Boer History1867 in Suid-Afrika: Wodehouse, Brand, Makwai, en die diamant
Wodehouse, die epidemie van Julie, en Van Niekerk se klippie — Kolonie 1867
Sir Philip Wodehouse het in 1867 nog die Kaapkolonie regeer en nog Haar Majesteit se hoë kommissie in Suid-Afrika gehou. Hy het op die 15de van Januarie 1862 in Kaapstad aangekom en sir George Grey opgevolg. Die Tafelbaai-dok wat in die sitting van 1861 goedgekeur is, was nog onvoltooid binne John Coode se plan. Die Port Elizabeth-lig het nog van die 1ste van Junie 1861 gewys; die Roman Rock-lig van die 16de van September 1861. Ichaboe, met Holland’s Bird en die ander weskus-eilandjies, het nog van die 16de van Julie 1866 op die koloniale lys gestaan. Die sensus van 1865 het 200000 in die Kolonie getel. ’n Droogte van etlike jare het landbou en handel gedruk. Die kasteeljaar het saakgemaak omdat dieselfde hoë kommissaris wat die Warden-lyn op die 28ste van Oktober 1864 by Aliwal-Noord uitgewys het, nou John Henry Brand dopgehou het wat die land wou beset wat Moshesh op die 3de van April 1866 by Thaba Bosigo gemerk het, en omdat ’n goewerneur wat nog in Kaapstad gesit het, voor die jaar sluit die eerste erkende diamant sou koop en weer aan Londen oor die Basoeto sou skryf. [3]
Van Julie af het ’n epidemie deur die Kolonie geloop. In die sewe maande van daardie maand af was daar omtrent 5000 gevalle, en binne 36 weke is 1493 sterftes getel, die telling tot in Januarie 1868. Die uitbreking het nie soos gewone masels gelyk nie. Motito, wat die Franse sendelinge uit hulle ouer werk noord van die Oranje gehou het, is in hierdie jaar aan die Londense genootskap oorgedra en het ’n buitepos van Kuruman geword. Die epidemie het saakgemaak omdat ’n kolonie wat al deur droogte uitgedun is, nou sterftes in die dorpe getel het terwyl die hoë kommissaris nog aan Brand en aan die minister van kolonies moes skryf, en omdat Motito se oordrag ’n Franse stasie gesluit en die Londense genootskap van Kuruman af op daardie grond gesit het. [3] [4]
In hierdie jaar het ’n boer met die naam Schalk van Niekerk, wat in die distrik Hopetown gewoon het, by ’n buurman se huis aangedoen en een van die kinders met ’n buitengewoon blink klippie sien speel. Klein klippe van verskillende kleure was bekend in die bedding van die Oranje langs sy hele boveloop, maar hierdie een het die lig anders en mooier weerkaats as die klippies wat gewoonlik teëgekom is. Die huisvrou, toe sy Van Niekerk se bewondering van die klip hoor, het dit sonder huiwering aan hom gegee. ’n Ruk daarna was ’n handelaar met die naam O’Reilly in Van Niekerk se geselskap, toe die blink klippie as ’n rariteit aan hom gewys is. Hy het dadelik verdink dat dit ’n diamant is, en nadat hy dit in die hande gekry het, het hy dit eers na Grahamstad na dr. Atherstone gestuur, en daarna na Kaapstad na mnr. Herite, die Franse konsul, om getoets te word. Hierdie here het dit as ’n diamant verklaar. Die edelsteen het 21 karaat geweeg, en is aan die goewerneur, sir Philip Wodehouse, vir 500 pond verkoop. Van Niekerk se klippie het saakgemaak omdat ’n Hopetown-kind se speelding, in Grahamstad en Kaapstad getoets, die eerste erkende diamant van die binneland geword het, en omdat die hoë kommissaris wat dit vir 500 pond gekoop het, dieselfde man was wat aan Londen oor Moshesh geskryf het. [3]
Soektog is dadelik deur verskeie persone in die distrik Hopetown begin, en kort daarna is ’n tweede diamant gevind. Toe is ’n derde op die oewer van die Vaalrivier opgetel, en die aandag is daarheen getrek. Geloof in myne so naby was nog nie wydverspreid nie. Wat die Kolonie aan die einde van die jaar gehad het, was nog net ’n klippie wat vir 500 pond verkoop is, ’n tweede steen, en ’n derde op die Vaal. Die drie klippe het saakgemaak omdat Hopetown en die Vaaloewer nou as diamantgrond genoem is, selfs terwyl droogte en siekte nog op die tuine en die dorpe gelê het. [3]
