Boer History1810 aan die Kaap die Goeie Hoop: Dragonders by Algoabaai, Mauritius, en Halloran verban
Die Oxford by Algoabaai — 20 Januarie 1810
Du Pré Alexander, tweede graaf van Caledon, het nog as burgerlike goewerneur gesit toe 1810 oopgegaan het. Hy het die eed afgelê op die 22ste van Mei 1807, op 29, onder die vorm wat gebruik is toe lord Macartney regeer het: geen raad nie, en departementshoofde uit Engeland gestuur. Die moeilikste deel van daardie stoel was die oosgrens. Xhosa-stamme het die Zuurveld binne die koloniale lyn beset, en boere daar kon gesteelde vee nie terugkry onder reëls wat skiet net in selfverdediging toegelaat het nie. Caledon sou nie ’n oorlog beveel tot hy die grond ken nie. In 1809 het hy luitenant-kolonel Richard Collins gestuur om verslag te doen. Collins het teruggekom met dieselfde antwoord wat die landdroste in Januarie nog geskryf het: soldate was nodig as die lyn hoegenaamd gehou sou word. [3] [4]
Teen die einde van 1809 het daardie druk die punt verbygesteek waarop veldkornette nog kon voorgee dat hulle ’n lyn hou. Ndlambe, aangesê om anderkant die Sondags te bly, het honderde na die samevloeiing van die twee Visriviere naby Commadagga geskuif en 6 boere uitgedraai. In Desember is 5 Khoikhoi-veewagters vermoor binne ’n paar uur se ry van die drostdy van Uitenhage, en al die vee wat hulle opgepas het, is weggejaag. By Bruintjeshoogte is in dieselfde maand ’n boer genaamd Isaac Joubert, 5 Khoikhoi-mans, 2 Khoikhoi-meisies, en 2 slawe doodgemaak. Twee klein kapteins onder Ndlambe het in klein groepe van 10 en 12 die Swartberg ingetrek; die Tarka het van die ooste volgeloop, al het die mense daar vir landdros Andries Stockenstrom gesê hulle bedoel om anderkant die Oranje te gaan. Stockenstrom het die koloniale sekretaris op die 4de van Januarie 1810 geskryf dat die inwoners van Zwagershoek en Buffelskloof geen rus nag of dag het nie, dat hulle aanhoudend gesteelde vee soek, en dat hulle uitgeput is en hul perde opgeskop is. Daardie brief is waarom die volgende skip in Algoabaai dragonders gedra het en nie nog ’n kommissaris nie. [4]
Stockenstrom én Jacob Glen Cuyler het Caledon gesê hulle kan die lyn nie sonder soldate hou nie. Die beroep is sover gehoor dat die transport Oxford op die 20ste van Januarie in Algoabaai aangekom het met ’n kompagnie van die 21ste Ligdragonders onder kaptein Evatt en ’n liggaam van die Kaapse Korps onder majoor Lyster en kapteins Fraser en D. Macdougall. Die groter deel van die mag het dadelik na Bruintjeshoogte gegaan. Ndlambe, toe hy van die nadering hoor, het die nuwe kraal laat staan en na die Boesmansrivier teruggegaan. Daar is gehoop dat die teenwoordigheid van die manne vertroue sou herstel en dié sou hou wat hul huise wou verlaat. Wat op die landing gehang het, was nie ’n oorlog nie: Caledon het nog bedoel die soldate moet ontmoedig, nie verdryf nie. [4]
’n Omsendbrief uit Uitenhage op die 25ste het elke veldkornet gesê waarom die manne gekom het. Sy Eksellensie het behaag om ’n bykomende mag te stuur vir die beskerming van persone en eiendom, sonder enige huidige voorneme om vyandelikhede te begin. Die dragonders onder Evatt sou by Bruintjeshoogte geplaas word. Hulle het onberede gekom, al was elke ander uitrusting volledig, en die regering het 60 riksdaalders — 4 pond 10 sjielings — vir elke perd beveel om hulle te berede. Daardie som, na die pryse wat perde toe behaal het, kon ontoereikend lyk. Cuyler het die veldkornette gevra om by hul mense tuis te bring hoe swaar die verdediging van die kolonie kos, en dat ’n man met ’n tweede perd hom teen die hoogste prys wat die regering kan gee, moet afstaan. Veldkornette oos van die Sondags is beveel om hul berigte van rooftogte voortaan aan Evatt te maak soos hulle dit tot dusver aan die landdros gemaak het. Die versoek is nagekom. Binne kort was die dragonders van perde teen die regeringsprys voorsien. [4]
Met daardie hulp was Cuyler se eerste maatreël om die boere wat al ’n tyd op wag by tydelike buiteposte gestaan het, met soldate te vervang. Vergesel van Evatt en 35 man van die Kaapse Regiment het hy die Coega en Zandfontein en ander dele van Uitenhage deurreis wat gedink is skuiling aan diewe bied. Nadat hulle pickets geplaas het, het die twee offisiere na Bruintjeshoogte aangegaan, waar die dragonders aangekom het. Om Evatt met die land bekend te maak, het hulle 10 soldate en 10 boere langs die Vis die Zuurveld in geneem, daarvandaan oor na die Kariega, ’n entjie anderkant waarvan hulle Ndlambe ontmoet het en hom, soos gewoonlik, gereed gevind het met verskonings en mooi beloftes. ’n Entjie verder het Evatt gelaat om na Bruintjeshoogte terug te keer. Cuyler met 7 man het nie ver na die dorp gegaan nie of hulle is ontmoet deur ’n liggaam Xhosa vir wie die landdros seker bekend moes wees. Hulle het elke teken van vyandigheid gewys en hom so beledig en bedreig dat hy dit gevaarlik geag het om voort te gaan. Een van die eskort is agter Evatt aangestuur. By die dragonders se nadering het die vyandige party uiteengegaan, en die drostdy is veilig bereik. Die glans van hoop wat met die Oxford gekom het, het nie oorleef die ontdekking dat die soldate oortreders net deur hul blote teenwoordigheid moes ontmoedig en passiewe toeskouers van roof en geweld moes wees nie. [4]
