Boer History1703 aan die Kaap die Goeie Hoop: Seventien herroep vrye veeruil, Kaapse kerk voltooi, leenplaas-huur en een wolbaal
Seventien trek vrye veeruil terug — 1703
In 1703 het die voorlopige stillegging wat die politieke raad reeds op die vrye veeruil geplaas het, verhard tot ’n herroeping deur die direkteure. Sommige Khoikhoi het gekla oor die roofsug en geweld van burgerlike handelsgeselskappe; die Kaapse raad het die vryheid van vrye ruilhandel vir die tyd opgeskort; en, vanweë die goewerneur se voorstellings, het die Vergadering van Seventien in hierdie kalenderjaar die voorreg geheel en al teruggetrek. Handelsverkeer tussen die twee volke is weer onwettig gemaak, en daar is hoofsaaklik op die Europese veeboere staatgemaak om soveel beeste te lewer as wat vir die garnisoen, hospitaal en vloote nodig was. [3]
Die herroeping het ’n kort eksperiment afgesluit. Op 28 Februarie 1700 het kommissaris Wouter Valckenier en die politieke raad die veehandel vir burgers oopgestel, met beperkings wat misbruik moes voorkom, nadat die direkteure Simon van der Stel se streng plakkaat van 19 Oktober 1697 nietig verklaar en beveel het dat die handel oopgestel word op voorwaarde dat burgers trekosse teen veertien sjielings elk aan die regering lewer wanneer dit vereis word. Henning Huising se vleiskontrak van Februarie 1700 was die Kompanjie se beoogde plaasvervanger vir binnelandse aankoop-ekspedisies. Drie seisoene later het die Seventien geoordeel dat private ruilhandel meer geweld as voorraad opgelewer het, en die ouer verbod herstel. [3]
Die institusionele uitwerking was om vleis en trekvee stywer aan koloniale kuddes te bind eerder as aan kraalaankope. Kompanjie-militêre ruilpartye was weer die uitsondering—gebruik wanneer trekosse dringend nodig was—terwyl die gewone vloei van bees- en skaapvleis van burger-veeboere verwag is wat reeds veeposte na Riebeek-Kasteel, Groenkloof en die Land van Waveren uitgebrei het. Die oostelike rowerkolom van 1702, wat Gonaqua- en ander Khoikhoi beroof het ná ’n geveg naby die Visrivier, het as die uiterste illustrasie gestaan van ongesuperviseerde private mag op dieselfde grens wat die direkteure nou vir wettige ruilhandel gesluit het. [3] [4]
Kaapse kerk voltooi behalwe die toring — einde van 1703
Teen die einde van 1703 was die kerkgebou in Tafelvallei klaar, behalwe die toring. Die eerste diens daarin sou eers op 6 Januarie 1704 gehou word, met ds. Petrus Kalden as prediker; van die gebou wat toe opgerig is, het die toring en eindmure later as deel van die sywande van die huidige kerk oorgebly. Vir die kalenderjaar 1703 was die materiële feit die voltooiing van die kerkliggaam ná ’n pouse van ’n kwarteeu. [3]
Die fondament van ’n kerk in Tafelvallei is eers in April 1678 gelê, maar daarmee het die werk gestaan. Vir nog ’n kwarteeu is dienste in ’n groot saal binne die Kasteel gehou. Met verloop van tyd het die armefondse tot ’n aansienlike bedrag opgehoop, en die kerkraad het toegestem om ’n som gelykstaande aan omtrent £2 200 sterling aan die oprigting van die gebou te bestee. Omdat die oorspronklike plan toe as te klein beskou is, is dit vergroot, en ’n nuwe hoeksteen is op 28 Desember 1700 deur die goewerneur gelê. Drie jaar se bouwerk het die mure en dak teen die einde van 1703 voltooi, met slegs die toring onvoltooid toe die jaar gesluit het. [3]
Buite die Kasteel was die gemeentelike geografie van 1703 nog ongelyk. Stellenbosch het sedert die aankoms van ds. Hercules van Loon op 11 April 1700 ’n residensiële predikant gehad, ná byna nege jaar sonder ’n vaste bedienaar. Drakenstein het nog soms in ’n boer se voorkamer, soms in ’n skuur aanbidding gehou; ds. Hendrik Bek, in April 1702 geïnstalleer, het op bevel van die Seventien in Nederlands gepreek terwyl die sieketrooster Paul Roux Franse bediening voortgesit het, en die Hugenote-petisie om ’n veertiendaagse Franse preek het nog op die direkteure se optrede gewag. Die voltooide Kaapse kerk het dus Tafelvallei se institusionele voorsprong bo die plattelandse gemeentes aangedui eerder as ’n kolonie-wye bouprogram. [3]
