Boer History1780 aan die Kaap die Goeie Hoop: Gordon kommandant, Visriviergrens, Cango-grotte, Luterses en Van Jaarsveld
Sesde volle bevestigde jaar: Kasteelkontinuïteit — 1780
Kalender 1780 het oopgegaan as die sesde volle jaar van die Prins se kommissie gedateer die 18de van Mei 1774. Joachim van Plettenberg het nog die eerste stoel gesit, ’n Frieslandse baron wat al in Februarie 1776 tot buitengewone raadslid van Nederlands-Indië verhef is. Pieter Hacker het nog die tweede stoel gesit, die pos wat Otto Luder Hemmy in Januarie 1777 gelaat het, nadat fiskaal Willem Cornelis Boers dit op die 1ste van Februarie geweier het. Boers het nog die fiskaal se kantoor gesit, verafsku soos min manne in Suid-Afrika, en nog as die slegste van die twee stoele gehou wanneer ’n transaksie met die regering gedoen moes word. Hacker se bevestiging het al Jacobus Johannes le Sueur in die wynwinkel geplaas. Desember 1778 het al Olof Godlieb de Wet in Stellenbosch se drosdy geplaas nadat Marthinus Adriaan Bergh op eie versoek uitgetree het. Kalender 1780 het daardie reëling geërf: twee lewende Kasteelstoele, ’n graf, ’n Haagse advokaat in sy sesde fiskaaljaar, en ’n togsekretaris nog in die landstoel. [3] [9]
In die land het dieselfde geërfde stoele nog gesit. Abraham Faure het nog die sekretarisskap onder De Wet gesit. Swellendam het onder Daniel van Ryneveld gebly. Christoffel Brand het nog die winterhawe gesit. Damien Hugo Staring het nog die vlootinrigting gesit, so dapper ’n man as wat ooit die see gevaar het, maar so diep in die heersende knevelary betrokke dat die koloniste hom grootliks nie kon verdra nie. Kaptein Robert Jacob Gordon het die jaar oopgemaak nog tweede in bevel van die krygsmag onder luitenant-kolonel Van Prehn, die pos wat hy op die 1ste van Junie 1777 oorgeneem het. Kaptein Carel Matthys Willem de Lille was sedert Desember 1778 in die kolonie en het volgende ná Gordon gesit. Die buiteposte by Saldanhabaai, Groenkloof, Klapmuts, Zonder End en Buffeljagtsrivier is nog gehandhaaf; die houtkapperspos wat in Julie 1777 by die Zwartrivier, in Outenikwaland, tussen die later dorpe George en Knysna, gevorm is, het nog ’n paar soldate langs bylste gesit. [3]
Die preekstoele van die sesde volle bevestigde jaar was dié wat Desember 1778 gelaat het, minus een graf. Die Kaapse kerk, wat tot Kroonenburg se pensioen nog deur drie predikante bedien is, het nou twee gesit: ds. Johannes Frederik Bode en ds. Johannes Petrus Serrurier van Hanau. Kroonenburg is in Junie 1779 oorlede. Stellenbosch het ds. Philip Kuys gesit. Waveren het ds. Johannes Abraham Kuys gesit. Zwartland het ds. Daniel Goldbach gesit. Drakenstein het nog ds. Van der Spuy gesit binne die ouderlingstryd wat Januarie 1772 oor Thomas Arnoldus Theron oopgemaak het. Gesamentlike kerkrade het al in 1759 opgehou. Geen Luterse predikant is nog verdra toe die jaar oopgegaan het nie. Drakenstein se Hugenote-briefwisseling het nog geloop: ’n brief van die 15de van Augustus 1780 het na C. L. Neethling gegaan. [3] [8]
Uitwaarts het die landregime nog op die 11 Julie 1775-name oopgegaan. Die oostelike grens van Stellenbosch, volgens die besluit van die politieke raad, het die Visrivier gebly; Swellendam se oostelike papier het die Boesmansrivier gebly. Die September 1778-samespreking by Willem Prinsloo se Boschberg-plaas het al probeer om daardie Vis-papier ’n lyn te maak wat Europeërs én Xhosa sou hou. Die name van die manne wat aan die Xhosa-kant van daardie gesprek gestaan het, is nie bewaar nie. Die ooreenkoms is nie amptelik opgeteken nie. Prinsloo het nog die Klein-Vis gesit. Adriaan van Jaarsveld het nog Bruintjeshoogte as ’n boer onder bure gesit, die grond wat hy in 1776 geneem het, besluit om nie weer te trek as hy sy eie kon hou nie. Veeplase van vyf of ses duisend akker het nog gelyk of daar grond genoeg oorbly. Jaarlikse huur, wanneer dit ingevorder kon word, het £5 