Zuurveld verlaat — April–Junie 1810
Toe hulle sien dat wat hulle ook al doen die militêre onaktief bly, het die Xhosa die nuwe mag gou met veragting behandel en erger geword as tevore. Dreigemente van veldkornette en boere het hulle lankal nie meer geag nie. Die groot moeite om lewende hawe te hou, die aanhoudende kommando of patrollie, en die altyd teenwoordige gevaar het boerdery byna onmoontlik gemaak. Die keuse om òf dit alles te bly verdra òf die land te verlaat, is op die wit inwoners afgedwing. Hulle het meestal laasgenoemde gekies. Voorbereidings om Oostelike Provinsie-huise te verlaat, is in dié tyd in baie dele begin. In April het die boere van Bruintjeshoogte hul toestand voor Caledon gebring in ’n petisie wat aan Cuyler gestuur is vir deursending na Kaapstad. Die petisie het saakgemaak omdat dit op skrif gevra het vir die oorlog wat Caledon nog nie wou beveel nie. [4]
Die ondergetekendes het met groot kommer die naderende ondergang van die land waargeneem. Hulle is nie net van hul vee beroof nie; die ergste was die vermoor van slawe en Khoikhoi. In die maand Maart is 4 slawe en 4 Khoikhoi van verskillende geslagte vermoor en minstens 500 stuks vee gesteel. Hulle het gevra dat die brief, met ’n mededeling van Cuyler, so gou moontlik na Sy Eksellensie gaan. Hulle het bewys gehad van ’n gunstige gesindheid deur die stuur van troepe, waarvoor hulle dankbaar was. Hulle sien nou geen moontlikheid om hierdie distrikte langer te bewoon nie tensy die Xhosa na hul eie gebied teruggedryf word, en hulle hoop die inwoners van die land sal opgeroep word, aangesien die gevaar dit vereis. Die name was Gabriel Stolz, B. J. de Klerk, Wil. Nel, L. J. Nel, W. d. v. Veywer, P. M. Bester, J. M. Klopper, P. B. Botha, G. D. Geere, en C. Engelbrecht. [4]
Die Zuurveld-boere het die voorafgaande formaliteit van kennisgewing van hul voorneme om te trek, agterweë gelaat. In die maand April 1810 is byna elke plaas oos van Uitenhage verlaat; die mense het na die onderdistrikte van Graaff-Reinet getrek. Namate die plekke ontruim is, lyk dit of Xhosa hulle besoek en die rietdakke van die huise en alles anders wat wou brand, aan die brand gesteek het. Twee van die Zuurveld-plase wat in dié tyd verlaat is, het later name op ’n ander kaart geword. Een was die leenplaas van Lucas Meyer genaamd De Rietfontein, waarop Grahamstad daarna gevestig is. Die ander, Noutoe genoem, is deur De Lange bewoon, en is nou Table Farm, ongeveer 7 myl van daardie latere dorp. Die terugtog het beroering in Graaff-Reinet veroorsaak. Sleg soos dit was om enige plek in die ooste in dié tyd te woon, was dit veel erger om in die distrikte te wees wat direk aan dié in Xhosa-besetting gegrens het; en namate die suidelikste dele van Uitenhage feitlik Xhosa-land geword het, het die inwoners van Graaff-Reinet wat die voordeel van hul ligging gehad het, hulself nou op die onmiddellike grens bevind. [4]
Landdros Stockenstrom het elke middel in sy mag gebruik om die beweging te keer. Beloftes van beskerming en vergoeding vir verliese is gemaak, en toe dié faal, is die inwoners bedreig dat as hulle hul leenplase verlaat, die huur gekanselleer sou word en nie hernu sou word nie. In die dele verder van Xhosa-land was hierdie maatreëls suksesvol. In die blootgestelde distrik Bruintjeshoogte het kaptein Evatt op die 17de van Mei geskryf dat weens rooftogte wat stuksgewys gepleeg word die Boere van daardie distrik besluit het om nie langer daarin te bly nie, en dat hy nie daarin geslaag het om hulle tot heroorweging te beweeg nie. Die opgawe van rooftogte in die distrik Uitenhage vir die kwartaal tot 30 Junie 1810 het gewys dat 577 beeste gesteel is, waarvan 184 teruggekry is; 7 perde, 2 daarvan teruggekry; en 7 Khoikhoi-veewagters doodgemaak. Die syfers het nie 177 beeste ingesluit wat in die Rietrivier-distrik gesteel is nie. [4]
Caledon was nie onkundig van die toenemende beroering in die ooste nie, maar hy was onwillig om enige uiterste maatreël goed te keur. ’n Xhosa-oorlog eers aangegaan sou kragdadig opgevolg moet word, sonder twyfel oor uiteindelike onderwerping, of dit sou eindig in die volkome ondergang van die setlaars en die in gevaar stel van die hele kolonie. Uiteindelik, in Mei 1810, het hy goedgekeur wat Cuyler lank bepleit het: dat die indringers met ’n formidabele mag gekonfronteer en anderkant die Vis teruggedryf moet word. Daar is voorgestel dat hierdie mag uit 700 tot 800 man moet bestaan, saamgestel uit gereelde soldate, die Kaapse Regiment, en Boere, met twee of drie veldstukke; dat die dorp Uitenhage ’n militêre pos moet word; en dat kwartiere daar gebou moet word vir een kaptein, drie onderoffisiere, en 100 man, die manne wat toe in riethuise van eie maak woon. In hierdie jaar het daar egter niks van hierdie voorstelle gekom nie, en gebeure is toegelaat om hulself te vorm sonder beheer van hoë gesag. Daarom het die Oxford-manne nog as toeskouers gesit terwyl die plase oos van Uitenhage leeggemaak het. [4]
