se onbetaalde inval gekoppel het. [3]
Die verdrade was skaars geteken toe Moshesh en Letsie hulle pogings hernu het om Britse beskerming te verkry, in die veronderstelling dat as Groot-Brittanje oorreed kon word om hulle oor te neem, die grense wat deur Grey en Wodehouse bepaal is, sekerlik herstel sou word. Tot hierdie uitwerking het Letsie op die 11de van Mei aan die hoë kommissaris geskryf, en toe dit nie slaag nie, is ’n deputasie bestaande uit Moperi, Tsekelo, en sommige ander van minder aansien, deur Moshesh na die luitenant-goewerneur van Natal gestuur, met dieselfde doel. Hierdie sending het tot heelwat briefwisseling tussen die tuis- en die koloniale regerings en die kapteins gelei, maar het geen gevolg gehad nie. Op die 9de van Maart het mnr. Cardwell, destyds sekretaris van staat vir die kolonies, aan Wodehouse geskryf dat die uitbreiding van Britse gesag in Suid-Afrika ’n saak te ernstig in sy gevolge was om deur Haar Majesteit se Regering sonder ’n oorheersende noodsaaklikheid oorweeg te word, en dat hy nie bereid was om inwilliging in die versoek van die Basoeto-kapteins te magtig dat hulle land onder die onmiddellike gesag van die Koningin geneem moes word nie. Op die 25ste van Julie het lord Carnarvon, wat mnr. Cardwell opgevolg het, selfs die magtiging wat sy voorganger vir die aanstelling van ’n residerende diplomatieke agent by die Basoeto-kaptein toegestaan het, onttrek, en sy siening gestel dat die verband met die stam tot ’n vriendskaplike bemiddeling beperk moes word, sodanig dat dit tot geen nader of verstrengelende verhouding kon lei nie. Cardwell en Carnarvon het saakgemaak omdat Moshesh se ou versoek om oorgeneem te word, wat Wodehouse op die 13de van Januarie herhaal het, in Londen geweier is terwyl Brand se nuwe lyn nog gestaan het. [3]
Letsie, Moperi en Molitsane het hulle toe tot die Vrystaatse regering gewend, en ’n sterk begeerte uitgespreek om sy onderdane te word. Die antwoord wat Letsie ontvang het, was dat hy eers moes bewys dat hy waardig was om ’n onderdaan te word, en dan sou sy versoek in oorweging geneem word; maar dat voordat iets in daardie rigting gedoen kon word, die beeste wat aan Natal verskuldig was, betaal moes word, om te verhoed dat die hoë kommissaris die Vrystaat verantwoordelik hou. Intussen het hy vergunning gehad om te bly waar hy was totdat sy oeste geoes is. In Desember het Letsie vir die tweede keer sy seun Lerothodi na Bloemfontein gestuur om aan te dring dat hy oorgeneem moes word, maar tot geen doel nie. Molitsane het vergunning gehad om aan die noordekant van die Caledon te bly totdat ’n geskikte ligging vir hom gevind kon word. Hy is berig dat as die toekomstige eienaars van die plase verkies om klein partye van sy mense te laat voortwoon waar hulle was, die regering nie sou beswaar solank hulle hulle gedra nie. Hulle het daarom hulle oeste ingesamel, en toe die saaiseisoen weer aangebreek het, meer grond onder bewerking gebring as wat hulle ooit tevore gedoen het. Moperi is op dieselfde wyse behandel. Hierdie kaptein is deur almal erken as die minste onbetroubare van al die hoofde van die stamme in die Lesuto. Al was hy ’n broer van Moshesh, was sy posisie nie ’n gelukkige een nie: ingeklem deur Molapo, Masupha en Molitsane, was die strook grond wat sy stam beset het, baie klein. Met kennis van sy omstandighede sou die Vrystaat hom dadelik as onderdaan aanvaar het, as dit nie vir die hoë kommissaris se siening van verantwoordelikheid vir die beeste wat aan Natal verskuldig was, was nie. Gedurende die winter was daar kapteins in die Lesuto met oorvloed van graan, terwyl op geen groot afstand van hulle nie gewone mense van wat hulle kon vind, geleef het. Wat van die oes van hierdie jaar oorgebly het, is in ’n paar bergvestings gestoor. Desember het saakgemaak omdat Lerothodi se tweede reis gewys het dat Letsie nog ’n Vrystaatse sambreel wou hê sodra Londen geweier het, en omdat graan wat in die berge gestoor is, die voorraad was waarop ’n gebroke verdrag weer geveg kon word. [3]
Pretorius van die 19de van Februarie, Waterberg van Maart, en die Bloedrivier van die 16de van Desember — Suid-Afrikaanse Republiek 1866