gebly ná die vyftienjarige erfpagskikking van 1732; op die grense het die eerste stoel gewoonlik drie jong osse in plaas van die £4 16s. geneem. Die 1779-uitbreiding het nog gesit: siviele sake onder £10 is summier in die howe van landdros en heemrade beslis, omdat verre dele nie maklik na Kaapstad gebring kon word nie. Khoikhoi wat nog in kompakte groepe bymekaargehou het, het hul eie bestuur behou, met kapteins wat in die praktyk deur die Hollandse owerhede aangestel is. San het nog die Nuweveld, die Sneeuberg en die Winterberg versteur. Die stryd langs die noordelike grens het byna onophoudelik geword. Die twee rasse kon nie langs mekaar leef nie. [3] [4]
Die nege produksiejare 1772–1780 het die reede omraam. Kalender 1780 het as die negende en laaste van daardie gemiddeldes gesit voordat die oorlog met Engeland die gewone verkeer afgesny het. Gedurende daardie nege jaar was die gemiddelde uitvoer na Europa 15 legger Constantia-wyn, 98 legger gewone wyne, 10 714 muid koring, 28 800 pond talg en 8 614 pond aloe. Klein hoeveelhede brandewyn, rog, gars, plantaardige was, ossevelle, skaapvelle, growwe wol, velle van wilde diere en leer het ook na Europa gegaan, nie gereeld nie en nie van genoeg waarde om verdere kennisgewing te verdien nie. Die gemiddelde uitvoer na Indië was 14 419 muid koring, 180 muid rog, 66 muid gars, 87 muid bone, 100 muid ertjies, 296 legger wyn, 18 618 pond botter, 11 555 pond talg en 1 183 pond ivoor. Sommige gedroogde en ingelegde vrugte, mosterdsaad, pelse en leer, hoewel nie tot enige groot waarde nie, is ook na Indië uitgevoer. Die toename van uitvoer het nie groter voorspoed veroorsaak nie. Die pryse wat die Kompanjie betaal het, het verwoestend laag gebly: koring na Indië 8s. 9¾d. ’n muid, koring na Europa 5s. 11½d. ná regeringsheffings; botter 6d. tot 8d., talg omtrent 2d. ’n pond. Terselfdertyd was daar ’n standhoudende vraag na allerhande plaasprodukte teen meer as dubbel die pryse wat die Kompanjie gegee het. [3]
Buitelandse skeepvaart het nie afgeneem nie. In 1772 was daar ’n skielike en groot toename in die vreemde skeepvaart wat Suid-Afrikaanse hawens aangedoen het, en die getal vaartuie het nie weer afgeneem tot die begin van die oorlog met Engeland nie. Gedurende dieselfde nege jaar het daar in Tafelbaai 418 Hollandse skepe, 159 Engelse, 192 Franse, 41 Deense, 7 Sweedse, 16 Spaanse, 9 Portugese en 3 Oostenrykse ingeloop; en in Simonsbaai 47 Hollandse, 85 Engelse, 46 Franse, 17 Deense, 1 Oostenrykse en 6 Sweedse; of, gemiddeld, 52 Hollandse skepe en 65 onder verskeie ander vlae het jaarliks die twee hawens aangedoen. Almal het vars proviand nodig gehad. Sommige van die Franse vaartuie is van Mauritius uitdruklik gestuur om vragte koring, vleis en wyn te kry; soms het ’n Engelse vaartuig van St. Helena vir dieselfde doel aangekom. Die bewindhebbers het toegegee dat hulle aangemoedig moes word om aan te doen, omdat hulle kontant in die land gebring en die inkomste vermeerder het. Danksy hulle kon die kontrak vir die lewering van vleis aan die Kompanjie nou teen minder as 4d. ’n pond geneem word, want die kontrakteur het die voorreg gehad om vreemdelinge 2d. te vra. Die pachter van die heffing van £1 ’n legger op wyn en drank wat aan vreemdelinge vir uitvoer verkoop is, kon nou amper £1 000 ’n jaar daarvoor betaal. Die gelisensieerde kleinhandelaar in wyne en drank kon £1 000 ’n jaar meer vir sy monopolie bied. Die gemiddelde wynproduksie was 8 244 legger. Die fiskaal het nog beheer oor die graanhandel geneem en niks aan vreemdelinge laat verkoop sonder sy verlof nie. Die burgers het nog teen daardie skending van hul regte geprotesteer, maar tot geen nut nie. Die eerste jare het op die oppervlak nie die later ontploffing gewys nie; vreemde skeepvaart het grootliks toegeneem; Kompanjiepryse was so laag dat dit skaars die moeite werd was om te swoeg; amptenare het vir eie rekening handel gedryf. [3] [9]
