Boer History1812 aan die Kaap die Goeie Hoop: Zuurveld skoongemaak, Grahamstad, en die swart sirkuit
Addo-bos — 3 Januarie 1812
John Graham het vanaf Jokamma op die 2de van Januarie geskryf dat die Xhosa wat nog binne die koloniale lyn was, onder Ndlambe se absolute beheer was en ’n hardnekkige weerstand wou bied. Graham was die offisier wat Sir John Cradock op die 8ste van Oktober 1811 aangestel het om daardie stamme terug oor die Vis te dryf. Landdros Andries Stockenstrom en 8 boere is op die 29ste van Desember op die Zuurberg gesteek. Die brief vanaf Jokamma het saakgemaak omdat dit Kaapstad gesê het die praat is verby: die ruigtes suid van die reeks sou te voet ingestap moet word. [3] [4]
Die linker- en middelafdelings het saam op Nuwejaarsdag suid gemarsjeer en by die regterafdeling in die Addo-bos aangesluit. Vier kompanies van die Kaapse regiment, met die artillerie en 20 dragonders, het met die burgers ’n korps van omtrent 800 effektiewe manne gevorm. Die bos waarin die Xhosa gelê het, was digby. Hulle is nie tevore te voet in woud aangeval nie, en in woude het die assegaai ruimte nodig gehad wat die ruigte nie sou gee nie. Graham het 500 man beveel om die oggend van die 3de in te gaan, verdeel in 6 kompanies, om te bly solank ’n vegtende man bly, en om die vee uit te bring — wat, wanneer die stamme die kolonie sou verlaat, teruggegee moes word. Die burgers, het hy geskryf, was ordelik, gewillig en gehoorsaam, en het enige onderneming aangepak. [4]
Op die 3de van Januarie het 6 partye, elk van 60 boere en 20 van die Kaapse regiment, die gebroke woud suid van die Addo-hoogtes teen die Gunukwebe ingestap. Die werk het 5 dae geduur. Omtrent 12 Xhosa is gedood, onder hulle die kaptein Cungwa, wat weinig kon doen om homself uit die bos te help. Aan die koloniale kant het slegs veldkornet Nortje sy lewe verloor. 2500 stuks vee is geneem. Sodra die eerste patrollies uitgekom het, is ander weer ingestuur; die Gunukwebe het ’n geveg vermy en probeer om op hulle agtervolgers te verdubbel. Graham het berig dat die boere ordelik en gehoorsaam was en met opgewektheid en ywer die vermoeiende pligte aangepak het wat aan hulle toegeken is. [3] [4]
Op die 8ste van Januarie het Graham aan luitenant-kolonel Reynell geskryf dat die land wat nou bewerk moes word, en die waens, ammunisie en buitvee wat bewaak moes word, 200 man meer uit Kaapstad onontbeerlik gemaak het. Ná Stockenstrom se dood is sy seun Andries, skaars 20, in bevel van die Graaff-Reinet-burgers geplaas. Met hulle en die kontingent uit Tulbagh is hy na die Bo-Boesmans beveel, om tot by Rautenbach se drif skoon te maak. Dit is gedoen. By die drif het die bewegende mag ontmoet. Jacob Glen Cuyler het die westelike oewer van die Boesmans geneem; kaptein Fraser die oostelike; Stockenstrom het verder in die ruigtes van die Kariega, die Kasouga en die Kowie gegaan. Niemand het tot aksie gekom nie. Graham het Ndlambe tot by die Kowie agtervolg en die kaptein ver vooruit gevind. [4]
Op die 14de en 15de van Januarie het Ndlambe met sy mense die Vis oorgesteek. Die Gunukwebe het gevolg onder Pato, wat die kapteinskap by sy vader se dood oorgeneem het. Dit het later gelyk asof Cungwa se stam die Europeërs net besig gehou het terwyl Ndlambe sy ontsnapping deurgevoer het. Xhosa wat tot so ver wes as die Sondags beset het, is op omtrent 20000 gestel. ’n Groot burgerkommando was in Januarie in die veld, met die Khoikhoi-regiment onder Cuyler ooswaarts drywend en elke ruigte en riviervallei skoonmakend, en Graham as reserve agteraan. Op die 31ste van Januarie kon Graham berig dat die hele kusstreek tussen die Sondags en die Vis skoongemaak is van dié wat daar soveel jare ’n plaag was. Die berig het saakgemaak omdat dit die eerste keer was sedert die stamme wes getrek het dat die regering die Zuurveld as leeg van vegtende manne kon eis — leeg, dit is, van dié wat dit gehou het, nog nie van dié wat nog in die berge was nie. [3] [4] [7]
Zuurberg skoongemaak — Februarie–Maart 1812
Habana en ’n aantal van die ander klein kapteins het in die holtes van die berge gebly. Daar is geglo dat David Stuurman, wat ’n tyd tevore uit aanhouding ontsnap het, Habana met ’n bende Khoikhoi-skutters gehelp het, en dat ’n aanval op hulle duur sou wees. Stuurman was nie ’n los rower nie. Sy Gamtoos-ligging is opgebreek nadat hy die landdros getrotseer het; as hy met Habana in die Zuurberg was, sou die berggeveg teen manne wees wat kon skiet, nie net teen assegaaie in ’n ruigte nie. [3]
