Boer History1703 aan die Kaap die Goeie Hoop: Seventien herroep vrye veeruil, Kaapse kerk voltooi, leenplaas-huur en een wolbaal
Seventien trek vrye veeruil terug — 1703
In 1703 het die voorlopige stillegging wat die politieke raad reeds op die vrye veeruil geplaas het, verhard tot ’n herroeping deur die direkteure. Sommige Khoikhoi het gekla oor die roofsug en geweld van burgerlike handelsgeselskappe; die Kaapse raad het die vryheid van vrye ruilhandel vir die tyd opgeskort; en, vanweë die goewerneur se voorstellings, het die Vergadering van Seventien in hierdie kalenderjaar die voorreg geheel en al teruggetrek. Handelsverkeer tussen die twee volke is weer onwettig gemaak, en daar is hoofsaaklik op die Europese veeboere staatgemaak om soveel beeste te lewer as wat vir die garnisoen, hospitaal en vloote nodig was. [3] [4]
Die herroeping het ’n kort eksperiment afgesluit. Sedert 1658 was handel tussen burgers en Khoikhoi streng verbied, met as hoofdoel om botsings met die inheemse inwoners te voorkom. In stryd met die wet het partye deserteurs en ander losbandige persone nogtans ’n veehandel bedryf, dikwels met optrede wat nie van roof te onderskei was nie. Goewerneur Simon van der Stel het probeer om die misbruik te stuit met ’n strenger plakkaat van die 19de Oktober 1697, wat geseling, branding, verbanning en konfiskasie van eiendom gedreig het. Die direkteure het dit afgekeur. Geneig om koloniste toe te laat om beeste by die Khoikhoi te koop en hulle vet te maak vir verkoop aan vleiskontrakteurs, het hulle daardie plakkaat nietig verklaar en op die 27ste Julie 1699 beveel dat die handel oopgestel word op voorwaarde dat burgers trekosse teen veertien sjielings elk aan die regering lewer wanneer dit vereis word. [3]
Die politieke raad het toe geen keuse gehad nie. Tenders is gevra, en in Februarie 1700 het die burger Henning Huising (ook Huizing) gekontrakteer om die garnisoen, hospitaal en Kompanjie-vloote van bees- en skaapvleis te voorsien teen twee-en-’n-half pennies per pond, met ontvangs van die Kompanjie se slaghuise en, as veepos, die hele distrik Groenkloof wat nie deur Khoikhoi beset was nie. Die kontrak is voorlopig vir tien jaar onderteken; die direkteure het dit tot vyf verkort. Met daardie transaksie het die Kompanjie beoog om roetine-binnelandse aankoop-ekspedisies af te skaf en militêre ruilpartye slegs te gebruik wanneer trekosse dringend nodig was. Deur ’n plakkaat van die politieke raad onder kommissaris Wouter Valckenier op die 28ste Februarie 1700 is die handel vir die burgers oopgestel met sulke beperkings as wat nodig geag is om misbruik te voorkom. Van daardie datum af het veeteelt ’n gunsteling-bedryf geword by jaarliks toenemende getalle koloniste, met minder koste en minder angs as akkerbou, en met eweveel daaruit te maak. [3] [9]
Drie seisoene later het die Seventien geoordeel dat private ruilhandel meer geweld as voorraad opgelewer het, en die ouer verbod herstel. Die institusionele uitwerking was om vleis en trekvee stywer aan koloniale kuddes te bind eerder as aan kraalaankope. Kompanjie-militêre ruilpartye was weer die uitsondering, terwyl die gewone vloei van bees- en skaapvleis van burger-veeboere verwag is wat reeds veeposte na Riebeek-Kasteel, Groenkloof en die Land van Waveren uitgebrei het. Die oostelike rowerkolom van 1702—vyf-en-veertig Europeërs en vyf-en-veertig Khoikhoi wat Stellenbosch in Maart verlaat het, teen Xhosa naby die Visrivier geveg het, en daarna Gonaqua- en ander Khoikhoi beroof het ná sewe maande weg—het as die uiterste illustrasie gestaan van ongesuperviseerde private mag op dieselfde grens wat die direkteure nou vir wettige ruilhandel gesluit het. Die name van daardie vyf-en-veertig blanke mans is later opgeteken; veertig van hulle het onbekend gebly in later Suid-Afrikaanse families, en die oorblywende vyf kon nie met sekerheid onderskei word nie, wat die agtingswaardige burgers se bewering gestaaf het dat die bende skurke sonder huise was eerder as ’n verbond van gevestigde boere. [3] [4]