Die vier Kaapse name wat al op die 16de van Oktober 1779 in Oos-Indiëhuis gehoor is, het nog in Holland gesit. Jacobus van Reenen, Barend Jacob Artois, Tieleman Roos en Nicholas Godfried Heyns het die memorie van sewe-en-dertig artikels, deur vierhonderd-en-vier onderteken, op die tafel van die Sewentien neergesit. Die volgende week is die hele stukke na ’n komitee van die kamers van Amsterdam en Zeeland verwys om te ondersoek, getuienis in te samel en verslag te doen. ’n Afskrif van die memorie en sy bylaes is na die Kaap gestuur vir die verskeie betrokke amptenare om daarop te antwoord. Die bewindhebbers het terselfdertyd geskryf en hul groot spyt uitgespreek dat daar onmin tussen die koloniste en die amptenare moes wees, en gehoop dat rus gou herstel sou word. Hulle het beveel dat alles moontlik gedoen moes word om twis te still. Hulle sou grootliks ontevrede wees, het hulle gesê, as enige wrok, direk of indirek, teenoor dié wat die memorie onderteken het, getoon word. Kalender 1780 het dus oopgegaan met daardie brief al op die water of al op die Kasteeltafel, en met vier Kaapse manne nog in Amsterdam wat wag. Een berig het Van Reenen die nag van die 16de Oktober sy kop op die kussing sit sonder om te voorsien dat nog omtrent vyftienhonderd nagte sou verloop voordat hy die Kolonie weer sien. Die sesde volle bevestigde jaar het binne daardie nagte gesit. Die antwoorde van die eerste stoel en van die fiskaal was nog nie op ’n tuisskip nie. [3] [9]
Mentor vergaan — 5 Januarie 1780
Op die 5de van Januarie 1780 het die Kompanjie se tuiswaartse skip Mentor in ’n groot storm aan die suidelike kus gesink. Die wrak het onder die skeepvaart rampe van hierdie tydperk op daardie kus gesit: die Jonge Thomas in Tafelbaai op die 1ste van Junie 1773, die Nieuw Rhoon op ’n rif by Robbeneiland op die 31ste van Januarie 1776, die Franse Ceres naby die Soutrivier op die 15de van Oktober 1776, die Engelse Colebrooke op ’n verborge rif by die ingang van Valsbaai op die 25ste van Augustus 1778, en die Venus, wat in Januarie 1778 Batavia verlaat het en in Delagoabaai gevind is met vyf-en-veertig lewende manne uit eenhonderd nege-en-twintig. Kalender 1780 het op water oopgegaan, nie op ’n Kasteelminuut nie. [3]
Op die 9de van Januarie is twee van haar bemanning deur die Franse skip Salomon opgetel. Hulle het op ’n stuk van die agterdek rondgedryf, en was die enigstes wat gered is. Die res van die tuiskompanjie het met die skip gesink. Die sesde volle bevestigde jaar het dus oopgegaan met ’n Kompanjie-tuissromp weg, twee manne op ’n Franse dek, en die suidelike kus nog ’n graf vir Indiëvaarders wat die baai mis. [3]
Die reede het nog daardie tuisvradte nodig gehad. Die nege produksiejare is gebou op koring, wyn, talg en aloe wat huis toe gegaan het, en op koring, wyn, botter en ivoor wat na Indië gegaan het. ’n Tuiswaartse romp wat aan die suidelike kus verloor is, was nie net ’n bemanning nie: dit was ’n jaar se produkte wat nie op ’n Amsterdamse kaai sou sit nie. Die fiskaal het nog beheer geneem oor wat die pakhuise verlaat. Die burgers kon nog nie aan vreemdelinge verkoop sonder sy verlof nie. Januarie het daardie teenstrydigheid op die water gesit: ’n Kompanjieskip weg, ’n Franse skip wat twee red, en die negende produksiejaar nog geprys teen 5s. 11½d. ’n muid vir koring wat vreemdelinge teen meer as dubbel sou betaal het. [3]
Gordon kommandant van die garnisoen — Februarie 1780