Op die 13de van Februarie het 2 afdelings burgers en Khoikhoi-soldate die gebroke land van die Zuurberg en Rietberge ingestap, een van die noorde, een van die suide. Hulle het op die oewer van die Sondags ontmoet, toe klein partye gevorm en van wes na oos skoongemaak, terwyl berede patrollies die uitgange op hulle flanke bewaak het. Teen verwagting was Stuurman en sy bende nie daar nie. Gedurende 12 dae van oormatige vermoeienis is die klowwe en ruigtes skoongemaak. Die Xhosa het na hulle eie land gevlug. Omtrent 30 is gedood of gewond. Meer as 100 vroue en kinders is gevange geneem, en 600 stuks vee is gebuit. Op die 24ste van Februarie het die burgers na die kamp teruggekeer, nadat hulle al die tuine vernietig het en skaars ’n spoor van die Xhosa wes van die Vis gelaat het. Die vroue en kinders is aan hulle vriende terugbesorg, en genoeg koring vir saad is saam met hulle gegee. Die terugbesorging van die gevangenes was nie genade om die genade nie. Dit was die regering se manier om te wys dat die oorlog die Zuurveld moes leegmaak, nie gyselaars hou nie. [3]
In Maart was die oorlog verby. ’n Ketting poste is in die herwonne gebied gevorm, beman deels deur Khoikhoi-ligtings en deels deur burgers, wat binnelands tot by die Winterberg gestrek het. Die vernaamste van daardie poste sou Grahamstad en Boschberg aan die Klein-Vis wees. Die ketting het saakgemaak omdat ’n skoongemaakte ruigte sonder poste slegs ’n pouse was. Die Vis kon by byna alle plekke deurwaad word; tensy manne op die driwwe sit, kon Ndlambe se mense terugstap. [3] [7]
Op die 20ste van Maart het Graham ’n omsendbrief aan die landdroste uitgereik waarin hulle opdrag gekry het om die vlugtelinge te beweeg om na hulle plase terug te keer, en hy het aan die regering geskryf met die voorstel dat alle agterstallige huur kwytgeskeld word. Die inwoners is verseker dat so ’n stelsel van verdediging in die herwonne gebied ingestel sou word as om lewe en eiendom te beskerm. Dié wat, by ontvangs van die kennisgewing, versuim om dadelik besit van hulle vorige plekke te neem, sou hulle lenings laat kanselleer en hulle grond aan andere gegee word. Dit alles was skaars nodig. Voordat die mense van die kolonel se voornemens kon weet, was die groter aantal leenplekke van die Boesmans tot noord van die Zuurberg en so ver oos as Noutoe alweer beset. Boere wat wes gevlug het tydens die besetting het ’n geskrewe belofte nodig gehad dat die poste sou bly, of hulle sou nie vee en gesinne op leë grond waag nie. [4]
Deur die leenplekke só weer in gebruik te roep, was Graham onkundig van stappe wat Cradock — en Caledon voor hom — al besig gehou het om daardie tenure heeltemal af te skaf. ’n Leenplek was ’n weiveld teen ’n vaste huur, by gewoonte hernu wanneer die huur betaal is; die regering kon dit op ’n jaar se kennisgewing terugeis, maar het dit byna nooit gedoen nie. Dit was met ’n mate van verbasing dat Graham verneem het die goewerneur keur die omsendbrief af en het ’n teëbevel uitgereik. Die siening was dat, omdat die inwoners uitgedryf is, die grond vir hulle verlore geraak het, en dat, herwin deur die koning se wapens, die regering bevoeg was om van voor af te begin: geen titel op grond van vorige besit sou erken word nie; toekennings voortaan sou nie op leen wees nie, maar kleiner en so na as moontlik aan die militêre poste. Graham se brief en die mense se vinnige terugkeer het daardie berekeninge ietwat omvergegooi. Onwillig om die kolonel se maatreëls in skyn om te keer, het Cradock dié wat op die omsendbrief teruggegaan het, toegelaat om te bly, en beloof dat die grootste aandag aan hulle sake gegee sou word wanneer toekennings onder ’n nuwe tenure gereël word. Van Newlands af het hy op die 2de van April privaat aan Graham ter verduideliking geskryf, in die hoop dat Henry Alexander se openbare brief die algemene wense vir die vestiging van die grens voldoende uiteengesit het. Die twis oor die omsendbrief is waarom die Zuurveld, eers skoongemaak, nie eenvoudig na die ou plase teruggekeer het asof niks gebeur het nie. Kaapstad wou die oorlog gebruik om te verander hoe grond gehou word. [4]