Die herroeping het nie die weivelduitbreiding uitgewis wat vrye ruilhandel versnel het nie. Toestemming om grond vir weiding op ’n bepaalde plek te gebruik is reeds vryelik gegee; as die weiveld misluk het, het okkupante beter plekke gesoek. Militêre poste wat in 1701 by Vogelvlei, Riebeek-Kasteel en Groenkloof geplant is, en die Waveren-buitepos van 1700, het die Kompanjie se buitenste linie gebly. In 1702 is die militêre patrollies namens die Khoikhoi eerder as die burgers besig gehou: ’n groot getal beeste is herwin en aan verskeie kraals terugbesorg, en soveel San is geskiet dat die rowers verskrik gelyk het en vir die volgende paar jaar minder moeilikheid gegee het, al was dit by geleentheid nog nodig om hulle te tuchtig. Sergeante en korporale by die buiteposte is beveel om die San tot vrede te beweeg, om hulle te agtervolg en te straf wanneer hulle roof, en onder geen omstandighede sonder uitlokking aan te val nie. Wat 1703 verander het, was die wettige kanaal van verkryging: kraalveestock kon nie meer onder lisensie gekoop word nie, en die vleisvoorsiening is teruggewerp op koloniale troppe en die kontrakteur se oorblywende termyn. Huising se vleismonopolie het juis gegroei toe die Kompanjie sy eie veeboerdery gestaak het—sodat die Seventien se verbod die private kraaldeur gesluit het terwyl die kontrakteur se slaghhuis nog op Kompanjiegrond gestaan het. [3] [9]
Kaapse kerk voltooi behalwe die toring — 1703
Teen die einde van 1703 was die kerkgebou in Tafelvallei klaar, behalwe die toring. Die eerste diens daarin sou eers op die 6de Januarie 1704 gehou word, met ds. Petrus Kalden as prediker; van die gebou wat toe opgerig is, het die toring en eindmure later as deel van die sywande van die huidige kerk oorgebly. Vir die kalenderjaar 1703 was die materiële feit die voltooiing van die kerkliggaam ná ’n pouse van ’n kwarteeu—steenmure en ’n dak betaal uit armefondse, opgerig terwyl dienste nog in ’n Kasteelsaak gehou is. [3] [9]
Die fondament van ’n kerk in Tafelvallei is eers in April 1678 gelê, maar daarmee het die werk gestaan. Vir nog ’n kwarteeu is dienste in ’n groot saal binne die Kasteel gehou. Met verloop van tyd het die armefondse tot ’n aansienlike bedrag opgehoop, en die kerkraad het toegestem om ’n som gelykstaande aan omtrent £2 200 sterling aan die oprigting van die gebou te bestee. Omdat die oorspronklike plan toe as te klein beskou is, is dit vergroot, en ’n nuwe hoeksteen is op die 28ste Desember 1700 deur die goewerneur gelê. Drie jaar se bouwerk het die mure en dak teen die einde van 1703 voltooi, met slegs die toring onvoltooid toe die jaar gesluit het. Die nuwe skip het dus ’n gaping gesluit wat van Bax van Herenthals se geslag tot Wilhem Adriaan van der Stel s’n geduur het. [3]
Dieselfde goewerneur wat daardie Groote Kerk-hoeksteen gelê het, was al bekend vir ander konstruktiewe werke van dieselfde jare: uitbreiding van die Kompanjietuin, ’n klein museum, herbou van die ou tuynhuys tot ’n gastehuis, ’n botaniese gids wat ’n eeu later nog geraadpleeg is, ’n nuwe tuin en lodge by Nieuwe Landen (Newlands), verkenning en benaming van die Land van Waveren, boomplanting, en hantering van Khoikhoi-kapteins met byna soveel vaardigheid as sy vader. Daardie maatreëls kanselleer nie die trots en private boerdery by Vergelegen wat hom later sy amp gekos het nie. Hulle toon wel dat die voltooide skip van 1703 tot dieselfde openbare program as die tuin en die Waveren-benaming behoort het, nie tot ’n aparte vrome sukses buite die goewerneurskap nie. [3] [9]