Aangemoedig deur hul suksesse, en nadat hulle die onwilligheid gemeet het van dié wat hulle moes stuit, het die Xhosa geen moeite gedoen om hul bereidheid te verberg om mag met mag te weerstaan nie. Luitenant A. Bogle, wat uit sy kamp by die Coega aan kaptein Macdougall op die 29ste van Mei geskryf het, het gesê hy was die dag tevore by die krale, waar hy die grootste beledigings ontmoet het; hulle het uitgekom en probeer om sy party te omsingel, gevra of hy daar kom veg, en gesê dat voordat hulle die grond wat hulle nou beset sou verlaat, hulle sou veg tot elke man se keel afgesny is. Hulle het in groot getalle bymekaargekom. Dit het ook duidelik geword dat selfs die voorsorg om gesteelde vee te verberg, laat vaar is. In plaas daarvan om anderkant die Vis of in meer beboste dele gestuur te word, is hulle by die krale van die diewe gehou, en openlike uitdaging is getoon aan dié wat hulle wou herower. Herowering het al meer gevaar ingehou, en meer dikwels as nie moes die agtervolgers, as hulle hul vee in Xhosa-hande sien, sonder hulle terugkeer. [4]
Aan die Gamtoos het die lokasie wat Jan Willem Janssens aan David Stuurman en sy mense gegee het, ’n paar jaar ná die ander reserve van 1803 leeggemaak is nog beset, van die begin af ’n openbare oortreding gewees. Stuurman, wie se geaardheid gewelddadig was, het Xhosa daar geherberg en van sy kraal ’n toevlug vir lediggangers en slegte karakters gemaak. Hy het ’n ooreenkoms met Cungwa aangegaan wat tot alle doeleindes ’n offensiewe en defensiewe verdrag teen die kolonie was. In 1810 het hy so ver gegaan om die Europese owerhede te tart. Nadat hy skuiling gegee het aan twee wegloopers van dienskontrakte, wat hy geweier het om uit te lewer en met geweld wou beskerm, is hy ontbied om voor die hof van die landdros te verskyn, maar hy het nie gehoorsaam nie. ’n Gewapende party is toe teen hom gestuur, en hy is met enige moeite gevange geneem. Hy is deur die hooggeregshof verhoor en tot lewenslange gevangenis veroordeel, waarna die lokasie opgebreek is. Die gevangeneming het saakgemaak omdat dit die laaste van die Khoikhoi-lokasies gesluit het wat Janssens aan die Gamtoos gemerk het, juis terwyl die Zuurveld-plase self leeggemaak het. [3]
In die dorp self het die jaar wat die Zuurveld leeggemaak het nog hoofde vir ’n monsterrol getel. In 1810 is 461 manlike inwoners tussen die ouderdomme van 15 en 45 as instaat gerapporteer om wapens te dra tot verdediging van die plek. Die toenemende aantal huise het regulasies vir die bewaring van die watersloot en die verdeling van die water nodig gemaak. Inwoners is verantwoordelik gehou vir die herstel van die pad en watersloot wat by hul wonings verbygaan; ’n man wat die werk nie self kon doen nie, was verplig om iemand anders te betaal om dit te doen, onder ’n opsigter. Die drostdyhuis, begin onder die Bataafse toekenning van 12500 riksdaalders, was teen Januarie 1808 net ’n bietjie meer as half klaar; die sekretaris- en boodskapperhuise en die tronk is nie eers begin nie, ’n klein kleihuis het vir laasgenoemde gedien, waaruit ’n redelik nugter gevangene hom met min moeite kon bevry. Teen 1809 het die inwoners om ’n kerk beweeg, bereid om by te dra en regeringshulp te vra, en ’n belasting van 1 riksdaalder op elke wa-vrag sout van die pan naby die dorp is voorgestel. Die jaar van die Oxford het Uitenhage dus gevind met ’n watersloot om te hou, ’n monster van 461, en byna geen plase oos daarvan oor nie. [4]
Halloran, die loods, en die bank — Junie–Augustus 1810
Op die 1ste van Januarie het twee westelike stoele sonder ’n skoot verander. Daniel Johannes van Ryneveld, adjunk-landdros by Jan Disselsvlei sedert die plaas se opstal van S. van Reenen vir 6000 riksdaalders gekoop is, het plek gemaak vir Jan Hendrik Fischer. Dieselfde dag het Faure, landdros van Swellendam, weens ouderdom afgetree en is opgevolg deur Petrus Stephanus Buissinne. Papiergeld, versigtig vasgemaak en verseël met die goewerneur se seël en dié van die hof van justisie, is 7 keer in die twaalf maande wat gevolg het hernu — meer dikwels as in enige jaar sedert die tweede besetting. Die binnehof van die kasteel het nog die beskadigde note na die vuur geneem: fiskaal, adjunk-kommissaris-generaal, twee lede van die hof van justisie, en twee van die burger-senaat wat by die inkomstekantoor vergader tot die werk klaar is. Die weste wat nog nie 700 man oor die Vis wou sit nie, kon nog sewe keer note in die kasteel stamp. [3] [4]