In Februarie 1780 het kaptein Gordon luitenant-kolonel Van Prehn as kommandant van die garnisoen opgevolg. Hy was ’n man van onbesproke karakter, ’n entoesias in die studie van natuurgeskiedenis, en ’n ywerige ontdekkingsreisiger, maar sonder besondere kwalifikasies as leier in oorlog. Hy was ’n offisier in die Skotse regiment onder kolonel Dundas in diens van die Verenigde Provinsies, is onlangs deur die Oos-Indiese Kompanjie in diens geneem, en het op die 1ste van Junie 1777 by die Kaap aangekom. Destyds het hy tweede onder Van Prehn gesit. Oktober 1777 het hom al op die Sneeubergpad na die Grootrivier met luitenant William Paterson gesit. Die 17de van Augustus 1779 het al ’n Hollandse vlag aan ’n stok in sy boot by daardie rivier se mond gesit, en die naam Oranje op die stroom. Februarie 1780 het hom oor die hele eintlike krygsmag gesit. Volgende in rang het kaptein De Lille gesit, in die kolonie sedert Desember 1778. Die seemanne en ambagsmanne het onder die ou skipper Staring gebly. [3]
Die mag wat hy geërf het, was dun op die boeke en dunner in die geledere. Daar was vyfhonderd-en-dertig soldate van alle wapens op die boeke, maar om koste te spaar is meer as ’n kwart daarvan toegelaat om by boere in diens te gaan, en dit was taamlik seker dat baie nooit na hul vaandel sou terugkeer nie. Daar was verder omtrent seshonderd-en-vyftig individue in die Kompanjie se soldy, insluitend die burgerlike dienaars, die ambagsmanne by die werkswinkels, die bootinrigting en herstellende matrose. Dan was daar ’n korps vrye swartes, wat al jare bestaan het, en wat gewoonlik ’n paar dae in die maand Oktober geoefen is. Uit hierdie bronne saam kon omtrent elfhonderd vegters gereken word, van wie slegs die helfte goed geoefen was. Die kolonie se inkomste was tussen £15 000 en £16 000 ’n jaar. Lank al het die balans van uitgawe bo inkomste gemiddeld £25 000 ’n jaar beloop, en die Kompanjie, wat in rykdom en mag agteruitgegaan het, kon nie ’n groot garnisoen onderhou nie. [3]
Die Kompanjie het hoofsaaklik op die burgers staatgemaak om die land te beskerm, maar die Suid-Afrikaanse milisie, hoewel byna drieduisend sterk op papier, kon nie ’n kwart van daardie getal manne vir die verdediging van Kaapstad lewer nie. Hierdie drieduisend burgers was oor ’n ontsaglike gebied versprei, wat nie minder as negentig of honderd duisend vierkante myl gedek het nie. Langs die grens, oos en noord, was hulle voortdurend onder die wapen om hul eie teen Xhosa en San te hou, vir wie hul troppe en kuddes ’n onweerstaanbare versoeking tot plunder was. Die stryd tussen die boere langs die noordelike grens en die San het byna onophoudelik geword. Soms het blankes, verplig om hulself sonder soldate of polisie te verdedig, dade gepleeg wat amper gelyk in wreedheid was aan dié van hul teëstanders. Tog kon die land nie sonder geweld gehou word nie. Februarie het dus ’n ontdekkingsreisiger oor ’n garnisoen gesit wat Kaapstad nie kon vul nie, en oor ’n milisie wat die Vis en die Sneeuberg nie kon verlaat nie. [3]
Gordon se Februarie-stoel het nog nie ’n Europese oorlog geken nie. Die negende produksiejaar het nog 52 Hollandse skepe en 65 vreemde vlae op die twee baai se gemiddelde gesit. Engelse, Franse, Deense, Sweedse, Spaanse, Portugese en Oostenrykse rompe het nog vleis teen 2d. bo die Kompanjie se kontrak geneem. Die fiskaal het nog sy verlof op graan geneem. Die vier afgevaardigdes het nog in Holland gesit. Die eerste stoel het nog sy ondergeskiktes byna laat doen soos hulle wil. Februarie het ’n natuurkenner oor vyfhonderd-en-dertig name gesit, en Van Prehn se rang agtergelaat. Kalender 1780 se militêre jaar het op daardie opvolging oopgegaan, nie op ’n plakkaat van die Vis nie. [3]
Luterses kry ’n preekstoel — November–Desember 1780
Voor 1780 is geen ander openbare godsdiens as dié van die Nederduits Gereformeerde kerk in die kolonie verdra nie. Die Luterses, wat talryk in Kaapstad was, het nou verlof gekry om ’n residensiële predikant van hul eie denominasie te hê. Hulle het meer as ’n halwe eeu om hierdie voorreg gestrewe. Dit is eindelik deur die bewindhebbers toegestaan, op voorwaarde dat hulle die predikant se salaris en alle ander onkoste moes betaal, sonder hulp van die Kompanjie. Die Luterse kerk in Amsterdam is gevra om ’n predikant te kies, met die enkele voorbehoud dat hy ’n Nederlander van geboorte moes wees. Die keuse het op ds. Andreas Kolver geval. [3]