Buite die Kasteel was die gemeentelike geografie van 1703 nog ongelyk. Stellenbosch het sedert die aankoms van ds. Hercules van Loon op die 11de April 1700 ’n residensiële predikant gehad, ná byna nege jaar sonder ’n vaste bedienaar—dienste is een keer in drie maande deur die Kaapse predikant versorg, by geleentheid deur ds. Pierre Simond van Drakenstein, en op die oorblywende Sondae deur die sieketrooster. Drakenstein het nog soms in ’n boer se voorkamer, soms in ’n skuur aanbidding gehou. Daar was nog geen kerkgebou in daardie vallei nie. Die voltooide Kaapse kerk het dus Tafelvallei se institusionele voorsprong aangedui—steenmure en ’n dak betaal uit armefondse—bo plattelandse gemeentes wat nog in skure bymekaargekom het, en bo ’n Hugenote-kudde wie se preekstoeltaal al ’n saak van petisie na Holland was. [3]
Kalden, wat die nuwe skip sou open, het al private grond sowel as ’n preekstoel gehou. Die Kaapse predikant het die plaas Zandvliet tussen Stellenbosch en die kop van Valsbaai verkry en, soos ander beamptes, op ’n kleiner skaal as die goewerneur geboer, maar in sy geval veral openbare pligte verwaarloos om na private eiendom om te sien. Die man wat die eerste preek in die voltooide kerk van 1703 sou lewer, was dus al ’n veeboer en wynboer aan die Valsbaai-kant, terwyl die kerkraad se £2 200 uit die armefondse vir die mure betaal het waarin hy sou staan. [3]
Leenplaas-stempel en jaarlikse huur — 1703
Op die weiveldfgrens het dieselfde jaar ’n duideliker fiskale omskrywing van die leenplaas (leeningsplaats) gebring. Toestemming om ’n leenplaas te okkupeer—wat jaarliks hernu moes word—is verkry teen ’n stempel van Rds. 6, en ’n jaarlikse huur van Rds. 24 is gehef. Die maatreël was bedoel om meer direkte inkomste uit grond te trek namate die kolonie se uitgawes gegroei het, sonder om die onbepaalde weidingsoordragte al tot opgemete vrye eiendom te omskep. [4]
Leenbesit het lukraak uit die nedersetting se eerste jare gegroei. In 1654, twee jaar ná die landing in Tafelbaai, is sommige Kompanjie-dienaars klein tuinpersele vir drie jaar sonder huur toegestaan, verstaan as lenings, met die belofte dat grond wat tot die volle omvang van sy vermoë bewerk is, in eigendom (vrye eiendom) mag oorgaan. Die eerste vervreemding het op die 10de Oktober 1657 gevolg, toe omtrent twintig morg (veertig akker) “in die groot veld op die pas tussen Tafelbaai en Valsbaai” aan Jacob Cloeten van Keulen, vryburger van hierdie plek, gegaan het. Aangrensende onreëlmatige persele langs die Liesbeek, bruikbaar saam met die vrye eiendom maar steeds Kompanjie-eiendom, het die verwante besit later leenings eigendom genoem, geïllustreer. In daardie dubbele toekenning word die begin van beide leenplase en vrye eiendom gesien. [4]
Tuiners het toe veehou bygevoeg en groter toekennings nodig gehad; dié is ook op lening gehou, en sover bekend sonder huur. Leenplase was slegs nominale oordragte, hervatbaar na willekeur van die regering; die bevolking was skaars; geen opmetings skyn gemaak te wees nie; en geen kommer is getoon wanneer grantees geleidelik hul onbepaalde grense in die aangrensende gebiede uitgebrei het nie. Die Kompanjie se hoofdoel was om voorrade vir besoekende skepe te bekom, en die lukrake stelsel het die beste gelyk om produkte uit die grond en ’n beter veevoorraad as wat van die inheemse inwoners afgehang kon word, te verseker. Kwytskelding van huur het nie uit altruïsme ontstaan nie: waarskynlik is meer as die ekwivalent in tiendes van oeste en ander pligte geëis. Die grond was nooit vry van las bloot omdat geen riksdaler op die lisensie gerus het nie. [4]
