Boer History1726 aan die Kaap die Goeie Hoop: Droogte, Guillaumet-sy, Zonder End-buitepos en De Koning by Delagoa
Jan de la Fontaine nog waarnemende hoof van die regering — 1726
Kalender 1726 het oopgegaan met Jan de la Fontaine steeds as waarnemende hoof van die regering aan die Kaap die Goeie Hoop. Die politieke raad het hom die oggend ná goewerneur Maurits Pasques de Chavonnes se dood op die 8ste September 1724 aan die stuur geplaas, en die waarnemende hoofskap sou tot Pieter Gysbert Noodt se formele installasie op die 25ste Februarie 1727 loop. Deur die hele 1726 was die Kaapse lêer dus dié van ’n waarnemende goewerneur eerder as van ’n verseëlde nuwe kommissie wat reeds op die grond in werking was. [3]
Langs hom het onafhanklike fiskaal Adriaan van Kervel die onafhanklike fiskale stoel onder bevestiging van die direkteure gehou ná Cornelis van Beaumont se dood in Junie 1724. By Delagoabaai sou die voorlopige bevel wat by Jan van de Capelle (ook as Jan de la Capelle in die Delagoa-verhaal geskryf) berus het, einde Mei plek maak vir kommandant Jan de Koning en ’n versterkte stasiemag. Die jaar se Kaapse sake was droogte in die graanmagasyne, ’n sy-superintendant uit Europa, ’n klein militêre buitepos oorkant die Hottentots-Holland-berge, nuus dat Noodt as goewerneur gekies is, en ’n duur poging om Fort Lagoa ’n rivier-en-aardwalstasie eerder as ’n dun koorspos te maak. [3]
Buitelandse vlae het skaars in Tafelbaai gebly. Die langer tydperk 1725–1737 sou gemiddeld slegs sewe-en-sewentig skepe per jaar toon teen die digter 1715–1724-dekade, en burgers het steeds die verlies van kontant gevoel wat buitelandse besoekers vroeër gebring het. Binne 1726 het dié ree-patroon ’n waarnemende administrasie omraam wie se duidelikste plaaslike skokke ’n mislukte koringoorskot en die opening van eksperimentele sywerke onder Kompanjie-leiding was. [3]
Droogte — geen koring vir uitvoer gespaar — 1726
Oeste tydens die breër De la Fontaine–Noodt-tydperk het aansienlik gewissel. Die direkteure, met ondervinding van die onsekerheid van die seisoene in Suid-Afrika, het beveel dat ’n jaar se voorraad koring altyd as reserwe opsy gesit moes word voordat enigiets na Indië gestuur word. In 1724 en weer in 1725 is meer as vyfduisend muids uitgevoer. In 1726 kon niks gespaar word nie, weens droogte. [3]
Die droogtejaar het dus die tweejaar-lopie van groot Indië-verskepings onder die nuwe reservedissipline verbreek. In 1727 sou daar selfs nie genoeg vir plaaslike verbruik wees nie, weens roes, wat voorheen rog getref het maar nie koring nie; van 1728 tot 1737 sou konstante uitvoer hervat, soms tot sewe duisend muids. Binne kalender 1726 was die werksfeit eenvoudiger en swaarder: ná die reserwe verseker is, het die magasyne niks oorgehad wat De la Fontaine se raad eerlik ooswaarts kon stuur nie. [3]
Vir vrye boere en Kompanjie-graanskure gelyk het 1726 tussen die oorskotjare 1724–1725 en die roesmislukking van 1727 gesit. Graan, wat die duidelikste Kaapse oorskot van die vorige kalenderjaar was, het die duidelikste plaaslike skaarste van hierdie een geword—terwyl veesiektes al genoeg afgeneem het dat bees- en skaapvleis weer teen ’n pennie en ’n half tot twee pennies per pond beskikbaar was, al het die nedersetting se ou reputasie vir goedkoop vars voorrade nie met die prys teruggekeer nie. [3]
Kaapse vlakte-sandplanting gaan voort — 1726
