Boer History1689 aan die Kaap die Goeie Hoop: Alkmaar, Zion, Normande en die Hugenote-kerkversoek
Wapen van Alkmaar en Terwold — Januarie 1689
Die kalenderjaar 1689 het begin met die volgende Hugenote-versterking nog op see. Op die 27ste Januarie 1689 het die skip Wapen van Alkmaar, wat Texel op 27 Julie 1688 verlaat het, in Tafelbaai geanker met sowat veertig immigrante, jonk en oud. Hulle was die eerste groot groep wat ná die vyf skepe van 1688 geland het, en hulle het die Franse en gemengde huishoudings aangevul wat reeds by Stellenbosch, Drakenstein en Franse Hoek afgemerk was. [3]
In dieselfde maand het die Kaapse kansel van hande verander. In Januarie 1689 is ds. Johannes van Andel opgevolg deur ds. Leonardus Terwold; Van Andel het na Batavia gegaan as kapelaan van die Wapen van Alkmaar. Die nedersetting het nou twee geordende predikante in aktiewe diens gehad: Terwold by die Kasteelkerk en ds. Pierre Simond op die Franse kring van Stellenbosch en Drakenstein. Stellenbosch self het steeds geen eie residensiële predikant gehad nie. Die sieketrooster het gewone dienste daar gelees; Simond het in Frans gepreek en Terwold in Nederlands wanneer een van hulle uit die Kaap of die Bergriviervallei uitgery het. [3]
Kommandeur Simon van der Stel het steeds Nederlanders alleen as koloniste verkies, tog het hy binne die direkteure se opdragte aangehou werk. In 1689 het hy Jacques de Savoye as heemraad van Stellenbosch aangestel en as peet by die doop van een van De Savoye se kinders én van ’n kind van ds. Simond gestaan. Daardie tekens van beperkte persoonlike welwillendheid het langs ’n vaste weiering gestaan om die Franse as ’n aparte politieke liggaam te behandel. [3]
Namakwa- en Grigriqua-inval — Maart 1689
In Maart 1689 het Namakwa- en Grigriqua-groepe die Olifantsrivier oorgesteek in só ’n mag dat twee-en-vyftig krale aan die suidekant getel is. Minder as twee jaar vantevore het die Grigriquas ’n geskenk van ses osse na die kasteel gestuur en hul wens gestel om in vriendskap te bly; die boodskappers is goed ontvang. Niks sedertdien het die vrede met hulle of die Namakwas openlik verbreek nie, tog het die omvang van die inval die vrye gemeenskap verontrus. Boere van Drakenstein en Stellenbosch het vir verdediging voorberei. [3]
Dit het gou geblyk dat die Cochoquas, nie die Europeërs nie, die beoogde slagoffers was. Die indringers het ’n kraal naby Saldanhabaai aangeval, die kaptein en soveel mans as hulle kon gryp gedood, en vroue, kinders en vee as buit weggevoer. Die kommandeur het nie in hierdie onrus ingemeng nie, al is gesê dat die Cochoquas onder Nederlandse beskerming was. ’n Soortgelyke inval teen die einde van die volgende jaar sou soldate die veld instuur; in Maart 1689 het die nedersetting gewaak, sy plase bewapen, en die Khoikhoi-twis sy gang laat gaan. [3]
Onder die Chainouquas het die kapteins Klaas en Koopman nog dikwels getwis. Wanneer hulle tot oop oorlog gekom het, het die kommandeur Klaas bly steun—’n getroue bondgenoot deur wie groot kuddes steeds vir die vloote verkry is. San-partye uit die Drakensteinberge het nog die vallei ingekom; Klaas het die heuwels in sy omgewing teen hulle bly deursoek selfs wanneer hulle hom byna geruïneer het deur sy vee weg te sleep. [3]
Oorlogsnuus uit Europa — Maart 1689
In Maart 1689 het berig Suid-Afrika bereik dat alle Nederlandse skepe in Franse hawens beslag gelê is, en dat die koning van Frankryk op die 26ste van die voorafgaande November die oorlog teen die Verenigde Nederlande verklaar het. Vir ’n paar dae is gevrees dat Engeland by die vyand sou aansluit. Daardie vrees is verwyder toe verdere depêches gemeld het dat die Prins van Oranje by Torbay geland het en deur die Engelse volk as hul verlosser verwelkom is. Die Kaap, reeds versterk deur die honderd-en-vyftig ekstra soldate wat in die herfs van 1688 uitgestuur is, het nou geweet dit is ’n stasie van ’n Kompanjie in oorlog met Frankryk. [3]