Met die onvoorsiene ontwikkeling van die kolonie en die toenemende koste van regering het ’n mate van organisasie en vaste beginsel by die toekenning van grond uiteindelik noodsaaklik geword. Daarom is in 1703, om meer direkte inkomste uit die grond te verkry, die stempel en jaarlikse huur op die jaarlikse toestemming tot okkupasie geplaas. ’n Verdere jaarlikse belasting of recognitie van Rds. 24 sou in 1714 gehef word. Vyftienjarige erfpag—grond hervatbaar slegs aan die einde van vyftien jaar, met geboue (opstallen) teen waardasie betaal as dit hervat word—sou eers in 1732 kom, met die huur dan wisselend volgens die vermoë van die grond, gewoonlik van vier tot agt sjielings per morg. Vir 1703 was die onmiddellike verandering dat ’n veeboer se jaarlikse verlof om op ’n leenplaas te sit nou ’n gestempelde lisensie en ’n vaste riksdaler-huur gekos het. [4]
Daardie fiskale wending het langs die veeruil-herroeping gestaan. Burgers wat nie meer wettig kraalveestock kon koop nie, was dieselfde klas wat leenposte buite Stellenbosch en Drakenstein gehou het; die Kompanjie het hulle nou gevra om beide die vleisvoorsiening te dra en ’n jaarlikse erkenning te betaal vir die grond waarop die kuddes wei. Okkupasie van die Land van Waveren en die poste by Vogelvlei, Riebeek-Kasteel en Groenkloof het reeds getoon hoe ver veeboerdery van die Liesbeek-vrye eiendomme van die 1650’s beweeg het. Die riksdaler-huur van 1703 was die administrasie se poging om ’n prys op daardie beweging te plaas sonder om dit op te meet. Die jaarlikse hernuwing self het ’n gevoel van onsekerheid van besit geskep wat nywerheid ontmoedig en verbetering vertraag het; die vyftienjarige erfpag van 1732 is uitdruklik ontwerp om daardie onsekerheid te verminder. Die woning en ander geboue op ’n leenplaas was die okkupant se opstal, bevoegd om verkoop te word, met die koper toegelaat om die huur voort te sit al het hy geen wettige reg op die grond verkry nie. Leenplase sou nog die bulk van koloniale besittings diep in die volgende eeu vorm—volgens latere telling omtrent vyf sesdes van alle besittings—omdat die besitvorm veeboere gepas het wat onbepaalde grense hoër as ’n landmeter se ketting gewaardeer het. [3] [4]
Robberts landdros van Stellenbosch — Februarie 1703
In die landelike magistratuur het die kalenderjaar ook ’n ampswisseling gemerk. In Februarie 1703 het Pieter Robberts Michiel Ditmar as landdros van Stellenbosch en Drakenstein opgevolg. Ditmar het die pos vanaf Julie 1698 gehou; Robberts sou dit tot Julie 1705 behou, toe Johannes Starrenburg oorgeneem het. Die landdros het as president van die plaaslike hof saam met die heemrade gesit, inkomste deur die distrikssekretaris ingesamel, en gewone korrespondensie tussen die plase en die Kasteel gevoer. Die amp het al getoon wat ’n vakature kon beteken: ná Cornelis Linnes in Januarie 1695 vertrek het, het die senior heemraad as president opgetree en die sekretaris die inkomste ingesamel tot Hendrik Munkerus in Augustus 1696 aangekom het. [3]