Kolver het op die 22ste van November 1780 in Suid-Afrika aangekom, en op die 10de van Desember hier vir die eerste keer diens gehou. Die kerk in Strandstraat is voorheen opgerig en aan die gemeente geskenk deur ’n welgestelde burger genaamd Martin Melk. Die sesde volle bevestigde jaar het dus sy Kaapse preekstoele gesluit op ’n nuwe denominasie in ’n burgerboude kerkskip, betaal deur die gemeente, sonder ’n stuiwer uit die Kompanjie se kis. Bode en Serrurier het nog die Nederduits Gereformeerde Kaapse kerk as twee gesit. Philip Kuys het nog Stellenbosch gesit. Johannes Abraham Kuys het nog Waveren gesit. Goldbach het nog Zwartland gesit. Van der Spuy het nog Drakenstein binne die Theron-stryd gesit. Gesamentlike kerkrade het nog nie gesit nie. Wat nuut gesit het, was ’n Luterse diens op die 10de van Desember in Melk se kerk. [3]
Die bewindhebbers se voorwaarde was die punt. ’n Luterse preekstoel is slegs verdra as ’n gemeente se eie koste. Die Kompanjie sou nie die predikant betaal nie, sou nie die gebou onderhou nie, sou nie ’n derde stoel langs Bode en Serrurier uit sy eie kis bysit nie. Die voorbehoud dat die predikant ’n Nederlander van geboorte moes wees, het die nuwe preekstoel binne die Republiek se taal gehou selfs terwyl dit die Gereformeerde kerkraad gelaat het. Melk se gawe het klip en hout op Strandstraat gesit voor Kolver se skip. November het die man gesit. Desember het die eerste diens gesit. Kalender 1780 het dus gedoen wat geen vorige Kaapse jaar gedoen het nie: dit het ’n tweede openbare godsdiens binne die dorp laat sit. [3]
Die Kaapse kerk se derde Gereformeerde stoel het leeg gebly. Daar is verstaan dat by die eerste dood of uittrede nie ’n opvolger aangestel sou word nie; die bewindhebbers het later daardie vorige besluit herroep, maar die man wat hulle sou stuur was nog nie in die kolonie toe Kolver geland het nie. Kalender 1780 se Gereformeerde Kaap het nog twee gesit. Sy Luterse Kaap het een gesit, op ’n burger se gawe, van die 10de van Desember. Die halwe eeu van Luterse strewe het op daardie Desemberdiens gesluit, nie op ’n Kompanjie-stipendium nie. [3]
Cango-grotte gevind — 1780
In 1780 is die Cango-grotte, in die later distrik Oudtshoorn, per ongeluk ontdek deur ’n boer genaamd Van Zyl, wat op jag was. Hulle is van groot omvang, gange is minstens ’n myl die berg in verken, sonder dat die einde bereik is, terwyl aan elke kant openinge van onbekende diepte met kort tussenposes voorkom. Die stalaktiete in sommige van die sale lewer ’n baie grootse aanskouing wanneer hulle by die lig van talle fakkels gesien word. Omdat hulle met water deurdrenk is, is hulle deurskynend en van verblindende helderheid, terwyl hulle ontelbare verskeidenhede van grillige en groteske vorms vertoon. [3]
Een van die sale is agthonderd voet lank, ’n ander seshonderd voet lank, honderd in breedte, en sestig tot sewentig in hoogte. Die vonds het vêr van die Vis en vêr van Strandstraat gesit: ’n Swellendam-agterland, onder Van Ryneveld se drosdy, aan die binnelandse kant van die bergreeks wat die gesamentlike landdroste en heemrade al as die grens tussen die nuwe dele van Stellenbosch en Swellendam vasgestel het. ’n Jagter se toeval het ’n myl nat klip op die jaar se papier langs ’n Luterse preekstoel en ’n Vis-proklamasie gesit. Die Kompanjie het nie die grotte beman nie. Dit het hulle nie beboer nie. Dit het opgeteken dat ’n boer hulle gevind het. [3]
Kalender 1780 het dus ’n binnelandse wonder gedra wat geen plakkaat beveel het nie. Van Zyl was op jag. Die gange het nie in ’n myl geëindig nie. Die sale het honderde voet geloop, helder van nat klip. Die later dorp Oudtshoorn was nog nie ’n drosdy nie. Swellendam se papier het nog tot die Boesmansrivier geloop. Die Cango-vonds het binne daardie distrik se berge gesit, nie op die Zuurveld nie. Die sesde volle bevestigde jaar het dit op dieselfde blad as die Vis se benedeloop gesit, omdat albei in 1780 geskryf is, nie omdat ’n jagter se grot ’n grens was nie. [3]