In ’n klein samelewing soos dié van Kaapstad aan die begin van die eeu was die dade van ’n enkele grillige individu dikwels genoeg om die hele gemeenskap in beroering te hou. Gedurende die groter deel van Caledon se tyd is die vooraanstaande mense van die plek dikwels gepla deur anonieme briewe, met dreigemente, kritiek op hul optrede, en laster van hul karakters, sonder dat iemand die ware skrywer verdink het. Daar was nog in die kolonie geen predikant van die Engelse kerk nie behalwe die militêre kapelane, die eerwaarde dr. Laurence Halloran en die eerwaarde E. E. Jones. Die Nederlandse gemeente het hul plek van aanbidding geleen, en Halloran het elke Sondag diens vir die Engelse inwoners gehou. Hy was ’n man verby middeljarige leeftyd, goed opgevoed, en in besit van aansienlike vermoë. Hy het poësie geskryf wat bo die middelmatige orde van verdienste was. Maar hy was nie ’n beminnelike man nie, en daar was iets selfs in sy voorkoms wat onaantreklik was. Sy geaardheid was twisgierig, en sy preekstoel-uitinge was dikwels tergend. Ná ’n breuk met die regering het hy een Sondag uit die teks gepreek Alexander the coppersmith did me much evil: the Lord reward him according to his works, en sy opmerkings gerig op die koloniale sekretaris, Henry Alexander, die goewerneur se neef. Die preek het saakgemaak omdat die enigste Engelse preekstoel in Kaapstad nou op die goewerneur se eie huisgesin gemik was. [3]
Die Latynse skool in Kaapstad is deur die kommissaris De Mist herleef, en die pos van rektor was vakant; Halloran het daarvoor aansoek gedoen en die aanstelling gekry. Hy het gehoop om dit te hou sonder om die militêre kapelaanskap prys te gee, maar op die selfde dag dat hy die plig begin het — die 1ste van Junie 1810 — het hy van generaal Grey, wat hy gepla het, ’n bevel ontvang om na Simonstad te verhuis, waar ’n liggaam troepe gestasioneer was. Dit het daartoe gelei dat hy sy aanstelling in die leër bedank het, hangende die welbehae van die koning. ’n Paar weke later het Grey verskeie anonieme briewe ontvang, in een waarvan daar ’n aanhaling in Grieks was wat as Halloran se gewone handskrif herken is. Daardie herkenning sou tot Desember vir ’n hof wag. Junie het nog ’n rektor in die Latynse skool gehad en ’n kapelaan wat sy leërplek neergelê het. [3]
In Augustus is dié wat van die regeringsslawe oorgebly het tot een vleuel van die loods beperk, en ’n deel van die ontruimde ruimte is in kamers vir die regters omskep. Caledon het in Julie 1807 voorgestel dat die regeringsslawe verkoop en die loods in openbare kantore omskep word. Onder die Bataafse administrasie is die inrigting grootliks verminder; destyds het dit bestaan uit slegs 189 mans, 73 vroue, en 23 kinders, sommige so oud en swak dat hulle ongeskik was vir swaar arbeid, die koste van onderhoud groter as die voordeel daaruit. Al die openbare kantore was in die kasteel, waar ruimte vir die militêre staf nodig was. Die sekretaris van staat het die voorstel so gewysig dat die inwoners nie op openbare veiling geplaas is nie; fatsoenlike mense — veral militêre offisiere — is toegelaat om slawe te kies en hulle te verwyder teen betaling van 30 pond vir elk, die goewerneur se toestemming in elke geval nodig. Op dié wyse is die getal effens verminder, en Augustus 1810 het dié wat oorgebly het in een vleuel gepak. Die ou slaweloods, grootliks verander, was al op pad om stelle kantore te word. [3]
In Junie is die leenbank se kapitaal met 500000 riksdaalders vermeerder, deur die regering daarvoor gestempel. In Augustus 1808 is die leenbank ook ’n diskontobank gemaak. Die Junie-uitgifte van 1810 was papier in die kasteel geskep en in omloop geteken. Voordat latere jare nog ’n halfmiljoen vir openbare geboue bygevoeg het, het die hoeveelheid papiergeld in omloop al hoog gestaan; die wisselkoers, soos getoon deur tenders vir tesourie-wissels ten tyde van hierdie uitgiftes, was van 2 sjielings en 2 pennies tot 2 sjielings en 6 pennies vir die riksdaalder. Van 1806 tot 1810 was die riksdaalder gemiddeld 3 sjielings en 6 pennies werd. [3] [4]
Die vakatures in die verskillende kerke is geleidelik gevul namate predikante verkry kon word. In Kaapstad het die eerwaardes Fleck en Von Manger, en in Stellenbosch die eerwaarde mnr. Borcherds, nog bedien. Ná Aling se dood te Paarl op die 24ste van April 1800 was die gemeente te Drakenstein byna 7 jaar sonder ander predikant as ’n konsulent; die pos is toe net 6 maande gevul. Van der Spuy is in November 1806 van Zwartland na Drakenstein oorgeplaas en het daar in Maart 1807 gesterf. Die kerk was toe weer sonder ’n inwonende predikant tot Junie 1810, toe die eerwaarde Johan Wilhelm Ludwig Gebhard — Jean Guillaume Louis Gebhard, gebore te Mannheim in 1757, herder van die Waalse Kerk van Norwich van die 14de van Julie 1805 ná ’n sertifikaat van Mercier van die Franse kerk in Londen, wat daardie pos op die 1ste van Desember 1809 bedank het — daar gestasioneer is, pas uit Europa aangekom. In Maart 1810 is die eerwaarde M. C. Vos, wat onlangs uit Europa teruggekeer het, tydelik te Zwartland gestasioneer. [3] [8]