Die tydsberekening het saak gemaak. Robberts het amp aanvaar in dieselfde jaar waarin die Seventien die vrye veeruil gesluit het en die fiskale stempel op leenplase geval het. Landelike veeboere wat vee na Waveren, Riebeek-Kasteel en Groenkloof gedryf het, het nou ’n landdros in die gesig gestaar wie se gewone pligte jaarlikse vergunnings, huur en die polisiëring van partye ingesluit het wat reeds getoon het wat ongesuperviseerde reis oos van Stellenbosch kon word. Die militêre poste van 1700–1701 het die buitenste linie gebly; die landdroshof by Stellenbosch was die siviele skarnier tussen daardie poste en die Kasteel. Vir 1703 is die openbare rekord die opvolging self eerder as ’n enkele gevierde saak, maar die amp wat Robberts oorgeneem het, sou binne twee jaar die instrument word waardeur Starrenburg later handtekeninge vir die goewerneur se verdediging nagejaag het. [3] [4]
Gewone landelike administrasie in 1703 het dus deur ’n genoemde magistraat tussen die Kasteel en die leenposte geloop terwyl die voltooide kerk in Tafelvallei opgerys het en die eensaamste wolbaal na Amsterdam vertrek het. Die landdroskap onder Robberts was deel van daardie ruggraat: heemrade wat saam met hom sit, ’n sekretaris wat die nuwe stempel en huur invorder, en korrespondensie wat nou beide die veeruilverbod en die riksdaler-lisensie na plase moes dra wat aan onbepaalde weiding gewoond geraak het. Dieselfde wintereike wat in 1701 langs Stellenbosse strate geplant is, het nog die benadering tot die drostdy omlyn; die amp self, nie ’n roof of ’n wrak nie, is die jaar se siviele feit by daardie dorp. [3]
Wilhem Adriaan se openbare werke—Kompanjietuin, botaniese gids, Newlands-lodge, Waveren-benaming, boomplanting, Khoikhoi-kapteins, Groote Kerk-fondament—kanselleer nie die trots en private boerdery wat hom later sy amp gekos het nie. Hulle toon wel dat kalenderjaar 1703 nog gewone administrasie gemeng het met die weivelduitbreiding wat vrye ruilhandel versnel het en wat die veeruil-herroeping en leenplaas-huur nou probeer dissiplineer het. ’n Landdros by Stellenbosch, ’n stempel op die leenlisensie, en ’n geslote kraaldeur was die jaar se instrumente; Vergelegen self is nog onvermelde in die joernale en korrespondensie wat vir Holland gekopieer is. [3] [9]
Een klein wolbaal na Amsterdam — 1703
Die direkteure het begeerlik gebly om skaapwol uit Suid-Afrika te bekom. Monsters wat na Europa gestuur is, is as van uitstekende gehalte verklaar; hulle het gehou dat as wol teen omtrent agt pennies per pond geproduseer kon word, die Kompanjie wins kon maak en die koloniste ’n ander betroubare inkomste kon wen. Instruksies is na die Kaapse regering gestuur om die bedryf deur die burgers te laat aanpak. Die onderneming het destyds nie by boere aanklank gevind nie. Alhoewel baie Europese skape in vorige jare ingevoer is, het min van suiwer ras oorgebly, byna almal gekruis met die grootstert-inheemse dier. Dit is algemeen geglo dat woldraende skape meer aan skurfte onderhewig was as ander; die verwoesting van daardie siekte was dikwels so groot dat boere in voortdurende vrees daarvoor geleef het; aparte troppe het koste beteken; en die karkas van die woldraende skaap is minder deur veeboere gewaardeer wat vir slagting geteel het, sodat hulle nie eers tot proefnemings beweeg kon word nie. [3]
In 1700 het die regering twee honderd vyf-en-tagtig pond wol huiswaarts gestuur wat van skape wat aan die Kompanjie behoort het, geskeer is. Daardie sending is gunstig ontvang, maar in plaas daarvan om toe te neem, het die hoeveelheid in daaropvolgende jare afgeneem. In 1703 was een klein baal al wat verkry kon word. Dit het omtrent vyftien pennies Engelse geld per pond op die mark in Amsterdam opgelewer—goed bo die agt pennies wat die direkteure as ’n winsgewende plaasprys genoem het, tog bewys dat voorraad, nie prys, gefaal het. In 1704 sou nog ’n baie klein hoeveelheid bekom word; in 1705 niks nie; in 1706 honderd-en-veertien pond. Die enkele baal van 1703 merk dus die dal van die vroeë woleksperiment onder Wilhem Adriaan van der Stel se regering, voordat hy later woldraende skape op ’n plaas van sy eie as private spekulasie bymekaargemaak het, na Europa geskryf het vir ramme en ooie van goeie ras en na Java vir Persiese skape, en op die punt was om die bedryf ’n billike proef te gee toe hy teruggeroep is. [3] [9]