Winter-oorgang; Van Jaarsveld kommandant — 24 Oktober 1780
Gedurende die somer van 1779–80 het twee kommandos die veld ingetrek om die indringers uit te dryf. Een, saamgestel uit die boere van albei kante van Bruintjeshoogte, was onder bevel van Josua Joubert. Die vlugtelinge van die Zuurveld en hul vriende wes van die Boesmansrivier het die ander gevorm, wat Pieter Hendrik Ferreira beveel het. Die Imidange is by verskeie geleenthede aangeval en verslaan, toe ’n aansienlike aantal van hul vee geneem is; maar hulle is nie heeltemal na hul eie kant van die Visrivier gedryf nie. Baie vee is wel herower, maar die Xhosa het daarin geslaag om hul agtervolgers te ontduik en slegs ’n deel is na hul eie land terug gedryf. Dié het gou teruggekeer, en honderde meer saamgebring, sodat die moeilikheid erger as ooit geword het. Een berig begin daardie eerste oorlog in September 1779, dieselfde maand as veldkorporaal Jan Hermanus Potgieter se berig dat die boere van die Zuurveld, tesame met dié langs die regteroewer van die Boesmansrivier, verplig was om na ’n veiliger plek terug te trek. Kalender 1780 het daardie onvoltooide somer geërf. [3] [4] [7]
Gedurende die winter het dié wat oënskynlik bedwing was weer die kolonie oorgesteek, vergesel van baie ander, en dit het duidelik geword dat ’n groot poging aangewend moes word om hulle uit te dryf. Die Imidange onder die kaptein Mahuta, die Amambala onder die kaptein Langa, en ander klans van minder aansien het hulself al oor die later distrikte Somerset-Oos en Albany versprei. Die Amagwali onder die kaptein Titi en die Amantinde onder die kaptein Cika het onder dié gesit wat later sou weier om te trek. Teen die einde van 1779 moes die boere hul plase in die Zuurveld en Boesmansrivierdistrik verlaat. Plundering het begin, en daarmee al die vrese en angs wat vroeër die gevolg van nabyheid aan die San was. Rarabe het ’n boodskap na die naaste Europese buitepos gestuur dat die klans wat die plundering gepleeg het, rebelle was, en dat hy hulp teen hulle sou verwelkom. Die koloniste, nog sonder ondervinding van daardie dubbelhartigheid, het Rarabe se stelling geglo, hoewel sommige van sy onmiddellike volgelinge onder die plunderaars was. Winter 1780 het dieselfde klans weer oor die Vis gesit met honderde meer. [3] [4] [7]
Op die 24ste van Oktober 1780 het die politieke raad, op versoek van die distrikshowe, Adriaan van Jaarsveld as veldkommandant van die oostelike grens aangestel, en hom krygsgesag oor die hele grensboere gegee. Daar was geen man in die land beter vir die pos gekwalifiseer as hy nie. Van sy vroegste knapewese gewoond aan oorlogvoering met San, verplig om altyd gereed te wees om sy gesin en sy troppe teen plunderaars te verdedig, het hy presies geweet hoe om in so ’n noodgeval op te tree. Hy het in 1776 van die Sneeuberg na Bruintjeshoogte getrek om van San-plundering vry te wees, en hy was besluit om nie weer te trek as hy enigsins sy eie kon hou nie. Hy was ’n vooraanstaande burger, by almal in hoë agting. Van sy vroegste jare was die ontberinge van die afgesonderde boer tesame met die gevare van San-oorlogvoering sy standhoudende ondervinding. Ondersteun deur genoegsame gesag was hy juis die man om alles te doen wat onder die benarde omstandighede gedoen kon word. Een berig het in Oktober 1780 ’n veldkommandeur aangestel om die aanvalle te keer, en noem daardie offisier, bekwame Adriaan van Jaarsveld, ’n maand daarna instruksies ontvang om die Xhosa op ’n kragtiger wyse aan die bestaan van ’n grens te herinner. [3] [4] [7] [9]