Die hele vraag van grondbesit in die kolonie is in die jaar 1810, tydens Caledon se goewerneurskap, geopper weens ’n geskil wat ontstaan het in verband met sekere weivelde wat deur die eksekuteurs van een Laubscher, oorlede, geëis is. Dit was nie duidelik by watter reg en titel Laubscher die gronde besit het nie; ’n nadelige beslissing is daarom deur die landdros van die Kaapse distrik gegee, voor wie die saak gebring is. ’n Appèl is by die goewerneur aangeteken. Dit het tot ’n ondersoek gelei nie net na die geldigheid van alle eise van dieselfde aard nie, maar ook na die wyer oorweging van grondbesit dwarsdeur die kolonie. Dit het gou duidelik geword dat baie grondbesittings op titels gehou is wat die ondersoek waaraan hulle onder ’n gereelde en doeltreffende regering onderwerp moes word, swak sou deurstaan. Caledon het die saak onder die aandag van die tuisregering gebring; dit is na ’n komitee van die Privy Council verwys. Leenplaas-besit, waaronder ’n huurder by verstryking van die huur tot ontruiming geroep kon word, is al gesê om ’n gevoel van onsekerheid te skep wat verbetering belemmer en nywerheid tot onmiddellike wins beperk. Stockenstrom se dreigement om leenplaas-huur in die ooste te kanselleer, het op dieselfde wet gesit as Laubscher se weiding in die weste. [4]
Ná die afskaffing van die oseaanse slawehandel is die Kaapkolonie die ontvanger gemaak vir swartes wat in die suidelike seë gered is. Britse vaartuie wat met slawe aan boord betrap is, en slaweskepe van nasies in oorlog met Engeland wat deur Britse kruisers buitgemaak is, is na Tafelbaai gestuur om deur ’n admiraliteitshof veroordeel te word. Die swartes is onder die sorg van die kollektant van doeane geplaas en, met die goewerneur se instemming, deur hom vir 14 jaar as vakleerlinge uitgegee aan persone wat hy goedgekeur het. Onder die verskeie prys-swartes wat aan S. Murray toegewys is, was daar een Jean Ellé, ’n inboorling van Mauritius, in 1810 gered uit die Franse pakket L’Hector deur die Engelse brik Racehorse. Die weste wat riksdaalders gestempel en die loods in een vleuel gepak het, het al prysmense ingeneem van dieselfde oseaan waarop Bourbon en Mauritius nog die Franse vlag gevoer het. [3] [4]
Bourbon en Mauritius — Julie–Desember 1810
Op die 8ste van Julie 1810 is die eiland Bourbon deur ’n Engelse ekspedisie uit Indië van die Franse weggeruk. Die Kaap se seeweg na Indië het jare lank dié twee Franse eilande daarop gehad; seerowers uit Port Louis het koloniale skepe geneem, en die kasteel het geleef met die wete dat ’n Franse eskader die Maskarene nog as basis kon gebruik. Die offisiere wat Bourbon geneem het, het toe besluit om die belangriker eiland Mauritius aan te val, en omdat die mag tot hul beskikking ontoereikend was, het hulle hulp van die Kaap gevra. Daardie versoek is waarom twee Kaapse regimente, en nie Cuyler se 700 man vir die Vis nie, in Oktober uit Tafelbaai sou vaar. [3]
Dieselfde jaar het Janssens weer op daardie oseaan genoem. Toe Napoleon sy broer Louis in 1810 op die nuutgeskepte troon van Nederland plaas, is die laaste Nederlandse goewerneur van die Kaap na die sogenaamde besittings oos van die Île de France — die voormalige Nederlandse Oos-Indië — as goewerneur-generaal gestuur. Sy eerste vrou, Anna Barbara, dogter van kolonel Henri Balneavis, het in dieselfde jaar gesterf. Die kasteel aan die Kaap het nie meer sy vlag gevoer nie. Die man wat Papendorp geteken het, was nou ’n naam op ’n ander oseaan; die burgerlike wat in sy plek gesit het, moes nog Stockenstrom uit Graaff-Reinet en Cuyler uit Uitenhage antwoord, en het nog geen raad gehad om die antwoording te deel nie. [9]
Caledon het die 72ste en 87ste regimente gestuur om by die operasies te help. Hierdie troepe het Tafelbaai op die 25ste van Oktober gelaat. Die 72ste was aan die Kaap sedert Baird se aankoms in 1806; sy verwydering na Mauritius in 1810 het ’n garnisoen wat die tweede besetting van die kasteel gesit het, na ’n eiland geneem wat nog geneem moes word. Cuyler se formidabele mag het ’n voorstel op papier gebly; die 72ste en 87ste het gevaar. [3]
Op die 4de van Desember het Mauritius deur kapitulasie in besit van die Engelse gekom. ’n Britse mag deels van die Kaapkolonie gestuur het die eiland daardie dag van die Franse geneem. Prys-swartes soos Jean Ellé is al uit Franse pakkette in dieselfde waters gehaal; die kapitulasie het die eiland self onder die vlag geplaas wat op die kasteel gewaai het. Die Kaap se deel in die jaar van eilande was twee regimente uit Tafelbaai op die 25ste van Oktober en ’n kapitulasie in Desember gelees. Ndlambe was nog in die Zuurveld toe die nuus van Port Louis Uitenhage kon bereik het. [3]