Leenplaas-stempel en jaarlikse huur — 1703
Op die weidingsgrens het dieselfde jaar ’n duideliker fiskale omskrywing van die leenplaas (leeningsplaats) gebring. Toestemming om ’n leenplaas te okkupeer—wat jaarliks hernu moes word—is verkry teen ’n stempel van Rds. 6, en ’n jaarlikse huur van Rds. 24 is gehef. Die maatreël was bedoel om meer direkte inkomste uit grond te trek soos die kolonie se uitgawes toegeneem het, sonder om die onbepaalde weidingsessies al in opgemeette vryeiendomme om te sit. [4]
Leenbesit het lukraak gegroei. Tuinierders en daarna veeboere het groter toekennings op leen van die Kompanjie gehou, dikwels sonder huur en sonder opmeting, terwyl tiendes van oeste en ander pligte nog geëis is. Grense het uitgebrei soos grantees in aangrensende weiveld ingedruk het. Die stempel en huur van 1703 het daardie uitbreiding nie beëindig nie, maar dit het die eerste gereelde jaarlikse heffing op die okkupasietoestemming aangedui. ’n Verdere jaarlikse belasting of recognitie van Rds. 24 sou in 1714 gehef word; vyftienjaar-erfpag sou eers in 1732 kom. Vir 1703 was die onmiddellike verandering dat ’n veeboer se jaarlikse verlof om op ’n leenplaas te sit nou ’n gestempelde lisensie en ’n vaste riksdaler-huur gekos het. [4]
Daardie fiskale wending het naas die ruilhandel-herroeping gestaan. Burgers wat nie meer wettig kraalvees kon koop nie, was dieselfde klas wat leenposte buite Stellenbosch en Drakenstein gehou het; die Kompanjie het hulle nou gevra om sowel die vleisvoorraad te dra as ’n jaarlikse erkenning te betaal vir die grond waarop die kuddes wei. Die besetting van die Land van Waveren en die poste by Vogelvlei, Riebeek-Kasteel en Groenkloof het reeds gewys hoe ver veeboerdery van die Liesbeek-vryeiendomme van die 1650’s beweeg het. Die riksdaler-huur van 1703 was die administrasie se poging om ’n prys op daardie beweging te sit sonder om dit op te meet. [4] [3]
Een klein wolbaal na Amsterdam — 1703
Die direkteure het steeds daarna gestreef om skaapwol uit Suid-Afrika te bekom. Monsters wat na Europa gestuur is, is as van uitstekende gehalte beoordeel; hulle was van oordeel dat as wol teen omtrent agt pennies per pond gelewer kon word, die Kompanjie wins kon maak en die koloniste ’n verdere betroubare inkomste sou hê. Opdragte is aan die Kaapse regering gestuur om die nywerheid deur die burgers te laat aanpak. Die bedryf het destyds nie by die boere aanklank gevind nie. Al is baie Europese skape in vroeër jare ingevoer, het min van suiwer ras oorgebly, byna almal gekruis met die grootstert inheemse dier. Daar is algemeen geglo dat wolskape meer aan skurfte onderhewig was as ander; aparte kuddes het koste beteken; en die karkas van die wolskaap is minder gewaardeer deur veeboere wat vir slagting geteel het. [3]
In 1700 het die regering tweehonderd vyf-en-tagtig pond wol huiswaarts gestuur wat van Kompanjie-skape geskeer is. Daardie sending is gunstig ontvang, maar in plaas daarvan om toe te neem, het die hoeveelheid in daaropvolgende jare afgeneem. In 1703 was een klein baal al wat bekom kon word. Dit het omtrent vyftien pennies Engelse geld per pond op die mark in Amsterdam opgelewer—goed bo die agt pennies wat die direkteure as ’n winsgewende plaasprys genoem het, tog bewys dat voorraad, nie prys nie, misluk het. In 1704 sou nog ’n baie klein hoeveelheid bekom word; in 1705 niks nie; in 1706 honderd-en-veertien pond. Die enkele baal van 1703 merk dus die dal van die vroeë woleksperiment onder Wilhem Adriaan van der Stel se regering, voordat hy later wolskape op ’n eie plaas as private spekulasie byeengebring het. [3]