Parallelle eksperimente van dieselfde administrasie het ’n goewerneur getoon wat bereid was om sekondêre produkte te beproef terwyl die stapelgraan- en vee-ekonomie nog oorheers het. Hy het probeer om die sykultuur in te voer, wit moerbeie geplant wat goed gegroei en floreer het, maar die sywurms wat uit ingevoerde eiers verkry is, het almal gevrek; hy het toe die proef opgegee, oordelend dat die moerbei op die verkeerde seisoen in blaar was vir wurms uit die suide van Europa. ’n Minder belangrike maar meer suksesvolle eksperiment was die plasing van patrysse en faisante op Robbeneiland om te teel. Vir 1703 het die meetbare uitvoerfeit die eensaamste wolbaal en die afwesigheid van enige herstellende graanoorskot gebly. Sy en jagvoëls was die goewerneur se proewe; wol was die direkteure se kommersiële hoop, en die burgers wou dit nie dra nie. [3]
Burger-onverskilligheid teenoor wol was struktureel eerder as momentaan. Veeboere wat pas wettige toegang tot kraalruil verloor het, het slagvee nodig gehad vir Huising se oorblywende kontrak en vir vlootvraag; ’n tweede trop slegs vir vlies het om herders en weiveld op leenposte meegeding wat nou aan stempel en huur onderhewig was. Die direkteure se agt-pennies-plaasprys het ’n volume veronderstel wat die kolonie nie sou lewer nie. Amsterdam se vyftien pennies op die een baal van 1703 het bewys dat die vesel verkoopbaar en die produsente onwillig was—’n vroeë voorbeeld van die gaping tussen Kompanjie-kommersiële ambisie en die pastorale logika van die uitbreidende binneland. Dieselfde private energie wat later woldraende vee op ’n goewerneur se plaas bymekaargemaak het, was reeds besig om wingerde en kuddes by Vergelegen op ’n skaal te bou wat die openbare rekord nog grootliks weggelaat het. [3] [4] [9]
Droogtejare en die nedersettingsekonomie — 1703
Van 1698 tot 1705 was die seisoene baie ongunstig vir boerdery, en geen koring kon uitgevoer word nie. In 1700 het dit nodig geword om rys uit Java in te voer, aangesien daar onvoldoende graan in die land was vir die mense en vir vars brood aan skeepspanne. Die lang droogte sou eers in 1705 breek, toe oeste baie goed was al is dit deur swaar reën by oestyd beskadig, en uitvoer sou in 1706 hervat met veertien honderd muid na Batavia gestuur. Kalenderjaar 1703 het dus midde-in daardie droë strook gesit: ’n voltooide kerk en ’n fiskale stempel op leenplase, maar nog geen graanskepe uitwaarts uit Tafelbaai nie. [3]
Die bevolking het nietemin toegeneem. Burgergesinne was oor die algemeen groot; hulle het vroeg getrou; min jong vroue het ongetroud gebly. Elke jaar het ’n paar setlaars uit Europa aangekom. ’n Gebruik het in swang gekom om soldate en herstellende matrose vir kort tydperke as dienaars by burgers te laat diens doen, hul lone en onderhoud vir die Kompanjie gespaar terwyl hulle byderhand gebly het in geval van nood—gewoonlik van ’n honderd tot ’n honderd-en-vyftig van die garnisoen en seemanne uit diens. ’n Groot aantal slawe is uit Madagaskar en Mosambiek ingevoer. Die nedersetting se arbeids- en huishoudelike groei het dus deur die droogte voortgegaan selfs terwyl uitvoerlandbou gestagneer het. Hout en brandstof het skaars gebly vir skepe en die Kasteel; die wintereike van 1701 was ’n lang belegging, nie ’n antwoord aan skippers wat nog vuurhout wou hê nie. [3]