Van Uitenhage af het Graham op die 30ste van Maart regulasies vir die poste geteken. Dubbele wagte moes snags uitgesit word en nooit vêr van die krale of huise gaan nie, en moes dikwels verwissel word. Die vyand moes nooit snags agtervolg word nie, behalwe by maanlig en in oop veld. Alle bosse in die onmiddellike omgewing van ’n pos moes weggemaak word. Gereelde patrollies moes uitgaan, stil, hulleself verbergend, geen vuur maak waar Xhosa waarskynlik sou verbygaan nie. Spore van mense en diere moes deur almal bestudeer word. Kennis van vars Xhosa-spoor moes dadelik aan die bevelvoerende offisier gegee word en gevolg word totdat dit uit die buurt gegaan het. Spore wat weswaarts gaan, moes aan die poste gesein word wat die beste geplaas is om te onderskep. Manne wat sonder skoene gaan, moes hier en daar ’n kruis op hulle spore maak, die teken soos vereis verander. Die gesinne en eiendom van die inwoners was onder beskerming van die troepe; indien nodig moes ’n wag snags met die troppe help, veral langs die Groot-Vis. Alle Xhosa en hulle volgelinge wat binne die limiete gesien word, moes as vyande behandel word, behalwe dié wat boodskappe van hulle kapteins dra. Die enigste oorgangsplek wat genoem is, was Willem van Aardt se drif aan die Vis. Gevangenes moes goed verseker en na Uitenhage deurgestuur word. Khoikhoi en slawe sonder passe, op ’n afstand van ’n woning gevind en sonder ’n bevredigende antwoord, moes as Xhosa behandel word. Die regulasies wys wat Graham gedink het ’n skoongemaakte Zuurveld werklik vereis: nie ’n verdrag nie, maar wagte, spore, en ’n enkele wettige drif. [4]
Pokke — 5 Maart 1812
In 1807 en weer in 1812 het pokke in die kolonie verskyn. Op die 16de van Junie in die vorige jaar is ’n Khoikhoi in die tronk in Kaapstad daarmee bevind. Hy het onlangs per see van Algoabaai gekom, en daar is vermoed hy het die kieme uit die land noord van die Oranje gebring, waar die siekte in ’n milde vorm bekend was. Die siek man en 2 Khoikhoi wat sy metgeselle was, is dadelik na Paardeneiland vervoer en in volkome afsondering gehou. Hulle is almal met ware pokke getref, maar almal het herstel. Weens die voorsorgsmaatreëls het die siekte by daardie geleentheid nie versprei nie, en geen ander geval is ontdek nie. Daardie 1807-afsondering is waarom die 1812-uitbraak ’n skok was: dieselfde dorp het geweet die siekte kan gestop word as die eerste geval gevang word. [3]
Op die 5de van Maart 1812 is ’n slaaf van ’n veroordeelde Portugese skip bevind wat aan pokke ly, hoewel hy volkome gesond gelyk het toe hy kort tevore geland het. Hy is dadelik afgesonder, maar gou is ander gevalle in huise ontdek waar hy was, en die siekte het vinnig versprei. Die regering het opdrag gegee dat elkeen in die dorp ingeënt moes word; maar die Moslems het, uit ’n godsdienstige beswaar, middele gevind om die bevel te ontduik. Inenting het destyds beteken om ’n milde geval van die siekte self te gee, nie die latere koepok-entstof nie. ’n Gemeenskap wat dit geweier het, het ’n pad vir die infeksie deur die dorp gelaat. [3]
Kaapstad is nou deur die plattelandse mense vermy, en verkeer met die binneland het byna opgehou. Die skole en bidplekke is gesluit, algemene besigheid is opgeskort, en onnodige omgang is verbied. Sodra die siekte in ’n huis verskyn het, is ’n wit vlag uitgehang, en elkeen wat uit so ’n huis kom, moes ’n strook wit kaliko om die arm dra. Die angs van die mense was baie groot; maar daar was slegs ’n paar honderd gevalle, en die meeste van dié wat getref is, het herstel. Teen September het die siekte heeltemal verdwyn, en die 11de van Oktober is as ’n dankdag aan God vir die staking daarvan gehou. Die vlae en armbande het saakgemaak omdat hulle die enigste openbare teken was wat ’n reisiger gehad het dat ’n huis onveilig is. Sonder hulle kon die dorp nie kerke heropen of landswaens inlaat nie. [3]
Inboeking en skole — April 1812
Caledon se proklamasie van die 1ste van November 1809 het kapteinskap onder die Khoikhoi in die kolonie afgeskaf, hulle onder koloniale reg geplaas, ’n vaste woonplek vereis, en elke persoon wat in die land rondgaan, verbind om ’n pas te dra. In 1812 het Cradock sy mening uitgespreek dat die afdwinging van daardie regulasies die voordeligste gevolge gehad het. Die ondervinding van meer as 2 jaar het aangedui dat met ’n paar byvoegings en wysigings nog verdere goed kon volg. Caledon se kode is waarom Cradock in April kon optree sonder om ’n nuwe stelsel uit te dink. Hy het ’n wet wat al in werking was, verskerp, nie ’n nuwe onderwerp oopgemaak nie. [3] [4] [7]