Gedurende die Nederlands–Franse oorlog sou die direkteure opdrag gee dat Khoikhoi met vee weggehou moes word van die omgewing van Saldanhabaai, sodat vyandelike skepe wat daar sou inloop nie voorrade kon vind nie. Diefstalle deur Khoikhoi teen Europeërs is steeds in Nederlandse tribunale verhoor; misdade onder Khoikhoi self is aan hul eie reg oorgelaat. Die algemene beleid het nie-inmenging gebly, behalwe wat die veiligheid en welstand van die nedersetting vereis het. [3]
Moord op Charles Marais — April 1689
In April 1689 is ’n kolonist, die ouer Charles Marais, deur ’n Khoikhoi-man by Drakenstein vermoor. Oor ’n lang reeks jare was dit die enigste misdaad ernstiger as veediefstal wat teen Khoikhoi in die Europese howe aangeteken is. Die oortreder is verhoor en tereggestel. Die Marais-huishouding het in 1688 met die Voorschoten uitgekom; die doodslag by Drakenstein het dus een van die nuwe Franse vryeiendomsgesinne in hul eerste volle seisoen op die Bergriviergronde getref. [3]
Verowering van die Normande — 26 April 1689
Op die 26ste April 1689 het die Franse skip Normande, van Pondicherry met ’n waardevolle vrag, in Tafelbaai ingeloop. Kaptein De Courcelles het niks van onlangse gebeure in Europa geweet nie en geglo hy anker in ’n vriendelike hawe. Hy het ’n boot aan wal gestuur met ’n komplimentêre boodskap aan die Nederlandse owerhede; die draers is gevange geneem sodra hulle die kasteel binnegegaan het. Die boot is toe beman met Nederlandse matrose wat soos die Franse geklee was, wat haar vlag hoogs gehou en voorgegee het om van die wal af te stoot. [3]
Die Normande het begin om ’n saluut te vuur. Terwyl haar mense só besig was, is sy deur die bemannings van die Nederlandse skepe in die hawe aan boord gegaan. Daar was ’n kort skermutseling waarin niemand dood is nie, al is twee Nederlanders en agt Franse gewond; dit het geëindig met die oorgawe van kaptein De Courcelles en sy bemanning. Die Franse vlag is op die Normande gelaat om haar metgesel, die Coche, tot dieselfde lot te lok. [3]
Verowering van die Coche — 5–6 Mei 1689
Op die aand van die 5de Mei het die Coche geanker en kort daarna die Nederlandse vlag met nege kanonne gegroet—’n kompliment wat dadelik met dieselfde getal beantwoord is. Sy het geen kommunikasie met die wal gehad nie, maar laat in die aand het sy ’n boot na die Normande gestuur. Toe die boot nie terugkom nie, en ’n groot Nederlandse skip duidelik langs haar geskuif het, het kaptein D’Armagnan kort ná middernag onrustig geword en begin om die Coche vir geveg voor te berei. [3]
Toe hy dit sien, het die meester van die Nederland ’n breedskoot ingegooi op minder afstand as sy eie skip se lengte. Kaptein D’Armagnan en drie van sy bemanning is dood en agt ander gewond. Met vyf vyandelike skepe om hulle het die offisiere van die Coche geen kans gesien om haar suksesvol te verdedig nie en oorgegee. Albei pryse is onmiddellik ná die verowering deur Nederlandse matrose geplunder. Die waarde van hul vragte is op £50 000 geskat. Die Normande en die Coche is herdoop tot Goede Hoop en Afrika en met die volgende Kompanjievloot na Europa gestuur. Die gevangenes, eenhonderd-en-veertig in getal, is na Batavia gestuur om daar aangehou te word totdat ’n uitruiling gereël kon word. [3]