Die landengte wat die Kaapse skiereiland met die vasteland verbind het, het ’n kaal sandwoestyn gebly. Met moeite het belaaide waens dit oorgesteek, want daar was geen pad nie, en niks behalwe ’n lyn pale het die beste roete aangedui nie. Uit skippersverslae het die direkteure steeds gevrees dat Tafelbaai binnekort met die sand sou vul wat hewige suidoostewinde in die somermaande daarin inwaai. [3]
Werk wat in die winter van 1724 begin is—sewentig slawe en ’n bend bandiete wat knoopgras en wilde-olyfsaad plant, dan stroke sooi wanneer dit misluk—het deur die reënseisoene wat gevolg het, voortgegaan. Die waardevolle eienskappe van die mesembryanthemum om oppervlaksand te bind, was nog onbekend. Vir elf jaar, met een kort onderbreking, sou die poging elke winter loop tot 1735, toe dit in wanhoop gestaak is nadat ’n seemanlike kommissie berig het dat die baai dieper eerder as vlakker geword het. [3]
Kalender 1726 het dus nog ’n winterseisoen van dié arbeidsintensiewe sandstryd onder De la Fontaine se waarnemende regering gedra—nog sonder mesembryanthemum-kennis, nog onder die direkteure se vrees vir ’n toeslikte ree, en nog gemeet in slawe- en bandiete-plantbendes eerder as in voltooide weiding of ’n voltooide golfbreker. [3]
François Guillaumet arriveer — sykultuur onder Kompanjie-leiding — Oktober 1726
Om die eksperimente in sykultuur te lei wat die direkteure besluit het moet gedoen word, is die dienste van ’n bekwame man genaamd François Guillaumet bekom. In Oktober 1726 het hy en sy gesin aan die Kaap aangekom. Pogings is vroeër gemaak om sywurmeiers uit Indië te bring, maar in geen geval was dit suksesvol nie. Sommige is egter in goeie toestand uit Europa ontvang, en die wurms is ná uitbroeiing noukeurig versorg in die huise van mnre. Jan de la Fontaine en Nicholas Heyning. Hulle is nou aan Guillaumet oorgedra. [3]
Daar was volop gesonde moerbeibome, en die kenner is van watter slawe-arbeid hy ook al gevra het, voorsien. Alles was dus ten gunste van die eksperiment. In die eerste jaar is agt pond goeie sy verkry, wat na Nederland gestuur is en aansienlike belangstelling in Amsterdam en Middelburg gewek het. Verwagtinge het ontstaan van nog ’n vervaardigingsbedryf in die moederland, met ’n artikel uit ’n Nederlandse kolonie. [3]
Die lede van die politieke raad aan die Kaap was ewe entoesiasties. ’n Groot gebou is dadelik digby die Kompanjie se tuin opgerig en tot Guillaumet se beskikking gestel om die wurms in te hou. Die kinders in die slawehuis naby moes almal buite skoolure sy wind. Etlike duisende jong moerbeibome is op uitgesoekte plekke geplant. Enige burgers wat lus gehad het om by die bedryf aan te sluit, wat nou as verby die eksperimentele stadium beskou is, is van ’n paar eiers en die nodige instruksies voorsien. [3]
Tog het die produksie van sy in geen latere jaar tien pond oorskry nie. Die oorgrote meerderheid wurms het altyd gesterf voordat hulle kokonne gemaak het, en in een bepaalde seisoen sou hulle heeltemal uitgesterf het as sommige burgers nie ’n paar bewaar het nie. Dit is gou vasgestel dat die opbrengste so gering was dat die bedryf nie aantreklik was vir mense wat op enige ander manier ’n bestaan kon maak nie. Vir agt jaar het die regering die eksperiment egter voortgesit; eers in 1735 sou bevele van die direkteure dit beëindig. Binne 1726 was die konkrete gebeure Guillaumet se Oktober-landing, die oordrag van die huisgeteelde Europese voorraad, die eerste agtpond-uitvoermonster, en die tuinkant-syhuis met slawehuis-winders. [3]
Buitepos by die Ziekenhuis aan die Zonder End-rivier — November 1726