Gevolglik het Cradock op die 23ste van April 1812 uitgevaardig wat as ’n aanvullende proklamasie beskou kan word. Die vernaamste kenmerk was die bepaling dat kinders, manlik of vroulik, gebore van Khoikhoi-ouers terwyl hulle in diens van ’n boer of inwoner is, en tot die agtste jaar deur so ’n inwoner onderhou, as vergoeding vir die koste wat aangegaan is, vir ’n tydperk van 10 jaar by die werkgewer van die ouers ingeboek moes word — mits die werkgewer ’n menslike persoon was en een op wie streng staatgemaak kon word vir die goeie behandeling van die leerling. Dieselfde reël is van toepassing gemaak op kinders van slawe by vrye Khoikhoi-vroue. Die doel wat gestel is, was om te voorkom dat die kinders swerwers word. Tussen 1809 en die jare wat gevolg het, het die Caledon-bepalings, in 1812 deur hierdie wet versterk, van krag gebly. Die inboeking het saakgemaak omdat dit ’n kind vir ’n dekade ná die jare van onderhoud aan ’n plaas gebind het. ’n Khoikhoi-gesin wat ’n werkgewer verlaat, het nie net loon verloor nie maar die kinders wat die boer tot ouderdom 8 gevoed het. [4] [7]
Die vraag van onderwys was een van die eerste openbare sake waarheen Cradock sy aandag gedraai het. Die inligting wat die sirkuitregters ingesamel het, het hom diep getref. In hulle verslag vir 1812 het hulle gestel dat in die distrik Graaff-Reinet alleen daar 3400 kinders was van wie nie meer as 100 enige geleentheid tot onderrig gehad het nie, terwyl die ouers van ten minste 2000 hiervan die nodige koste goed kon bekostig. Behalwe by die paar drostdye in die kolonie en die huise van ’n paar gegoede individue was geen soort onderrig vir jongmense te kry nie. Daardie syfers is waarom ’n goewerneur wat pas die Zuurveld skoongemaak het, April nogtans aan skole bestee het. ’n Distrik wat burgers in die veld kon sit, kon op die regters se telling nie sy eie kinders in ’n klaskamer sit nie. [4]
In 1812 is, onder gesag van die regering, ’n komitee in Kaapstad gevorm bekend as die Bybel- en Skoolkommissie, waarvan die doelwitte was om kennis van die Bybel te versprei en onderwys in die Kaapse Skiereiland te beheer. Dit het bestaan uit die predikante van die verskillende denominasies in Kaapstad tesame met sommige van die regeringsamptenare, en is deur vrywillige bydraes gesteun. Die Lutherse predikant Frederick Hesse was sekretaris; Robert Jones was ’n ywerige lid. Kort ná sy stigting het dit steun ontvang en sy werksaamhede tot die hele kolonie uitgebrei. In April het ’n omsendbrief oor die onderwerp uitgegaan. Skole vir gekleurde kinders is in Kaapstad, Stellenbosch en Tulbagh deur sendinglinge van die Londense en Suid-Afrikaanse genootskappe gestig, en is sover moontlik deur die goewerneur gehelp. Die gewone skole in Kaapstad en by die verskillende drostdye het eweneens sy aandag ontvang. [3] [4]
Grahamstad — 14 Augustus 1812
Hoofkwartier van die grenstroepe was op ’n plaas wat eens deur Lucas Meyer beset is — De Rietfontein — naby die bron van die Kowie, op ’n uitloper van die Zuurberg, omtrent 25 myl van die see en byna 2000 voet bo die oseaan. Sy voordeel as militêre posisie was omdat dit die middelpunt was van ’n onreëlmatige halfrond wat die Vis van noordwes tot suidoos beskryf, met byna elke deel van die kromme binne ’n dagmars. Die plek vir barakke was op ’n verhewe tong grond wat deur die Kowie en ’n ander stroom wat daaronder aansluit, gevorm is; albei strome kon oor byna elke deel van die grond gelei word, sodat omtrent 20 of 30 akker besproei kon word, en 40 of 50 meer op die teenoorliggende oewers. Offisiere wat huise op erwe daar gebou het, is daarin as hulle eie eiendom bevestig, wat hulle na goeddunke kon vervreem — hoewel hulle die plekke nie as permanente kwartiere moes beskou nie, omdat hulle nader aan barakke in voorneme, of na enige ander situasie na die regering se willekeur, verskuif kon word. Die terrein het saakgemaak omdat ’n pos wat nie tuine kon natlei nie, nie ’n garnisoen deur ’n droë seisoen sou hou nie, en ’n pos van die Vis-kromme af ’n dagmars te laat by die driwwe sou wees. [3] [4]
Kort nadat Graham De Rietfontein as die Zuurveld se militêre hoofkwartier vasgelê het, het Cradock besluit dat dieselfde plek ook ’n burgerlike inrigting moes word, en dat die burgerlike die oorheersende kenmerk moes wees. Dit is as ’n aanhangsel van Uitenhage ingestel, beheer deur ’n amptenaar ondergeskik aan die landdros, bekend as die adjunk-landdros. Die heer wat eerste tot hierdie amp aangestel is, was majoor George Sackville Fraser van die Kaapse regiment. Hy was een van die offisiere wat van Noutoe met die regiment verskuif het, en een van die eerste wat verlof gekry het om ’n stuk grond in die huidige Kerkplein toe te eien, waarop hy ’n klein huis gebou het. Sy aanstelling dateer van die 10de van Julie 1812. In November van daardie jaar is Fraser, tesame met kolonel Lyster, opgedra om geskikte plekke te kies waarop die nodige openbare geboue opgerig moes word, verkieslik ’n ent van die militêre kwartiere: ’n huis vir die adjunk-landdros, ’n tronk, en huisvesting vir ’n bode, ’n konstabel, en die res van ’n klein burgerlike staf. ’n Adjunk-landdros op Meyer se plaas het beteken die Zuurveld sou nie meer slegs deur patrollies gehou word nie. Kaapstad het ’n hof, ’n tronk, en ’n naam bedoel. [4]