Die verowering was ’n gelukkige gebeurtenis vir kommandeur Van der Stel. Enige tyd vóór die oorlog het hy van die koning van Frankryk ’n geskenk van ’n goue ketting en medalje met ’n portret van daardie monarg ontvang, in ruil vir die vriendelikhede wat hy aan die Franse vloote betoon het wat in 1685 en 1687 by Tafelbaai aangedoen het. Die direkteure het nie goedgekeur dat hy die geskenk aanvaar nie, en dit kon sleg met hom gegaan het as die fortuin hom nie hierdie oop kans gegee het om hom van verdenking te suiwer deur Franse skepe in oorlogstyd te gryp nie. [3]
Zion en die De Villiers-broers — 6 Mei 1689
Op die 6de Mei 1689 het die skip Zion in Tafelbaai aangekom. Aan boord was drie broers, Abraham, Pierre en Jacob de Villiers, wingerdbouers uit die omgewing van La Rochelle. Hulle het aangesluit by die wynverbouende vrye gemeenskap wat reeds by Drakenstein en die aangrensende valleie wortel geskiet het, en sou later onder die Hugenote-name op bystands- en sensusrolle verskyn. [3]
By die meeste vroeëre Hugenote is die eerste moeilikhede van vestiging reeds oorkom: klein growwe huise het skuiling gegee, tuine was onder bewerking, en die oeste van die eerste seisoen was besonder goed. Enkele wat plase by Stellenbosch geweier het, het armer gebly. Die gemengde plasing van Franse onder Nederlandse bure is nog as ’n grief ervaar, en ’n dieper ontevredenheid het gebly—dat die regering hulle as ’n tak van die Stellenbosch-gemeente behandel het terwyl hulle die direkteure se belofte van ’n Franse predikant gelees het as verlof om ’n eie gemeente te vorm. [3]
Veeverbetering en plaaswerk — 1689
Die landbou was nou ver genoeg gevorder dat daar genoeg kos was vir die inwoners, die garnisoen en die mense van die vloote. In goeie seisoene kon ’n oorskot van vyftienhonderd of tweeduisend muid koring na Batavia uitgevoer word. Ondervinding het die regering geleer om altyd twee jaar se voorraad in die magazyn te hou teen droogte of vernietiging deur sprinkane of ruspes. Die Kompanjie het boerdery nog nie heeltemal laat vaar nie, maar was dit geleidelik doen soos dit op koloniale voorrade kon staatmaak. Behalwe die tuin in Tafelvallei en die wingerd by Rondebosch het dit nog sewe plase of veepos gehad, die verste by Hottentots-Holland; op twee daarvan is ’n paar honderd muid koring verbou, die ander hoofsaaklik as teel- en houpos vir osse en skape wat van Khoikhoi gekoop is totdat die vloote dit nodig gehad het. [3]
Die Kompanjie het ook probeer om bestaande vee te verbeter en nuwe rasse in te bring. Perde wat oorspronklik uit Java gebring is, het in getal toegeneem maar in grootte en voorkoms agteruitgegaan; selfs só het hulle op veiling van £4 tot £5 elk gebring—soveel as vier of vyf groot osse in goeie kondisie. Om die ras te verbeter het die Kompanjie in 1689 studperde uit Persië ingevoer. Terselfdertyd is Persiese donkies ingebring. Spaanse ramme is uitgestuur, aangesien die direkteure gehoop het dat waardevolle kirm-wol deur ’n kruising met skape van die Suid-Afrikaanse tipe geproduseer kon word. [3]
Vir vrye boere het koring die eerste doel gebly, wat relatief ’n hoër prys as enige ander produk gebring het. Daarna het veeteelt gekom. Wyn het gevolg; die Kompanjie het dit teen £5 per legger vir die vloote gekoop. Dit was nie in Indië verkoopbaar nie weens swak gehalte; sommige is tot asyn vir seemanne verwerk. Direkteure tuis het reeds aangedring op goedkoper graan, meer uitvoer van koring, wyn en olyfolie, voortgesette wingerdeksperimente en hernude aandag aan die olyf—punte waarop die kommandeur geantwoord het met verslae van proewe in die Kompanjie se tuine, op vryeiendomsplase en by Constantia, en van Hugenote-enting van gekweekte olywe op die wilde olyf van die land, terwyl die meeste burgers nog nie jare lank wou wag vir onsekere olyfwins nie. [3]
Simond se brief en Hugenote-ontevredenheid