In November 1726 is ’n korporaal en ses man oor die Hottentots-Holland-berge gestuur om ’n buitepos te stig by ’n plek genaamd die Ziekenhuis, aan die rivier Zonder End. Die paar Khoikhoi wat in dié deel van die land oor was, het by die regering gekla dat hulle nie teen die San kon standhou nie, en dat hulle ook blootgestel was aan roof deur swerwende Europeërs wat voorgegee het om hulle vir handelsdoeleindes te besoek, maar in werklikheid hul vee gesteel het. [3]
Weens dié klagtes is die buitepos gestig sodat dade van geweld verhoed kon word. Die direkteure was so ontevrede dat die Europeërs van Van der Heiden se geselskap, waaroor die Drakenstein-kerkraad gekla het, nie vir hul optrede teenoor die Khoikhoi tot verantwoording geroep is nie, dat hulle opdrag gegee het om alle private handel met inboorlinge onder swaarder strawwe as vroeër te verbied. Gevolglik sou op die 9de April 1727 ’n baie streng plakkaat tot dié effek uitgevaardig word—sake van die volgende jaar, maar die November-pos het reeds die binnelandse antwoord van 1726 gemerk. [3]
Sewe Kompanjie-manne oorkant die berge het nog nie ’n nuwe distrik gemaak nie. Hulle het wél ’n permanente Kompanjie-teenwoordigheid aan die Zonder End geplant waar Khoikhoi-klagtes sowel San-druk as Europese roof onder dekmantel van handel genoem het. Vir De la Fontaine se raad was die November-pos ’n polisiërings- en beskermingsmaatreël, nie ’n vryeiendom-nedersettingskema nie, en dit het langs die direkteure se woede oor ongestrafte private wangedrag binneland van Drakenstein gesit. [3]
Noodt as goewerneur aangewys — nuus in Januarie; vaar uit Batavia 6 Desember 1726
Die amptenaar wat die Here XVII as goewerneur gekies het, was die direkteur van vestingwerke, Pieter Gysbert Noodt, wat sewe jaar vroeër die oewer van Tafelbaai ondersoek en planne van verdedigingswerke opgestel het. Berig van sy aanstelling het Suid-Afrika in Januarie 1726 bereik, en op die 6de Desember van daardie jaar het hy Batavia as admiraal van ’n tuiswaartse vloot van nege skepe verlaat. [3]
Hy sou die Kaap eers op die 18de Februarie 1727 bereik en formeel op die 25ste geïnstalleer word; sy gesin was klein, slegs sy vrou en een seun. Binne kalender 1726 was die politieke feite die Januarie-depêchenuus wat pure onsekerheid oor Chavonnes se opvolger beëindig het, en die Desember-vertrek wat Noodt op die water na Tafelbaai geplaas het terwyl De la Fontaine nog as waarnemende hoof geteken het. [3]
Noodt se latere reputasie as ’n growwe, harde, slegte-temper man wat spesiale plesier daarin gehad het om De la Fontaine te irriteer, behoort tot die installasiejaar en daarna. Vir 1726 het die Kaap gelewe met die wete dat ’n vestingwerke-direkteur wat reeds uit die 1720-Tafelbaai-opname bekend was, gekies is, en dat hy teen jaareinde met nege skepe op see was—nog nie in die kasteel nie. [3]
Kommandant Jan de Koning by Fort Lagoa — einde Mei 1726
Ná die mislukte landsoektogte van 1725—sersant Jan Mona se goudtog en mineraloog Jan Hendrik Hoorn se koperondersoek—het die direkteure opdrag gegee dat pogings om die goudvelde en die ryk van Monomotapa, wat nog as ’n werklikheid geglo is, te bereik, met bote die riviere op gemaak moes word. ’n Ou skipper, genaamd Jan de Koning, is as kommandant aangestel, en die pos is met honderd soldate en matrose versterk. [3]