Read ontbied — 21 September 1810
Terwyl Evatt by Bruintjeshoogte gesit het en die 72ste nog in Tafelbaai gewag het, het ’n brief uit Engeland ernstige beskuldiging op optrede in die binnelandse distrikte gewerp. Die koloniale sekretaris het geen tyd verloor om dit voor Cuyler, landdros van die betrokke distrik, te bring nie. In ’n brief gedateer die 21ste van September 1810 het hy gesê die stelling wat so ernstige beskuldiging werp, maak dit noodsaaklik om die waarheid met elke moontlike middel te bereik. Sy Eksellensie begeer daarom dat mnr. Read ontbied word en die volledigste inligting onder eed van hom geneem word rakende die sake waarna in sy brief verwys word. Cuyler was waarskynlik nie so verbaas as die amptenare in die weste nie. Hy was gewoond aan die insinuasies en vae klagtes van die sendelinge wat hom beskuldig het van mishandeling van die inboorlinge en van misbruik van sy amp deur te weier om klagtes aan te hoor. Van dit alles het hy min kennis geneem, omdat daar niks bepaald was waarop ’n aanklag gebou kon word nie. Hy het dit beskou as die gevolg van hul ontevredenheid dat hy sommige van die Bethelsdorp-Khoikhoi van tyd tot tyd hul deel in die openbare werke laat doen het. Noudat daar iets bepaalds en spesifieks was, het hy geen tyd verloor om die ondersoek te begin nie. Wat op die eed gehang het, was of klagtes vir Engeland geskryf sou standhou wanneer hulle in Uitenhage genoem word. [4]
Die eerste getuie wat ondersoek is, was Read self. Met verwysing na die “three horrid murders” van Oersen en sy vrou en kind, waarvan “we have lately been assured,” het Read nie geweet wie die moordenaar was of selfs wanneer dit plaasgevind het nie, behalwe dat dit sowat 6 jaar tevore gebeur het toe die land in ’n staat van oorlog was. Die “savage boor” wat gedreig het om die vrou se oë uit te sny, was Ignatius Muller. Dit was alles wat hy daarvan geweet het, en dit is in ydele gesels met twee Khoikhoi by Bethelsdorp verkry, Willem Valtyn, sy vrou se neef, en Jantje Michels. Die Khoikhoi-meisie wat “ingepekel” is, was die dogter van een Uithaalder, en die daad sou gepleeg wees deur ’n boer genaamd Rensburg, woonagtig in die Langkloof. Read kon toe nie “crimes of a more horrid nature” soos in sy brief aan Engeland genoem, stel nie, maar kon as hy sy boek gehad het wat toe tuis was. [4]
Op herverhoor 6 dae later, toe hy geleentheid gehad het om die genoemde boek te vind, het hy dit met veel teësin voorgele en dit nie uit sy hande laat gaan nie. Hy het gesê die inligting daarin verwys net na die jare 1802 en 1803, toe die land in ’n staat van onrus was, en erken dat die groter deel van sy inligting oor hierdie sake van Valtyn en Michels gekom het. Willem Valtyn het verklaar dat hy van die moord op Oersen gehoor het van ’n ander Khoikhoi genaamd Hermanus, wat 2 jaar voor hierdie ondersoek gesterf het. Behalwe ’n klein tabaktransaksie het hy Hermanus nie persoonlik geken nie. Hy het niks van Oersen geweet nie behalwe dat hy ’n wadrywer was. Hy het ontken dat hy ooit iets hiervan aan Read genoem het. Hy het ’n Khoikhoi met die naam Uithaalder geken, maar nooit gehoor dat sy dogter deur haar baas mishandel is nie, of inderdaad van enige Khoikhoi wat deur die inwoners sleg behandel is nie. [4]
Jantje Michels, beëdig, het gesê hy ken Oersen. Hy was lid van Piet van Rooyen se kommando tydens die opstand van 1802. Terwyl hulle in kamp by die Swartkops was, is Oersen deur Khoikhoi-verkenners ingebring, en saam met hom was sy vrou en kind. Terwyl Michels by die vuur gesit en sy baas se kos gekook het, het ’n Khoikhoi, Klaas Meyer, die kamp binnegekom en sy mes skoongemaak. Toe gevra is wat hy daarmee gedoen het, het hy gesê hy het die keel van Oersen se kind afgesny, en dat sy broer Paul dieselfde aan Oersen se vrou gedoen het. Oersen self, het hy gesê, is geskiet. Michels het ontken dat hy Read hiervan vertel het, al het hy by een geleentheid met Valtyn daaroor gepraat en Read toevallig naby gewees. Wildschut het getuig dat hy beveel is om by Van der Walt se kommando in 1802 aan te sluit, en dat hy by een geleentheid saam met 7 ander van hul kamp by die Winterhoek na die Swartkops gestuur is. Die aand van hul aankoms het ’n Khoikhoi genaamd Matross met ’n perd aangekom wat hy gesê het aan ’n rower genaamd Oersen behoort het. Oersen is deur ’n party gewapende boere ontdek terwyl hy ’n gesteelde os slag, en het gevlug met sy vrou wat ’n kind op haar rug gehad het. Daar is op hulle geskiet en almal is doodgemaak, een skoot wat vrou én kind doodgemaak het. Wildschut het nooit hieroor met die sendelinge gepraat nie. [4]