Individuele voorstellings oor ’n aparte Franse gemeente het die kommandeur geweier om in ag te neem. Die Hugenote het daarom besluit om meer formeel op te tree. Omtrent vyf maande voor die November-deputasie—omtrent middeljaar—het die predikant Simond aan die Oppergesag oor die griewe van die vlugtelinge geskryf. Niks verder kon aan die Kaap beslis word totdat ’n antwoord aankom nie. Intussen het die gemengde-plaas-grief en die kerk-grief tot oop wedersydse bitterheid tussen baie Franse en Nederlandse vryburgers verhard. [3]
Aan albei kante is roekelose woorde geuiter. In oop vergadering het die Franse besluit om nie met die Nederlanders te trou nie, en vergeet dat as só ’n besluit deurgevoer kon word die meeste van hulle glad nie sou kon trou nie. Daar was enkeles onder hulle wat nie geskroom het om te sê dat hulle, nadat hulle die toorn van die groot koning van Frankryk getrotseer het, hulle sou skaam as hulle bang was vir die kommandeur Van der Stel nie. Baie van die Nederlandse koloniste het opgehou om met die Franse om te gaan; sommige is selfs berig om te sê dat hulle eerder brood aan ’n Hottentot of aan ’n hond as aan ’n Fransman sou gee. Die kommandeur het in Hugenote-planne ’n poging gesien om sy skema van ’n suiwer Nederlandse kolonie te dwarsboom; hulle het in hom ’n vasberadenheid gesien om hulle Nederlands te maak of hulle wou of nie. [3]
Kerkdeputasie — 28 November 1689
Op die 28ste November 1689 het ’n deputasie bestaande uit ds. Pierre Simond, Jacques de Savoye, Daniel de Ruelle, Abraham de Villiers en Louis Cordier by die kasteel verskyn en namens hul landgenote versoek om ’n eie aparte kerk te mag stig. Die kommandeur het in ’n woedende hartstog uitgebar. Hy het verklaar dat die projek suiwer oproer was, en dat die Franse die brutaalste en ondankbaarste mense op die aangesig van die aarde was. Dit was nie net hul eie kerk wat hulle wou hê nie, het hy gesê, maar hul eie landdros en hul eie prins; hulle sou niks van dié aard kry nie. Hier, het hy geredeneer, is hulle werklik beter as Nederlanders behandel, en dít is hoe hulle draai. [3]
Die kommandeur het die raad byeengeroep, maar nie soseer om raad te vra as om sy mening oor die Franse te lug nie. Die deputasie is ’n tyd lank in ’n buitekamer gelaat wag. Binnekort is hulle aan die eed van getrouheid herinner wat hulle afgelê het, en beveel om na hul huise terug te keer. Die kommandeur het hulle meegedeel dat hulle tevrede moes wees om te bly soos hulle was—’n takgemeente van die kerk van Stellenbosch. Met Simond se vroeëre brief reeds op pad na die Seventien kon niks meer aan die Kaap gedoen word totdat die tuisgesag antwoord nie. Vir ’n tyd het die twee nasionaliteite mekaar met ’n bittere gees van vyandigheid beskou. [3]
Sluiting van 1689 aan die Kaap
Teen die einde van 1689 het die Kaap twee verdere Hugenote-skepe ná die massalandings van 1688 opgeneem: Wapen van Alkmaar in Januarie met sowat veertig siele, en Zion in Mei met die De Villiers-broers onder haar passasiers. Terwold het die Kasteel-kansel gehou; Simond het steeds Franse hoorders as ’n tak van Stellenbosch bedien. De Savoye het as heemraad gesit. Oorlog met Frankryk was bekend, en twee Franse Indiëvaarders is in Tafelbaai geneem, herdoop, en huiswaarts gestuur met vragte ter waarde van vyftigduisend pond en eenhonderd-en-veertig gevangenes na Batavia gestuur. Namakwa- en Grigriqua-aanvallers het die Olifantsrivier teen die Cochoquas oorgesteek; Charles Marais is by Drakenstein vermoor en die dader tereggestel; Persiese perde en donkies en Spaanse ramme is ingebring om koloniale vee te verbeter. Op die laaste formele saak van die jaar is die Franse kerkdeputasie van 28 November geweier en onder die eed van getrouheid huis toe gestuur. Dit was die kalenderfeite van 1689 onder Simon van der Stel se bevel. [3]