Aan die ontluikende dorp wat só gevorm is, is op die 14de van Augustus 1812 amptelik ’n naam verleen by regeringsadvertensie vanaf die Kasteel die Goeie Hoop: Sy Eksellensie die Goewerneur en Opperbevelvoerder het behaag om in kennis te stel en te beveel dat die huidige hoofkwartier-kantonement van die Kaapse Regiment, geleë in die Zuurveld, wat ook die toekomstige woning van die adjunk-landdros van Uitenhage sou wees, voortaan aangedui en slegs erken moes word onder die naam Grahamstad, as getuienis van Sy Eksellensie se agting vir die dienste van luitenant-kolonel Graham, deur wie se bekwame inspanning die Xhosa-stamme uit daardie waardevolle distrik verdryf is. Die advertensie is waarom ’n leenplaas by die Kowie-bron die burgerlike middelpunt van die herwonne land geword het, en waarom latere kaarte Grahamstad eerder as De Rietfontein sou druk. [3] [4] [7]
Op dieselfde 14de van Augustus is Willem Stephanus van Ryneveld, fiskaal en vise-president van die hooggeregshof — hoofregter soos daardie amptenaar nou begin genoem word — oorlede. Hy is aangewys om die tweede sirkuit te vergesel. Jan Andries Truter het toe hoofregter geword. Aan die Klein-Vis is Boschberg by ’n regeringsadvertensie Cradock genoem. Dit was een van die vernaamste poste van die nuwe ketting. Van Ryneveld se dood op die noemdag van Grahamstad is waarom die tweede sirkuit sonder die man gelaat is wat as president van die eerste gesit het. [3] [7]
Toe, vir die beter administrasie van die groot distrik Uitenhage, ’n adjunk-landdros by Grahamstad geplaas is, is ’n soortgelyke maatreël in die nog groter distrik Graaff-Reinet aangeneem deur die aanstelling, op die 10de van Junie 1812, van vaandrig Andries Stockenstrom as adjunk-landdros van daardie distrik. Op die 10de van Julie is J. H. Fischer as landdros van Graaff-Reinet aangestel, ’n amp wat leeg gelaat is deur die moord op die ouer Stockenstrom. Op die 7de van Augustus daarna is hy as adjunk-landdros van Tulbagh opgevolg deur Olof Marthini Bergh. Op die 1ste van Julie het Van der Riet, landdros van Stellenbosch, weens ouderdom afgetree, en is opgevolg deur Watse Sibius van Andringa. Die jaar wat Grahamstad genoem het, het só ook die drostdy gevul wat in Desember op die Zuurberg leeg gelaat is, en die vermoorde landdros se seun in ’n adjunk se sitplek in dieselfde distrik geplaas. [3] [4]
Die sirkuit van September 1812
Gedurende onlangse jare het verskeie goewerneurs ’n sirkuithof oorweeg; Caledon is toegelaat om die ontwerp uit te voer. Op die 16de van Mei 1811 het hy ’n proklamasie uitgevaardig dat ’n kommissie van twee of meer lede van die hooggeregshof van tyd tot tyd ’n sirkuit deur die kolonie moes maak, om belangrike sake te verhoor, vas te stel dat die landdroste hulle pligte korrek verrig, die distrikskiste en geboue te inspekteer, en oor die toestand van die mense te berig. ’n Reishof het op die grens saakgemaak omdat ’n boer wat by Uitenhage aangekla is tot toe ’n reis na Kaapstad in die gesig gestaar het, en ’n Khoikhoi-aanklaer dieselfde landdros wat ook kommandant was. [3]
Op die 14de van Oktober 1811 het drie regters Kaapstad op die eerste sirkuit verlaat: Van Ryneveld, Pieter Diemel, en Francis Willem Fagel, met Daniel Johannes van Ryneveld as sekretaris. Hulle het na die verskillende drostdye gegaan en altesaam 21 strafsake verhoor, waarvan 8 aanklagte was wat deur gekleurde mense teen koloniste gebring is. Die verrigtinge is met oop deure gevoer, en geen onderskeid is gemaak tussen persone van verskillende rasse of kleur as aanklaers, beskuldigdes of getuies nie. Die regters het Kaapstad weer op die 1ste van Februarie 1812 bereik, en kort daarna ’n lang verslag oor die toestand van die land opgestel en aan die goewerneur voorgele. Deur Suid-Afrika heen is niks as tevredenheid uitgespreek met die instelling van ’n sirkuithof op hierdie wyse nie, en oral is die regters met die grootste eerbied ontvang. Daardie eerste terugkeer in Februarie is waarom die tweede sirkuit van September, aan die begin, soos ’n voortsetting van ’n gewilde hervorming gelyk het eerder as ’n vervolging van die grens. [3]