Marthinus Wessel Pretorius het nog in Pretoria gesit, met Paul Kruger as kommandant-generaal. Toe Kruger se kommando in Oktober 1865 uit die Lesuto teruggetrek het, is geen vredesooreenkoms gesluit nie. In die verdrag van Thaba Bosigo is geen melding van die Suid-Afrikaanse Republiek gemaak nie, ’n weglating wat die regering in Pretoria heelwat aanstoot gegee het, aangesien die president en die uitvoerende raad gehou het dat hulle staat voordeel uit die land wat van die Basoeto geneem is, moes trek. Zoutpansberg was nog onhersteld. Die blanke inwoners het in laer gebly; dit was nie moontlik om die verlate plase te beset of jagekspedisies uit te rus nie. In November 1865 het Pretorius en Kruger 38 plaashuise en 8 huise in die buitewyke van Schoemansdal verbrand gevind, en geen polisie waarmee nóg wetteloose Europeërs nóg die Baramapulana gestraf kon word nie. Elke burger dwarsdeur die Republiek wat tot krygsdiens verplig was, behalwe dié wat in die kommando teen Moshesh was, is gewaarsku om hom gereed te hou om na Zoutpansberg te gaan wanneer hy opgeroep word; die gevoel wat betoon is, was so sterk teen oorlog met die Baramapulana dat dit dadelik duidelik was dat die poging om ’n sterk mag byeen te bring, sou misluk. Die weglating van Pretoria uit Thaba Bosigo het saakgemaak omdat ’n republiek wat 970 man na Leribe gestuur het, nou geen aandeel in Brand se nuwe lyn gehad het nie, en omdat sy eie noorde nog ’n laer was. [3]
Op die 19de van Februarie het die volksraad in sitting in Potchefstroom byeengekom. Hy het besluit om ’n ondersoekkommissie na die setel van die onluste te stuur, om orde by wyse van ’n kommando af te dwing, en om by dieselfde middel die howe te ondersteun om oortreders daar te straf. Maar die finansiële toestand van die land was só dat hierdie besluite nie uitgevoer kon word nie. Benewens die uitreiking van papiergeld die vorige jaar — die blou-foeliekapnote van 10500 pond van Junie 1865 — was daar uitstaande skuldbewyse, agterstallige salarisse van amptenare, en niks in die tesourie nie. Om die uitstaande papier af te los en lopende uitgawes te dek, het die volksraad besluit om note van 2 sjielings en 6 pennies, 5 sjielings, en 20 sjielings, tot die bedrag van 12000 pond uit te reik, die note — al het hulle geen rente gedra nie — tot ’n wettige betaalmiddel vir 10 jaar; en as sekuriteit vir die aflossing van die bedrag het hulle 245 plase afgesonder. Aangesien die papier wat tevore uitgereik is, nie teen meer as die helfte van sy nominale waarde geloop het nie, het die volksraad ’n besluit deurgevoer dat enige gelisensieerde handelaar wat weier om die nuwe note as gelyk aan goud of silwer te ontvang, sy lisensie sou verloor. Die note van 12000 pond het saakgemaak omdat ’n volksraad wat ’n kommando vir Zoutpansberg gestem het, eers die geld moes druk, en omdat ’n handelaar wat die papier nie teen goud sou neem nie, sy lisensie sou verloor. [3]
In Maart is ’n distrik genaamd Waterberg uit die noordelike deel van Rustenburg en die westelike deel van Zoutpansberg gevorm. Dit het die Limpopo as noordelike en noordwestelike grens gehad. Die landdros is by die hamlet Nylstroom gestasioneer, geleë by die boonste water van die rivier van daardie naam. Terselfdertyd is die distrik Heidelberg uit die oostelike deel van Potchefstroom gevorm. Die landdros is by die dorp Heidelberg gestasioneer, wat die vorige jaar as kerkplek uitgelê is. In April het gerugte begin versprei dat alluviale goud in die distrik Rustenburg en in sommige ander dele van die Republiek gevind is. Hierdie gerugte, wat vaag was, het tot niks gelei nie. Mnr. McCorkindale het in hierdie jaar weer Suid-Afrika bereik met ’n groot hoeveelheid buskruit en ’n party Skotse immigrante, altesaam omtrent 50 siele. ’n Groot hoeveelheid ammunisie wat hy uit Europa gebring het, en by reëling met die regering by die hawe van Durban as deelbetaling van die land wat aan hom verkoop is, afgelewer is, kon nie van die seekus na Pretoria gebring word nie weens ’n gebrek aan geld vir die vervoerkoste. Maart en April het saakgemaak omdat Waterberg en Heidelberg die republiek twee nuwe magistrature gegee het terwyl Zoutpansberg self nog in laer gesit het, en omdat McCorkindale se kruit by Durban gelê het weens ’n gebrek aan vervoergeld. [3]