Ignatius Muller het gesê hy was by Van Rooyen se kommando in 1802 en het 68 man onder sy bevel gehad. Hy onthou dat hy een aand, toe hulle in kamp was, ’n skoot hoor en ’n patrollie sien terugkeer. Op navraag het hy verneem dat ’n vrou en kind geskiet is terwyl hulle van die patrollie probeer ontvlug het. Hy het Oersen of sy vrou nooit geken nie. Uithaalder het in getuienis gesê dat hy, voordat hy by Bethelsdorp aangesluit het, in diens was by Gerrit Lindaque te Winterhoek, en dat hy sy dogter Catharyn in dieselfde diens gelaat het. Hy het van sy vrou en van ’n ander Khoikhoi gehoor dat sy dogter met ’n riem geslaan is tot sy nie kon staan nie en dat sout in die wonde op haar rug gevryf is. Hy self het nooit enige loon ontvang in die hele tyd van sy diens nie, maar hy het nie by die landdros gekla nie. Read het Rensburg van die Langkloof genoem. [4]
Read, tot verdere steun van sy posisie, het twee dokumente ingedien wat 13 ander klagtes teen verskeie inwoners bevat, een daarvan ’n nuwe weergawe van die Oersen-saak. Omdat hulle na veraf periodes en na mense wat nie meer in die distrik woon nie verwys het, het Cuyler hulle nie behandel nie. In sy hele ondersoek het hy hom tot die sake in Read se brief aan Engeland beperk, al was die regering se voorneme dat ’n volledige ondersoek na wreedheid teenoor en verdrukking van die Khoikhoi gemaak moes word. Die ondersoek, onbevredigend en onvolledig soos dit was, het gedien om te wys hoe groot sorg nodig is voordat enige staat op die stellings van die Bethelsdorp-sendelinge gemaak word. Die “three horrid murders” waarvan “we have lately been assured” het geblyk te berus op ’n omstandigheid wat in ’n tyd van oorlog gebeur het deur ’n party wat teen verenigde Xhosa en Khoikhoi onder sanksie van die regering opgetrek het, 6 jaar voordat die brief geskryf is. Caledon, by ontvangs van Cuyler se verslag, was ontevrede. Daar was geen ondersoek na die groter aantal sake nie, en in dié wat behandel is, is nie getuienis geneem van mense wat nog lewe en iets moes geweet het nie — sommige van Muller se 68, Klaas Meyer en sy broer Paul, en andere. Op die 27ste van November het Caledon die hele vraag voor die fiskaal gebring vir sy mening en advies. Cuyler se verslag het op die 25ste van Oktober ingegaan. Die fiskaal se skriftelike mening — dat Vanderkemp en Read voor kommissarisse van die hof van justisie ondersoek moet word — is eers in Februarie 1811 gegee. [4]
Dedo, Cungwa, en Ndlambe — Oktober–November 1810
In November is ’n leersame voorwerples wat die vermoë illustreer om aanval te weerstaan en buit te hou, gelewer deur ’n party boere onder die veldkommandant Stolz. Hulle was daarop uit om 14 gemerkte beeste te herower wat na die kraal van een van Ndlambe se klein kapteins genaamd Dedo nagespoor is. Toe Dedo weier om hulle terug te gee, is ’n boodskapper gestuur om die saak by Ndlambe aan te meld. Daardie hoofman het sy seun gestuur om die saak te hoor. Dedo het egter nog geweier en dreigende taal teenoor Stolz gebruik. Nadat hulle tot ’n afstand teruggetrek en ’n tydelike kamp gevorm het, soos gebruiklik by sulke geleenthede, het die party gewag tot ’n versterking van 28 verdere boere onder die veldkornet Nel aangekom het. Daar is toe ’n poging aangewend om die vee te herower, waarop Dedo se mense met assegaaie vorentoe gestorm het. Die Boere is beveel om af te klim en gereed te maak om te vuur, maar hulle het op die tussenkoms van Ndlambe se seun daarvan afgesien. Dedo het toe 7 stuks afgelewer. Daar is egter besluit om al 14 terug te kry. Die volgende dag het 20 verdere boere aangekom, deur Cuyler gestuur so gou as die nuus hom bereik het. Voorbereidings is gemaak om die oorblywende 7 te herower, toe Dedo en al sy mense met skilde en assegaaie vorentoe gekom en so ’n krygsgeryk vertoon het dat Ndlambe se seun die Boere aangeraai het om met wat hulle het terug te trek tensy hulle vir ’n ernstige geveg bereid is. Hulle het hierdie raad gevolg en sodoende verdere bewys van Xhosa-sterkte gegee. [4]
In Oktober het Cungwa, met die meeste van sy mense en vee, die Sondags oorgesteek met die voorneme om ’n kraal nader aan Uitenhage te vorm. Toe Cuyler beswaar maak, het Cungwa as verskoning aangebied dat hy nader aan die dokter wil wees weens sy swak gesondheid. Daar mag waarheid in hierdie stelling gewees het, want hy het al ’n tyd aan siekte gely, en bowendien was hy ’n ou man. Dit is op die 4de van Oktober aan die koloniale sekretaris gerapporteer. Op dieselfde datum die vorige jaar is ’n soortgelyke berig van Cungwa se inval gemaak; by daardie geleentheid het die hoofman gesê sy skuif is weens die gesondheid van sy vee. Toe hy beveel is om na sy eie plek terug te keer, het hy beloof om dit in 2 dae te doen, maar ná 5 dae langer het hy nog nie geskuif nie; hy het toe 3 boodskappers na Cuyler gestuur met ’n os as geskenk. Dit is geweier en teruggestuur. Cungwa het aanstoot geneem en laat weet die os is as betaling vir die gras gestuur, maar, het Cuyler gesê, nou dat hy vind dat die landdros nie betaling wil neem of hom laat bly nie, sê hy hy sal nie skuif nie. Kort daarna het hy egter na sy ou kraal in die Alexandria-distrik teruggekeer. [4]