Maar voor die afloop van daardie eerste sirkuit het Cradock ’n depêche van die sekretaris van staat ontvang, gedateer die 9de van Augustus 1811, met ’n afskrif van ’n brief van James Read van Bethelsdorp aan die direkteure van die Londense sendinggenootskap, in Engeland gepubliseer. In daardie brief het die sendingling gekla dat die Khoikhoi wrede en onmenslike behandeling van blankes ondergaan, en dat Caledon en landdros Cuyler ewe doof was vir hulle kreet om geregtigheid. Hy het beweer dat meer as 100 moorde tot die kennis van Johannes Theodorus Vanderkemp en homself in die distrik Uitenhage alleen gebring is. Die sekretaris van staat het die goewerneur opgedra om hierdie aanklagte deeglik te laat ondersoek, en te sien dat streng straf op plegers van gruwels toegepas word. Vanderkemp is op die 15de van Desember 1811 in Kaapstad oorlede, maar Read is deur ander lede van die genootskap gehelp om soveel sake as hy kon vir die volgende sirkuit bymekaar te kry. Hy was ook op sy mettle. Al die verhale van die jare van tweedrag en oorlog tussen die koloniste en die Khoikhoi is vorentoe gebring, en die hof is van ’n vreeslike rol aanklagte voorsien. Die depêche is waarom die tweede sirkuit nie dieselfde as die eerste was nie. Londen het Read se brief in druk gelees, en het ’n verhoor beveel. [3] [7]
Cuyler het sy eer op die spel geag, en was hoogs begerig dat selfs geringe aanrandings ondersoek moes word, sodat die sendingling se bewerings as vals bewys kon word. Hy het tot een van die beste families van Nederlandse afkoms in die staat New York behoort; in die rewolusionêre oorlog het sy vader die koning se kant gekies, en mettertyd het hy ’n offisier in die Britse leër geword. Hy was baie verontwaardig dat hy van onreg beskuldig is, omdat hy hom op sy integriteit beroem het en geweet het die aanklag teen hom onverdiend was. Destyds was dit deel van die landdroste se plig om as openbare aanklaers op te tree wanneer aanklagte van misdaad in hulle distrikte voor ’n hoër hof kom. Op hierdie sirkuit is ’n advokaat opgedra om die regters te vergesel en in die sake wat die sendinglinge vorentoe bring, te vervolg, en die landdroste in alle ander sake te laat vervolg. Die advokaat met hierdie plig belas was Gerard Beelaerts van Blokland, ’n man van onbesproke integriteit, wat prokureur-generaal onder die Bataafse regering was en nou sekretaris van die hooggeregshof was. Hierdie afwyking van die gewone loop is op Cuyler se dringende versoek gemaak, en sodat alles moontlik gedoen kon word om ’n deeglike ondersoek te verseker. ’n Onafhanklike aanklaer by Uitenhage het beteken Cuyler sou nie, as landdros, die aanklagte verhoor wat hom as doof vir Khoikhoi-klagtes noem nie. [3] [4]
Op die 23ste van September 1812 het die regters Strubberg en Pieter Laurens Cloete Kaapstad verlaat op wat daarna gewoonlik die swart sirkuit genoem is. 2 ander regters is op sirkuit na Swellendam en Tulbagh gestuur, en het vir Strubberg en Cloete slegs die distrikte George, Uitenhage en Graaff-Reinet gelaat. Hulle het eers na Graaff-Reinet gegaan, waar hulle op die 13de van Oktober aangekom het. Nadat hulle die hof daar op die 21ste gesluit het, het hulle oor Bruintjeshoogte, Grahamstad, die Zuurveld en die Addo gereis, en op die 3de van November by die drostdy te Uitenhage aangekom, waar die sitting op die 5de geopen is. Die sake van beweerde wreedheid teenoor die Khoikhoi en slawe is in 2 lyste gerangskik. Lys nr. 1 het sake van opsetlike moord en ander wreedhede bevat wat onder die huidige Engelse regering sou plaasgevind het: ten spyte van Read se uiterste pogings om alles bymekaar te skraap wat steun kon gee aan sy meer as 100 onlangse moorde in Uitenhage, het die lys slegs 16 sake van alle soorte bevat. Lys nr. 2 het dié bevat wat óf voor die laaste oorgawe óf van onsekere datum sou wees: in hierdie lys was daar 46 sake. Die twee lyste is waarom die sirkuit die naam gekry het wat dit gekry het. ’n Hof wat aangekom het om Read se 100 te verhoor, het, op papier, 16 onlangse sake gevind en ’n langer rol van ouer of ongedateerde. [3] [4]