Die slegte seisoene het geneig om ’n gees van onrus onder die boerbevolking te kweek, vergroot deur die optrede van die vernaamste regeringsbeamptes. Tussen Wilhem Adriaan van der Stel en die koloniste was daar nie die geringste gevoel van simpatie nie. In al die amptelike dokumente van sy administrasie—en die hoeveelheid is groot—is daar nie ’n enkele uitdrukking soos “ons eie Nederlanders” van sy vader nie. Hy het die direkteure versoek om nywerige Seelandse boere en geen Franse kadette meer te stuur nie, maar die sin toon ewe min genegenheid vir die een klas as vir die ander. Agter die openbare grootboek was sy private boerdery by Vergelegen—in vrye eiendom toegestaan deur kommissaris Valckenier in Februarie 1700 as vier honderd morg by Hottentots-Holland en vergroot deur aankoop van aangrensende grond van ’n ondergeskikte beampte teen ’n nominale tarief—reeds besig om op te bou na die skaal wat latere klagtes in honderde duisende wingerdstokke en groot bees- en skaaptroppe anderkant die berge sou meet. [3] [9]
Op Vergelegen het hy ’n gerieflike woonhuis gebou, met ’n meul, ’n leerlooiery, ’n werkswinkel vir houtwaterpype, wyn- en graanwinkels, ’n opsigtershuisie, ’n slawekwartier en uitgebreide buitegeboue. Hy was gewoond om dikwels daar vir tien dae of ’n veertien dae op ’n slag te bly, wanneer openbare sake deels opgeskort is. Daardie afwesigheid, en Vergelegen self, is vir die direkteure verberg: amptelike joernale en korrespondensie na Holland gestuur het albei nog weggelaat. Op die landgoed sou byna ’n halfmiljoen wingerdstokke teen 1706 staan—ten volle ’n kwart van die hele getal in die kolonie—met bosse, boorde en koringlande tot ’n ooreenstemmende omvang, en anderkant die berge ses of agt honderd grootvee en agt of tien duisend skape. Die sekunde Samuel Elsevier het Elsenburg naby Klapmuts gehou; Kalden het Zandvliet gehou; die goewerneur se broer Frans het by Hottentots-Holland geboer; sy vader het by Constantia gebly. Hierdie beamptes het op ’n veel kleiner skaal as die goewerneur geboer, maar, veral in die predikant se geval, openbare pligte vir private eiendom verwaarloos. Die mark vir produkte was klein, en al hierdie persone het toegang daartoe gehad voordat die burgers enigiets kon afset. [3] [9]
Vir 1703 het dié private feite grootliks buite die openbare rekord gebly. Wat die jaar se openbare geskiedenis binnegekom het, was die Seventien se veeruil-herroeping, die voltooide liggaam van die Tafelvallei-kerk, die eerste gereelde stempel en huur op leenplase, Robberts se opvolging tot die Stellenbosse landdroskap, die eensaamste wolbaal teen vyftien pennies, nog ’n droë oes sonder koringuitvoer, voortgesette groei van burgerhuishoudings en slawe-arbeid, en by Drakenstein ’n Franse meerderheid wat nog petisieer het om die evangelie in ’n taal te hoor wat twee derdes van hulle kon verstaan. Die onrus van die droë jare en die skaal van amptelike boerdery sou eers in 1705–1706 in memoriale na vore kom; die kalenderjaar het gesluit met steenmure op, wettige ruilhandel toe, en die binneland nog geprijs deur die riksdaler eerder as die landmeter se ketting. [3] [4] [8] [9]
Drakenstein-Franse petisies en die Nederlandse preekstoel — 1703
Ds. Hendrik Bek (Beck), aangestel om Pierre Simond op te volg, het die Kaap in April 1702 bereik en ’n paar weke later by Drakenstein geïnstalleer. Op bevel van die Vergadering van Seventien het hy openbare erediens in Nederlands gelei, terwyl die sieketrooster Paul Roux Franse bediening aan die Hugenote voortgesit het. Die nuwe predikant het Frans verstaan, maar die preekstoelbevel het daardie kennis vir bejaarde koloniste wat nie Nederlands geken het nie gelaat, nie vir ’n gereelde Franse preek nie. Sedert April 1700 het ’n bekwame en ywerige man, Jacobus de Groot, op pad van Indië na Europa en vir die doel aangehou, die Nederlandse deel van dieselfde gemeente bedien, wat vroeër verwaarloos is. Drakenstein het in 1703 dus ’n Nederlandse prediker, ’n Franse sieketrooster, ’n Nederlandse skoolmeester, en nog geen kerkgebou gehad nie. [3] [8]