Einde Mei 1726 het kommandant De Koning by Fort Lagoa aangekom. Hy het die sekunde, Jan de la Capelle, wat waarnemende hoof van die stasie was, besig gevind met eksperimente in die verbouing van suikerriet en indigo. Daar was voortdurende vetes tussen die verskillende stamme om die baai, maar die Europeërs was op goeie voet met almal. Die magtigste van die hoofmanne was Maphumbo, maar ’n ander, genaamd Manisa, was byna so sterk. Laasgenoemde het sy kraals aan die oewers van die rivier Dos Reys van die Portugese gehad, waar Vasco da Gama geland het; en die Nederlanders het die stroom na hom die Manisa genoem. [3]
Die inboorlinge is gekrediteer met ’n geloof dat die Europeërs slawe koop om hulle vet te maak en te eet, en dit is veronderstel dat dié geloof die oorsaak was dat hulle so min te koop gebring het. Om dit teë te werk, het kommandant De Koning drie manne van rang met hul gevolg op ’n besoek aan die Kaap gestuur sodat hulle kon sien waarvoor slawe nodig was. Een van dié wat die Kaap besoek het, was ’n neef van Maphumbo. Hy was in Engeland, en het daar by die doop die naam John ontvang; maar is in 1723 na Delagoabaai teruggestuur. Hy het vlot Engels gepraat. Die besoekers het voorgegee dat hulle tevrede was met die wyse waarop hulle die slawe behandel gesien het; maar die verkeer het ná hul terugkeer nie toegeneem nie. [3]
Fort Lydzaamheid en rivierbote — 1726
Omdat Fort Lagoa te klein was vir die manne wat nou daar gestasioneer was, is ’n groter area met aardwalle omhein, waaraan die naam Lydzaamheid gegee is. Die riviere is so ver opgevaar as wat hulle met bote bevaarbaar was; maar baie min inligting is oor die land verkry. Die Nederlandse offisiere kon nooit die presiese posisie en afstand van óf die kopermyne óf die goudvelde vasstel nie. [3]
Die goudstof wat die inboorlinge te koop gebring het, was so met ander stowwe gemeng dat die assayers in Batavia beweer het dat elke stuiwer se waarde die Kompanjie ’n gulden gekos het. Bootreise en ’n groter aardwal-fort het dus Mona en Hoorn se landmislukkings beantwoord sonder om nog ’n myn te vind of ’n winsgewende stofhandel te suiwer. De Koning se versterkte stasie het 1726 bestee aan die uitbrei van mure en die peil van riviere terwyl die binnelandse bronne so onseker gebly het as in die dun handelsjaar 1725. [3]
Suikerriet- en indigo-proewe onder Van de Capelle, diplomatieke besoeke deur Maphumbo se neef John en twee ander manne van rang, en die nuwe naam Lydzaamheid op aardwalle was die opbouende gesig van dieselfde jaar wat nog nie Monomotapa of die koperheuwels kon karteer nie. Vir die Kaapse raad wat Delagoa-briewe onder De la Fontaine gelees het, het die baai besiger en duurder gelyk sonder om duidelik ryker te word. [3]
Desember-koors by Delagoa — dood van kommandant De Koning — 1726
In Desember 1726 het koors die manne by die stasie aangeval, soos elke vorige somer, en binne ’n paar maande is agt-en-dertig man dood, onder hulle kommandant De Koning. Die sekunde Jan de la Capelle het toe weer waarnemende hoof van die stasie geword. Versterkings sou van die Kaap gestuur word, en pogings om die binneland te verken hernu, maar met geen groter sukses as vroeër nie. [3]
Die somerpatroon wat soveel sedert die eerste besetting doodgemaak het, het dus die nuwe kommandant binne maande ná sy Mei-aankoms en die bou van Lydzaamheid geëis. De Koning se dood het voorlopige bevel teruggegee aan dieselfde sekunde wat Fort Lagoa ná Jan Michel en deur Mona se tog gehou het. Later jare sou desertie na Inhambane, ’n sameswering onder twee-en-sestig man terwyl die stasie eenhonderd ses-en-tagtig sterk was, en uiteindelike ontruiming in 1730 sien; dié behoort buite kalender 1726. [3]