Onder die Xhosa was daar waarskynlik net een wat hierdie geleidelike toename van wanorde met kommer beskou het, en dit was Ndlambe. Met die slimmigheid wat so kenmerkend van hom was, het hy besef daar moet ’n grens wees, hoe veraf ook al, aan die lyding wat die regering die grens sou toelaat om te verduur, en dat hoe nader daardie grens kom, hoe groter sy gevaar is om uit die vrugbare land van die huidige distrikte Neder-Albany en Bathurst verdryf te word, ’n ligging wat hy hoog waardeer het. Hy het daarom ’n beleid van versoening teenoor die wit man gevolg wat veel produktiewer was vir die doeleindes in sig as dié wat die wit man teenoor die swart gevolg het. In plaas van die tarting wat ondergeskikte hoofmanne getoon het, het Ndlambe na klagtes geluister en ’n vertoon gemaak van pogings om die boere by die herowering van hul eiendom te help, gewoonlik tot die mate van omtrent 1 persent teruggee, nadat hy die voorsorg geneem het om te sien dat die oorblywende 99 persent veilig weggesteek is. [4]
’n Voorbeeld van hierdie taktiek was sy optrede by ’n diefstal van 2 perde van ’n boer genaamd Du Plessis. Hulle is na ’n kraal van een van Ndlambe se mense nagespoor maar kon nie gevind word nie. Die Boere het toe na Ndlambe self gegaan en die saak aangemeld. Die hoofman, nadat hy groot ontevredenheid uitgespreek het om so baie berigte van diefstal deur sy mense te hoor, het dadelik 4 Xhosa uitgestuur om na die verlore perde te soek. Een van die boodskappers het kort daarna teruggekeer en gesê hy het hulle gesien. Die boere wou dadelik wegry om hulle te herower, maar Ndlambe het dit nie toegelaat nie. Hy het gesê hy sal self vir hulle stuur, want hulle sou seker weggesteek word as wit manne agter hulle aankom. Die boere het 2 dae gewag, en aangesien daar baie min waarskynlikheid gelyk het dat die perde teruggebring sou word, het hulle die saak laat vaar. Dieselfde Boere het ook by Ndlambe aansoek gedoen om betaling vir 2 slawe wat na sy mense ontvlug het en op sy bevel doodgemaak is. Hy het hoogs selfversekerd geantwoord dat die landdros hom sou vergewe, of as hy dit nie doen nie, hy maklik onder die inwoners kon rondgaan en die vereiste getal beeste bedel om te betaal wat ook al as boete geëis word. [4]
Kaptein Evatt, wat op die 24ste van November 1810 aan Cuyler geskryf het, het gesê dat hy sedert sy vorige brief ’n besoek aan Ndlambe gebring het, wat soos gewoonlik vir alles gelag en ’n paar geskenke met skynbaar groot onverskilligheid ontvang het. Die hoofdoel van die sending was om te leer hoe ver sy voornemens tot ’n skuif geneig is, en om hom, in ruil vir ’n os wat hy ’n tyd gelede gestuur het, ’n paar dinge te gee om hom te beweeg om van wat geneem is iets prys te gee. Die besoek het in dieselfde maand as Stolz se 7 stuks van Dedo en Cungwa se terugkeer na Alexandria gesit. Die Oxford was sedert Januarie in Algoabaai. Ndlambe het nog gelag. [4]
Halloran verban — 10 Desember 1810
’n Paar weke ná die 1ste van Junie het generaal Grey verskeie anonieme briewe ontvang, in een waarvan daar ’n aanhaling in Grieks was wat as Halloran se gewone handskrif herken is. Dit is by die goewerneur aangemeld, wat beveel het dat hy vir die oortreding verhoor word. Hy is voor die hooggeregshof aangekla van die skryf, opstel, en publiseer van berugte laster teen generaal Grey. ’n Tyd lank het hy geweier om te pleit, omdat hy die bevoegdheid van ’n Nederlandse hof ontken het om ’n man te verhoor wat ’n aanstelling in die Britse leër hou totdat die bedanking van daardie aanstelling deur die koning aanvaar is. Dit het hom niks gebaat nie. Die pleit het saakgemaak omdat Halloran die leërplek neergelê het die dag wat hy die Latynse skool geneem het, en die hof wat oor hom gesit het nog die Nederlandse hooggeregshof van die kolonie was, nie ’n Britse krygshof nie. [3]
Ná skuldigbevinding is hy op die 10de van Desember 1810 veroordeel om vir altyd uit die kolonie verban te word en die koste van die vervolging te betaal. Verder, vir beledigende en lasterlike uitdrukkings teenoor die hof, is hy tot ’n klein boete veroordeel en om in die openbare tronk aangehou te word tot hy uit die land gestuur kan word. Die vonnis is deur die appèlhof vir strafsake bevestig, en dit is ten uitvoer gebring deur Halloran 5 weke in die tronk aan te hou en hom daarna in ’n oorlogskip huis toe te stuur. Mauritius het 6 dae voordat die hooggeregshof verbanning genoem het, gekapituleer. Die rektor wat die Latynse skool op die 1ste van Junie geneem het, het die kolonie as gevangene van daardie hof gelaat, nie as kapelaan van Grey nie. [3]