Daardie taalbevel het sedert die direkteure se brief van die 20ste September 1701 verhard, wat die Drakenstein-predikant verbied het om in Frans te preek en beveel het dat skole geen onderrig gee bo wat nodig is vir die jeug om Nederlands te lees en skryf nie, “sodat die Franse taal met verloop van tyd mag uitsterf en as ’t ware uit die plek verban word.” Die Kaapse regering het geantwoord dat dit sou toesien dat Nederlands in kerk en skool gebruik word sodat Frans in onbruik sou raak—des te geredeliker omdat daar geen Franse skole was nie. Die aandeel Franstaliges was te klein teenoor dié van Nederlandse en Duitse afkoms vir hul taal om lank in die gemengde gemeenskap in gebruik te bly; dit was slegs ’n kwessie van tyd. In 1703 het daardie tyd nog nie aangebreek nie. [3] [8]
In 1703 kon twee derdes van die Drakenstein-gemeente nog nie ’n Nederlandse preek volg nie. Onverskrokke het die Vlugtelinge verskeie petisies ingestuur dat Bek in hul eie taal mag preek, aangesien hulle die strengheid van die bevel uit Holland gevoel het. Die Franse memoriaal het gestel dat die gemeente meer as honderd volwassenes omvat het, van wie nie meer as vyf-en-twintig genoeg Nederlands verstaan het om die betekenis van ’n preek te begryp nie, tesame met ’n selfs groter getal kinders van hul nasionaliteit. Hulle het gevra dat Bek beveel word om een keer in veertien dae in Frans te preek. Op die 4de April 1703 het Drakenstein in daardie sin aan die klasse van Amsterdam geskryf. Die politieke raad het die versoek tot die gunstige oorweging van die Seventien aanbeveel. [3] [8]
’n Kaapse despatsj van die 24ste Junie 1703, met die naschepe weggestuur, het reeds die gemeenskap se noodsaak uiteengesit soos die regering dit toe gesien het. Die gemeente het die versoek ná daardie datum herhaaldelik hernu, en verklaar dat dit vir hulle onmoontlik was om Nederlands te leer omdat hulle een, twee, drie of meer ure van mekaar af gewoon het, met die bede dat godsdiensdienste ten minste een keer in veertien dae in hul eie taal gehou mag word. Dié memoriale is na die direkteure verwys en sou nog onder oorweging wees toe die Kamer van Middelburg weer op die 24ste Julie 1704 geskryf het, nog nie in staat om toe te stem nie, om die redes van September 1701, tensy die Kaap goeie redes stuur, en die saak in die goewerneur se hande gelaat het om te handel soos vir die Kompanjie die voordeligste is. Voordat die direkteure eindelik daaroor kon beskik, sou latere gebeure Bek na Stellenbosch verplaas ná Van Loon se dood in Junie 1704. [3] [8]
Gemeentelewe by Drakenstein het onder daardie spanning voortgegaan. Die naam van Estienne Terreblanche van Toulon verskyn in die kerkboeke van Drakenstein in 1703. Op die 14de Oktober 1703 is Pieter, seun van Daniel Jacob en Louise Cordier, dogter van die Vlugteling Louis Cordier, by Drakenstein gedoop. Die doopvont het dus nog Franse gesinne opgeteken terwyl die preekstoel Nederlands gepraat het. Vir 1703 is die Hugenote-gemeente se openbare geskiedenis daardie petisionering: twee derdes wat nie die preek kon volg nie, ’n brief aan die Amsterdamse klasse op die 4de April, ’n Kaapse herhaling op die 24ste Junie, en geen toekenning van ’n veertien-daagse Franse diens voor die jaar gesluit het nie. [8]