Volgens die instruksies wat aan hom uitgereik is, moes hy probeer om alle oorsaak van aanstoot vir San én Xhosa weg te neem en elke beskikbare middel tot vrede aanwend. Die Xhosa moes herinner word aan hul belofte aan die goewerneur om die Visrivier as die grens van hul gebiede te eerbiedig, en indien hulle trou sou breek was hy gemagtig om ’n “aansienlike” kommando byeen te bring en gehoorsaamheid af te dwing. Die veldkommandant moes kortaf weier as hy gevra word om deel te neem aan die inheemse vetes, en die kapteins onder mekaar laat uitveg. Geen blywende vrede kon met die swerwende San verwag word nie, wat in hul grotte en skuilplekke aangeval en oorweldig moes word as hulle nie oorgee nie. Oktober het daardie papier in Van Jaarsveld se hand gesit. Dit het nog nie twee-en-negentig burgers en veertig Khoikhoi in die veld gesit nie. Dit het ’n Bruintjeshoogte-boer oor die hele oostelike grens gesit, hangende die besluit van die owerhede oor die aanstelling van ’n landdros. Die derde drosdy het nog nie gesit nie. Stellenbosch en Swellendam was nog te vêr. [4] [9]
Van Jaarsveld het nog Bruintjeshoogte as sy eie grond gesit. Oktober het hom nie wes laat trek nie. Dit het hom krygsgesag gegee oor die grensboere wat al van die Zuurveld en die regteroewer van die Boesman teruggetrek het, en oor dié wat nog albei kante van Bruintjeshoogte gesit het. Joubert se somerkommando en Ferreira se somerkommando was distrikbyeenkomste. Die Oktober-aanstelling was ’n Kasteelkommissie. Die eerste stoel, wat nie sy fiskaal in toom kon hou nie, nóg ander lede wat vir eie rekening handel gedryf het, kon nog ’n grenskommandant noem wanneer die distrikshowe vra. Kalender 1780 se Oktober het dus ’n Sneeuberg-veteraan oor ’n leeggemaakte Zuurveld gesit, met ’n Vislyn nog net gespreek, en met vier Kaapse name nog in Holland wat wag. [3] [9]
Visrivier as grens geskryf — November–Desember 1780
Op die 14de van November 1780 het die politieke raad besluit dat die Visrivier oor die hele van sy benedeloop die koloniale grens sou wees, en sodoende by die Kompanjie se besittings die strook land gevoeg wat destyds gewoonlik as die Zuurveld bekend was, nou die distrikte Albany en Bathurst. Dieselfde dag het die raad besluit dat omdat die Xhosa nie hul ooreenkoms met die goewerneur gehou het om die Visrivier as grens te eerbiedig nie, die kommandant gemagtig moes word om hulle met geweld uit te dryf. Die streke tot so vêr oos as die Groot-Vis het al amptelik erken geword — hoewel nie wettiglik tot daardie 14de van November geproklameer nie — as deel van die Kaapse nedersetting. Verskeie Xhosa-klans is in ’n ietwat onrustige staat in die land tot so vêr wes as die Sondagsrivier aangetref. Pogings in 1778 om hulle te oorreed om na die gebiede oos van die Vis terug te trek, en daardie rivier as die grens te beskou, het geen opvallende welslae gehad nie. November 1780 het die gesproke lyn in ’n besluit van die politieke raad gesit. [3] [4]
Die 11de van Julie 1775 het al Stellenbosch ooswaarts tot die Vis en Swellendam tot die Boesman uitgebrei, om die grondhuur te verseker van manne wat Prinsloo oor die 18 Februarie 1770-verbod gevolg het. Die September 1778-gesprek by Boschberg het al probeer om daardie Vis ’n lyn te maak wat nóg Europeërs nóg Xhosa sou oorsteek. Daardie ooreenkoms is nie amptelik opgeteken nie. Die sogenaamde verdrag, met ’n paar klein kapteins van ’n enkele stam gemaak, was so ooglopend kragteloos dat dit destyds min vertroue kon wek. In 1779 het die Imidange en Amambala die Zuurveld ingestroom. November 1780 het gedoen wat 1775 en 1778 nie gedoen het nie: dit het die Vis oor die hele van sy benedeloop as koloniale grens verklaar, en die Zuurveld — die later Albany en Bathurst — op papier by die Kompanjie se besittings gevoeg. Die boere wat in September 1779 teruggetrek het, is daardeur nie na hul plase teruggebring nie. Die klans wat in die winter weer oorgesteek het, is daardeur nie weer oor die rivier nie. ’n Besluit by die Kasteel het nie kraal verskuif nie. [3] [4] [7]