Binne hierdie jaar het die Delagoa-lêer op koors en opvolging gesluit: ’n honderd-man versterking en ’n skipper-kommandant het aardwalle opgerig en bote op bevaarbare water gestoot; Desember het die bevel weer afgesny, en agt-en-dertig dooies in ’n paar maande—insluitend De Koning—het die baai se somerkoste bo sy gemengde goudstof- en rivierhope herbevestig. [3]
Dood van ds. D’Ailly; Bek na die Kaap verskuif — Junie 1726
In die kerksuksesie is die Kaap aan die sorg van ds. mnr. D’Ailly alleen oorgelaat nadat ds. Lambertus Slicher Drakenstein op die 15de Julie 1725 oorgeneem het, terwyl mnr. Bek by Stellenbosch gebly het. Vroeg in 1726 is D’Ailly ernstig siek geword, en hy het in Junie gesterf, toe Bek na die Kaap verskuif is en Slicher opdrag gekry het om af en toe dienste by Stellenbosch te hou. So het sake meer as drie jaar gebly. [3]
Die direkteure sou eers later ds. François le Sueur as tweede of assistent-predikant aan die Kaap stuur—sy eerste diens val op die 16de Oktober 1729. Binne 1726 was die konkrete kerkfeite D’Ailly se vroeë siekte en Junie-dood, Bek se verskuiwing van Stellenbosch na die kasteelgemeente, en Slicher se dubbele las van Drakenstein met af en toe Stellenbosch-dienste. [3]
Drie preekstoele het dus vir die res van die jaar dun geloop: een residensiële predikant aan die Kaap (Bek), een by Drakenstein wat ook na Stellenbosch gery het (Slicher), en geen aparte Stellenbosch-bedienaar nie. Die Frans-afstammende Drakenstein-kerk wat in 1720 voltooi is, het Slicher gehou; die moeder-gemeente aan die Kaap het die verouderende Stellenbosch-predikant ná D’Ailly se dood opgeneem. [3]
Sluiting van 1726 aan die Kaap
Teen die einde van 1726 was Jan de la Fontaine nog waarnemende hoof van die Kaapse regering, met Adriaan van Kervel as onafhanklike fiskaal, terwyl nuus van Pieter Gysbert Noodt se aanstelling sedert Januarie gestaan het en Noodt self Batavia op die 6de Desember as admiraal van nege tuiswaartse skepe verlaat het. Droogte het geen koring gelaat wat ná die reserwe vir Indië gespaar kon word nie. Winterplantbendes het die Kaapse vlakte-sandstryd voortgesit. In Oktober het François Guillaumet en sy gesin aangekom om sywurms oor te neem wat in die huise van De la Fontaine en Nicholas Heyning geteel is; agt pond goeie sy het in die eerste jaar na Nederland gegaan, ’n tuinkant-syhuis het opgerys, slawehuis-kinders is buite skoolure aan sywind gesit, en duisende jong moerbeibome is geplant. In November het ’n korporaal en ses man ’n buitepos by die Ziekenhuis aan die Zonder End-rivier gestig ná Khoikhoi-klagtes oor San-druk en Europese veerowery. By Delagoabaai het kommandant Jan de Koning einde Mei met honderd soldate en matrose aangekom, Jan de la Capelle besig met suikerriet en indigo gevind, met hoofmanne Maphumbo en Manisa te doen gehad, Maphumbo se Engels-sprekende neef John en twee ander manne van rang gestuur om slawe-arbeid aan die Kaap te sien, Fort Lydzaamheid omhein, en bote die riviere op gestoot—net vir Desember-koors om agt-en-dertig man insluitend De Koning dood te maak en waarnemende bevel aan De la Capelle terug te gee. In Junie het ds. D’Ailly gesterf; Bek het na die Kaap gekom en Slicher het af en toe Stellenbosch-dienste by Drakenstein gevoeg. Waarnemende bewind het die jaar dus gesluit op droogtegraan, eksperimentele sy, ’n Zonder End-pos, ’n goewerneur reeds op see, en ’n versterkte Delagoa-stasie weer deur somerkoors afgesny. [3]