Meer as ’n derde van die manlike inwoners van die grensdistrikte wat wapens kon dra, was in garnisoen in die palissade-poste wat opgerig is om die terugkeer van die Xhosa na die Zuurveld te voorkom. Meer as 50 lede van hulle gesinne — manlik en vroulik — is voor die sirkuithof geverg, en meer as 1000 getuies — Europeër, swart, en Khoikhoi — is gedagvaar om getuienis te lewer. Die hele land was in beroering. Die eerste saak wat voor die hof gebring is, was dié van Barbara Janse van Rensburg, vrou van Marthinus Oosthuisen, op ’n aanklag van growwe mishandeling van ’n slavin wat tot die dood sou gelei het — ’n aanklag wat op ’n verklaring van Vanderkemp van Maart 1808 berus het, toe ’n meisie genaamd Rosina van omtrent 15 na Bethelsdorp gevlug het. ’n Ander aanklag wat die ronde gedoen het, was van ’n ou vrou op ’n grensplaas wat beskuldig is dat sy ’n Khoikhoi-seun met kookwater gemartel het: toe dit ondersoek is, is die seun ná sneeu in die veld gevind, byna vergaan, en is gebad en verwarm, een voet per ongeluk geskroeid. 15 blanke manne en 2 blanke vroue is afsonderlik van moord aangekla, en 13 blanke manne en 2 blanke vroue van geweldsmisdade teenoor Khoikhoi of slawe. Van die moordaanklagte wat die 1812-sittings opgeneem het, het die lyste niks soos Read se 100 gewys nie, en nie ’n enkele een van daardie moordsake kon bewys word soos die hof gesit het nie. Een of twee van die beskuldigdes is aan aanranding skuldig bevind. Die groot getalle wat onskuldig bewys is, was verontwaardig — soos hulle vriende — nie net met die sendinglinge omdat hulle geloof geskenk het aan elke verhaal wat tot wreedheid vertolk kon word nie, maar met ’n regering in Engeland wat die situasie nie verstaan het nie. Van daardie tyd is die sendinglinge van die Londense genootskap deur die grenskoloniste as lasteraars en openbare vyande gehou. Die swart sirkuit, en die metodes van prosedure wat daarmee saamgegaan het, was onder die eerste groot oorsake van sulke ernstige ontevredenheid met Britse bewind dat ’n versoening tussen die regeerders en die mense onmoontlik gemaak is. Die sittings het nie in 1812 gesluit nie. Wat die jaar gedoen het, was om 1000 getuies op die pad te sit terwyl ’n derde van die gewapende manne nog in die poste gesit het, en om die grens te leer dat ’n brief in Engeland gedruk ’n drostdy kon leegmaak. [3] [4] [7]
Poste, verdedigingsbelasting, en die jaareinde — 1812
Op die 9de van Oktober het Cradock ’n proklamasie uitgevaardig wat die wet van 1770 nietig verklaar het waardeur slawe wat in die Christelike godsdiens bevestig is, daarna nie verkoop moes word nie, en aan gedoopte slawe geen groter voorregte as aan andere gelaat het nie. Die ou Hollandse wette het vryheid gegee aan slawe wat die Christelike godsdiens bely, maar plaaslike regulasies het vrylating grootliks ingeperk; teen die middel van die agttiende eeu is gedoopte negers dikwels in slawerny aangehou. Die Indiese bepaling van 1770, bedoel om die Christendom te bevorder, het die eienaar se belang as ’n struikelblok voor die onderrig van die slaaf geplaas, of ten minste voor sy openlike toelating tot die Christelike kerk. Dit was die rede wat gegee is om dit te skrap. ’n Eienaar wat die reg van verkoop sou verloor as ’n slaaf gedoop word, het elke rede gehad om die slaaf uit die kerk te hou. Cradock se bevel het daardie rem verwyder — en ook die laaste wettige voorreg wat die doop aan ’n slaaf gegee het. [3]
Cradock het hom in 1812 in ’n moeilike posisie bevind toe hy met omtrent 3000 aansoeke om grond op die gewilde leentenure gekonfronteer is, en toe hy besluit het dat leenplekke — daardie “goddelose verkwisting van grond” — geheel gestaak moes word. Aansienlike ongeduld is al deur die applikante betoon weens die versuim. 5 sesdes van al die besittings in die kolonie was nog leenplekke. Op die 16de van Oktober 1812 het hy ’n proklamasie uitgevaardig wat die verbod op die uitbreiding van leenplekke afdwing wat in 1732 afgekondig is, en, om die omvang van die gronde wettig op leen gehou te ontdek, die houers beveel om opvallende bakens by die hoeke op te rig en sodoende dit moontlik te maak om die toekennings deur diagramme voor te stel en te registreer. Die fiskaal Van Ryneveld, wat op die 24ste van Januarie aan die koloniale sekretaris geskryf het, het al uiteengesit hoe opstalle van ’n hut ter waarde van 25 of 30 dollar vir 20000 of 25000 gulden verkoop, met die regering wat die regte ontvang, sodat die hele plek feitlik met volkome sanksie van die hand gesit is. Bakens en diagramme was die eerste stap na die erfpag wat die volgende jaar afgekondig sou word. Sonder hulle kon Kaapstad nie eers sê hoeveel grond dit teen 24 riksdaalders per jaar weggee nie. [4]