Parallelle eksperimente van dieselfde administrasie—witmoerbei-aanplanting en ingevoerde sywurms wat doodgegaan het, en die meer suksesvolle plasing van patrysse en faisante op Robbeneiland om te teel—het ’n goewerneur gewys wat bereid was om sekondêre produkte te toets terwyl die stapelgraan- en vee-ekonomie nog oorheers het. Vir 1703 het die meetbare uitvoerfeit die eenzame wolbaal en die afwesigheid van enige herstellende graanoorskot gebly. [3]
Droogtejare en die nedersettingsekonomie — 1703
Van 1698 tot 1705 was die seisoene baie ongunstig vir boerdery, en geen koring kon uitgevoer word nie. In 1700 was dit nodig om rys uit Java in te voer, aangesien daar nie genoeg graan in die land was vir die mense en vir vars brood aan skeepsbemannings nie. Die lang droogte sou eers in 1705 breek, toe oeste baie goed was al is dit deur swaar reën by die oes beskadig, en uitvoer sou in 1706 hervat word met veertienhonderd muid na Batavia. Kalenderjaar 1703 het dus midde-in daardie droë tydperk geval: ’n voltooide kerk en ’n fiskale stempel op leenplase, maar steeds geen graanskepe uit Tafelbaai nie. [3]
Die bevolking het nietemin toegeneem. Burgergesinne was oor die algemeen groot; hulle het vroeg getrou; min jong vroue het ongetroud gebly. Elke jaar het ’n paar setlaars uit Europa aangekom. ’n Gebruik het in swang gekom om soldate en herstellende matrose vir kort tydperke as bediendes by burgers te laat dien, sodat hul lone en onderhoud vir die Kompanjie gespaar is terwyl hulle byderhand gebly het in geval van nood—gewoonlik van honderd tot honderd-en-vyftig van die garnisoen en seemanne uit in diens. Baie slawe is uit Madagaskar en Mosambiek ingevoer. Die nedersetting se arbeids- en huishoudelike groei het dus deur die droogte voortgegaan selfs toe uitvoerlandbou stilgestaan het. [3]
Agter die openbare rekening was die goewerneur se private boerdery by Vergelegen—in vryeiendom toegestaan deur kommissaris Valckenier in Februarie 1700 en vergroot deur aankoop van aangrensende grond—reeds besig om na die skaal te bou wat latere klagtes in honderde duisende wingerdstokke en groot bees- en skaapkuddes oorkant die berge sou meet. Amptelike joernale wat na Holland gestuur is, het Vergelegen en die goewerneur se afwesighede van die Kasteel nog weggelaat. Vir 1703 het daardie feite grootliks buite die openbare rekord gebly; wat die jaar se oop geskiedenis binnegekom het, was die Seventien se ruilhandel-herroeping, die kerkstruktuur, die leenplaas-huur, die wolbaal, en nog ’n droë oes. [3]
Sluiting van 1703 aan die Kaap
Teen die einde van 1703 het die Vergadering van Seventien die vrye veeruil-voorreg wat in 1700 oopgestel is, teruggetrek en die verbod op handelsverkeer tussen burgers en Khoikhoi herstel ná Kaapse klagtes oor handelsgeweld en die raad se voorlopige opskorting. Die Tafelvallei-kerk, op 28 Desember 1700 herstig uit opgehoopte armefondse, het voltooi gestaan behalwe die toring, en gewag op Kalden se eerste diens in Januarie 1704. Leenplase het nou ’n Rds. 6-stempel en Rds. 24 jaarlikse huur by jaarlikse hernuwing vereis. Een klein baal Kompanjie-wol is al wat Amsterdam bereik het, teen omtrent vyftien pennies per pond, terwyl die droogte wat sedert 1698 geloop het steeds koring van uitvoer gehou het en die groeiende vrye bevolking—groot burgergesinne, soldate en matrose uit in diens, en slawe uit Madagaskar en Mosambiek—afhanklik gelaat het van plaaslike kuddes en ingevoerde rys eerder as van ’n graanoorskot. Dit was die kalenderfeite van ’n jaar waarin direkteure die oop veehandel gesluit het, die Kaapse gemeente ’n byna volledige kerk gekry het, weidingsbesit ’n vaste riksdaler-prys bekom het, en die woleksperiment tot ’n enkele baal gekrimp het. [3] [4]