Op die 5de van Desember is instruksies vir Van Jaarsveld se leiding uitgereik, waarin hy opgedra is om te probeer om tot ’n minlike reëling met die indringers te kom, op die grondslag van hul terugtrek oor die Visrivier en ’n wedersydse terugbesorging van alle buitgemaakte vee. As hulle tot hierdie voorstel instem, moes die kommandant toesien dat geen Europeër hulle lastig val of daarna hul land vir enige doel binnegaan nie, en hy moes nie in die vetes tussen die klans inmeng nie. Maar as hulle weier, moes hy ’n gewapende mag byeenbring en hulle oor die rivier dryf. Een berig het die eerste stoel, ooglopend verskrik deur sy eie sabelgerinkel, Van Jaarsveld se bevele versag deur hom te sê om ’n vriendelike skikking aan te bied, mits hulle bereid was om hul vee en kookpotte te vat en na hul kant van die rivier terug te trek. Die probleem was dat die Xhosa baie kapteins gehad het. Oktober het ’n kommandant genoem. November het geweld gemagtig en die Vis geskryf. Desember het die minlike aanbod eerste gesit, en geweld tweede. [3] [4] [9]
Vroeg in die somer het die ou kaptein Langa, broer van Rarabe en hoof van die Amambala-klan, na die westeroewer van die Boesmansrivier getrek. As vredesaanbod het hy na die naaste Europese kamp ’n klein trop vee en ’n paar perde gestuur wat van boere in die Zuurveld geneem is, met ’n boodskap dat hy ’n kort tyd daar wou bly waar hy was. Hy was nog daar toe die jaar gesluit het. Van al die kapteins wat die kolonie binnegeval het, sou hy die enigste blyk wat bereid was om terug te trek; die verskeie afdelings van die Imidange, die Amagwali onder Titi, die Amantinde onder Cika, en ’n aantal ander klans van minder aansien het geweier om te beweeg. Kalender 1780 het nog nie ’n kommando van twee-en-negentig burgers en veertig Khoikhoi in die veld gesit nie. Dit het Langa se vredesaanbod op die Boesman se westeroewer gesit, Van Jaarsveld se Desemberpapier in sy sak, en die Vis se benedeloop in die raad se boek. Die Zuurveld was Kompanjiepapier. Dit was nog nie ’n skoon plaas nie. [3]
In Europa het Groot-Brittanje op die 20ste van Desember 1780 oorlog teen die Verenigde Provinsies verklaar. Die Engelse het oorlog op die Hollanders afgedwing. Die Kaap het dit nog nie gehoor nie. Die negende produksiejaar het nog 52 Hollandse skepe en 65 vreemde vlae op die twee baai se gemiddelde gesit. Engelse rompe het nog vleis teen 2d. bo die Kompanjie se kontrak geneem. Die fiskaal het nog sy verlof op graan geneem. Gordon het nog vyfhonderd-en-dertig name gesit, meer as ’n kwart daarvan by boere. Die vier afgevaardigdes het nog in Holland gesit, binne die vyftienhonderd nagte. Bode en Serrurier het nog die Gereformeerde Kaap gesit; Kolver het Melk se kerkskip sedert die 10de van Desember gesit. Van Zyl se grotte het nog ’n myl nat klip onder Swellendam se berge gesit. Van Jaarsveld het nog Bruintjeshoogte gesit met ’n Kasteelkommissie en ’n Desemberinstruksie om vee vir vee aan te bied voordat hy mag byeenbring. Die sesde volle bevestigde jaar het op daardie feite geëindig, sonder ’n derde drosdy, sonder ’n skoongemaakte Vis, sonder ’n Kaapse antwoord nog geskryf op die sewe-en-dertig artikels, en sonder oorlogsnuus nog in Tafelbaai. [3] [9]
Die agtste-en-negende produksiejare het nog die reede teen verwoestend lae Kompanjiepryse omraam. Die Kaapse preekstoel het nog Bode en Serrurier gesit, en van Desember ’n Luterse diens in Strandstraat. Stellenbosch het nog De Wet en Philip Kuys gesit. Swellendam het nog Van Ryneveld gesit. Simonstad het nog Brand gesit. Staring het nog die vlootinrigting gesit. Hacker het nog die tweede stoel gesit. Boers het nog die fiskaal se kantoor gesit. Plettenberg het nog die eerste gesit. Gordon het die garnisoen van Februarie gesit. Van Jaarsveld het die oostelike bevel van Oktober gesit. Die Vis het van November in die boeke gesit. Kalender 1780 het daardie name in daardie volgorde gesit, en gestop voordat die kommando gery het. [3]