Die landdroste van die verder afgeleë distrikte, wat die gevoel van die inwoners onder hulle beheer vertolk het, het by die goewerneur die wenslikheid voorgestel om van die persoonlike dienste van die mense in die weste af te sien en hulle te belas tot ondersteuning van dié wat nader aan die gevaar woon. Cradock het goedgekeur, en op die 4de van Desember 1812 ’n proklamasie uitgevaardig wat bepaal dat die volgende distrikte moet bydra, as ’n jaarlikse eis solank noodsaak dit sou regverdig: Kaapstad, 15000 riksdaalders; Kaapse distrik, 10000; Stellenbosch, 12000; Swellendam, 10000; Tulbagh, 10000; en George, 4000. Uitenhage en Graaff-Reinet is vrygestel, omdat die persoonlike dienste van hulle inwoners nie ontbeer kon word nie. Al die manlike inwoners van daardie 2 distrikte wat wapens kon dra, is in 3 wagte verdeel. Elke wag, terwyl slegs verdedigende operasies nodig was, moes 2 maande op diens wees en 4 maande tuis. Hierdie, met die Kaapse regiment, het die organisasie gevorm wat probeer het om rooftogte op ’n afstand te hou. Die belasting is waarom ’n Stellenbosch-boer wat nooit die Vis gesien het nie, nogtans vir die poste betaal het wat Graham geplant het, en waarom ’n Uitenhage-burger nog 2 maande in ’n palissade gesit het. [4]
In die vergelykende kalmte ná die veldtog kon aandag aan die ontluikende dorpe gedraai word. Besetting deur blanke inwoners van die Zuurveld oos van die Sondags — die gebied wat kort tevore die toevlug van Ndlambe en Cungwa was — was een van die eerste oogmerke wat Cradock in die oog gehad het. Gronde is aan die eerste 50 applikante vry van alle huur vir 10 jaar aangebied, en daarna teen ’n ewige erfpag van nie meer as ’n halwe skelling per morg nie. Omdat daar geen gereeld aangestelde landmeters was nie, is die plase deur die landdros of sy adjunk op die beste moontlike wyse uitgewys, met die verstandhouding dat die geheel hersiening en behoorlike opmeting sou ondergaan so gou as doenlik. Die dorp Uitenhage was gelukkiger as Grahamstad in sy ontwikkeling: die tronk, die gebou wat as die eerste noodsaaklikheid in hierdie oostelike dorpe beskou is, is in Oktober 1812 voltooi. In Desember is ds. T. Herold, wat pas uit Europa aangekom het, as predikant van ’n nuwe gemeente by die drostdy van George aangestel. Daar was nog geen predikant by Uitenhage nie. Binne die kolonie is in 1812 ’n sendingling by Zuurbraak gestasioneer, ’n Khoikhoi-reservaat in die distrik Swellendam, beset deur die oorblyfsel van die Attaqua. Die Morawiërs het tot dusver slegs Genadendal en Mamre gehad. [3] [4]
By Graham se vertrek van die grens aan die einde van 1812 het die taak om te onderhou en te ontwikkel wat tot stand gebring is, op kolonel Vicars geval, wat Cradock as burgerlike en militêre kommissaris vir die oostelike distrikte aangestel het. Hy het as die sekerste middel om ’n herhaling van die euels waaruit die land onlangs verlos is, te voorkom, die volkome staking van alle omgang tussen die koloniste en die Xhosa aanbeveel. Hy het erken dat uit opgehoopte ondervinding geen geloof hoegenaamd in verdrae gestel kon word nie. Hy het die Boere aan Vicars se sorg aanbeveel as ’n liggaam mense wat, met goeie gesindhede, tog nie gewoond was aan streng beheer nie en selfs op ’n sagte wyse die werking van die wet geleer moes word. Bethelsdorp moes daardie steun ontvang wat sendinginrigtings in die algemeen toekom; maar hy het nie geskroom om te verklaar dat die beoefening en blote vertoon van godsdiens alleen, sonder om in die algemene taak van arbeid en nywerheid te help, nadelig vir enige land moet wees, en veral vir hierdie kolonie, waar weens die gebrek aan voldoende bevolking geen man ledig kan wees sonder positiewe skade nie. Cradock het destyds geglo dat die gevolge van die jongste oorlog en die stelsel van verdediging wat daarop gevolg het, so ’n toestand van algemene veiligheid gevestig het dat voorspoed eindelik vir die grens verseker is. [4]
Daardie hoop is nie verwesenlik nie. Ten spyte van buiteposte en volgehoue patrollies was dit byna onmoontlik om terugkeer te voorkom. Die Vis kon by byna alle plekke deurwaad word. Teen die einde van 1812 het Xhosa geleidelik hulle weg teruggevind na die ou oorde in die Zuurveld, en die kwartaallikse roofopgawes het ’n herlewing van die ou stand van sake aangedui. Vir die 3 maande tot die 31ste van Desember is 42 beeste en 13 perde gesteel. Tog was daar ook aanduidings van wat voorspoed onder gunstiger omstandighede kon wees. Omtrent hierdie tyd is ’n uitvoerhandel in produkte begin, hoofsaaklik met Mauritius. ’n Firma van beesvleiskontrakteurs, Pohl & Co., is by Algoabaai gevestig, vanwaar al die produkte verskeep is. Aan die einde van 1812 is 250 skape en nie minder nie as 32129 pond botter na Mauritius gestuur. Inklaring van skepe wat invoere na Algoabaai neem, moes nog by Kaapstad gedoen word. [4]