In Junie het die regering ’n kommando van 1200 man opgeroep, maar nie eens die helfte van daardie getal gekry nie. Die kommandant-generaal was siek en kon nie die mag lei nie, maar die president het saamgegaan. Dit het niks hoegenaamd vermag nie, en is binne ’n maand ontbind. Maar nou het die vyandige stamme onder mekaar begin twis, en die Europeërs in die laers is van vrees vir aanval verlos. Dit was egter nie moontlik om die verlate plase te beset nie. Die burgers van die suidelike distrikte wou nie bloed en middele verspil om die een kaptein teen die ander te help wanneer die belange van Europeërs geensins betrokke was nie, nóg die wetteloose blankes te hulp kom wat die moeilikheid oor hulleself gebring het. Junie het saakgemaak omdat Pretorius self met ’n kommando gery het wat nooit die helfte van 1200 bereik het nie, en omdat stamtwiste, nie ’n herstelde magistratuur nie, was wat die vrees vir aanval opgehef het. [3]
In Julie het president Pretorius ’n kommissie gestuur — waarvan mnr. A. A. O’Reilly, landdros van Wakkerstroom, voorsitter was — om met Panda te onderhandel oor die wysigings in die lyn wat hy wou hê, om die kaptein te beweeg om ’n paar Zoeloe wat op die afgestane grond woon, te verwyder, en om navraag te doen oor sommige inbreuke op die noordelike oewer van die Pongolo. Mnr. O’Reilly en sy medekommissarisse het op die 27ste van Augustus Nodwengo bereik. Hulle het van Panda ’n verduideliking van die verandering wat hy in die grenslyn wou hê, verkry, maar kon nie een van die ander sake besleg nie, aangesien die ou kaptein onder verskeie voorwendsels die bespreking daarvan vermy het. Sodra hy die tyd gerieflik kon afstaan, het Pretorius die lyn laat wysig om Panda se wense tegemoet te kom, en dit is nou veronderstel dat hierdie saak tot bevrediging van alle partye finaal besleg is. Cetewayo het die afgestane gebied egter nog as syne uit eie reg beskou. In Desember is 43 plase opgemeet en aan applikante tussen die ou en die nuwe grense toegeken. Die O’Reilly-kommissie het saakgemaak omdat die Utrecht-strook wat in Desember 1864 met bakens opgehoop is, nou na Panda se wens gebuig is, en omdat Cetewayo daardie buiging nie aanvaar het nie. [3]
In November het Moshesh, wat toe vir ’n verdere breuk met die Vrystaat voorberei het, ’n brief aan president Pretorius laat skryf waarin hy gevra het dat ’n formele vredesooreenkoms tussen hulle gemaak moes word. Hy het gestel dat hy die moorde wat sy mense in Junie 1865 gepleeg het, innig betreur; maar hulle is per abuis gedoen, en hy het gedink dat die bloed wat sedertdien vergiet is en die verliese wat sy mense gely het, voldoende vergoeding vir daardie misdaad was. Die regering in Pretoria, in moeilikhede in ander rigtings gewikkel en bereid om die Vrystaat te vergeld vir die ingebeelde onreg wat hulle deur hulle uitsluiting uit die verdrag van Thaba Bosigo gely het, het daarop mnre. M. J. Viljoen en P. W. Pretorius as gesantskap gestuur om met Moshesh te onderhandel. Op die 4de van November is die toenadering gedateer. Ná die uitspraak van die hooggeregshof van die Kaapkolonie wat die predikante van die Republieke uit die Kaapse sinode uitgesluit het, het ds. Van Heiningen van Lydenburg en die ouderlinge van die kerk by Utrecht by die Nederduitse Gereformeerde Kerk in Natal aangesluit. Vroeg in 1864 het hulle besluit om ’n eie algemene vergadering te hê. Hierdie liggaam het vir die eerste keer op die 3de van Desember in Utrecht byeengekom. Ds. Van Heiningen het vertrek, en daar was slegs een predikant by die geleentheid teenwoordig — ds. F. L. Cachet, wat onlangs in Utrecht kom woon het — maar daar was ouderlinge wat 8 gemeentes wat toe gevestig was, verteenwoordig het. Die brief van die 4de van November het saakgemaak omdat Moshesh Pretoria om ’n vrede gevra het wat Thaba Bosigo nie genoem het nie, en omdat ’n gesantskap wat uit aanstoot oor Brand se weglating gestuur is, die volgende jaar by Thaba Bosigo sou sit. [3]
In verband met die Zoeloe het ’n gebeurtenis op die 16de van Desember plaasgevind. ’n Groot getal Europeërs het op die plaas van Jan de Jager, aan die Bloedrivier, byeengekom, waar Dingaan se leër 28 jaar tevore deur kommandant-generaal Andries Pretorius verslaan is. Godsdiensdienste is gehou, waarna ’n hoop klippe in die middel van die terrein opgerig is wat die laer op die 16de van Desember 1838 beset het, as gedenkteken van die groot oorwinning. Heelwat Zoeloe was by die geleentheid teenwoordig, en vriendskapsboodskappe is met Cetewayo uitgeruil, wat homself tot dieselfde huis as die Boere verklaar het. Die 16de van Desember het saakgemaak omdat die gedenkteken op dieselfde grond as die laer van 1838 opgehoop is terwyl 43 plase op ’n gebuigde Utrecht-lyn toegeken is, en omdat Cetewayo se vriendskap gespreek is op ’n dag waarop hy daardie afgestane grond nog as syne beskou het. [3]