Albania van Januarie, Arnot van die 21ste, en Marais van die 14de van Maart — Waterboer 1867
Die strook oos van die Vaal, omsluit deur die Vetberg-lyn, die lyn van Ramah na David se Graf, en die Oranjerivier, het onlangs die naam Albania gekry, en was deels deur blankes beset onder ’n nedersettingsplan wat deur mnr. Arnot ontwerp is. Nicholas Waterboer het Griekwastad gehou. Sy eie mense was te min en te swak om Albania te gebruik. In Januarie is omsendbriewe in Waterboer se naam in en om Grahamstad uitgereik, wat plase van 3000 morg op huur vir 21 jaar aangebied het, teen huurgeld van 5 pond tot 25 pond per jaar, na gelang van die gehalte van die grond. Die huurkontrakte was hernubaar op dieselfde voorwaardes vir so lank as die bewoners of hulle erfgename of opvolgers sou kies. ’n Raad van huurders sou in die praktyk ’n regering vorm, hoewel openbare stukke in Waterboer se naam sou loop. ’n Deel van die huurgeld sou tot die raad se beskikking wees vir openbare doeleindes. Hierdie nedersettingsplan was bedoel om Waterboer ’n inkomste te gee totdat die bewoners van die plase hom sou kies om te verwerp. Sommige 10 of ’n dosyn Engelse het die aangebode voorwaardes aanvaar en in Albania gaan woon. Die Januarie-omsendbriewe het saakgemaak omdat ’n Griekwakaptein wat Albania nie kon beset nie, dit nou in 3000-morg-plase vanuit Grahamstad verhuur het, en omdat ’n raad van Engelse huurders in sy naam sou regeer. [3]
Toe hy sy omsendbriewe uitgereik het, het Arnot egter ’n kaart aangeheg waarop Waterboer se gebied nie net die distrikte Griekwastad en Albania, wat werklik aan hom behoort het, ingesluit het nie, maar ook die distrik Campbell, wes van die Vaal en langs Griekwastad, en dele van die distrikte Boshof en Jacobsdal, oos van die Vaal en van die dag van sy ontstaan af in die Oranje-Vrystaat ingesluit. Daardie oostelike grond het van 1848 tot 1854 deel van die Europese afdeling van die Soewereiniteit gevorm, en is in 1854 deur sir George Clerk aan die voorlopige regering oorgedra wat die Vrystaat tot stand gebring het. Baie van die plase daar is onder Britse titels gehou. Dit is onder die aandag van die regering in Bloemfontein gebring, en op die 14de van Maart het die staatsekretaris — mnr. J. C. Nielen Marais — ’n advertensie in die koerante geplaas wat alle persone teen die skema gewaarsku het. Arnot se kaart het saakgemaak omdat dit Vrystaatse distrikte van Boshof en Jacobsdal, en Campbell wes van die Vaal, in ’n Griekwa-eis ingetrek het, en omdat Marais se kennisgewing van die 14de van Maart Bloemfontein se openbare antwoord was. [3]
Sir Philip Wodehouse is in 1864 gevra om oor Campbell te arbitreer, en het ingestem, maar Waterboer, op Arnot se raad, het geweier om die oorgawe-akte te teken nadat dit deur die prokureur-generaal van die Kaapkolonie opgestel is, omdat Arnot die grond oos van die Vaal wou insluit. Op die 21ste van Januarie het Arnot die Campbell-saak weer aangebring deur aan te bied om sy kliënt se eis aan Wodehouse se arbitrasie te onderwerp, mits die grond oos van die Vaal en noord van die Vetberg-lyn in die geskil ingesluit word. Die Vrystaatse regering het hierdie aanbod verwerp, omdat hulle nie sou erken dat daar enige geldige grond van twis was oor gebied wat Clerk oorgedra het en wat onder Britse titels gehou is nie. Op die 20ste van Junie het die volksraad besluit dat as Waterboer nie binne vier maande instem om die vraag oor die eienaarskap van die distrik Campbell, sonder verwysing na enige ander gebied, aan die arbitrasie en beslissing van sir Philip Wodehouse te onderwerp nie, die president ’n kommissie moet stuur om die grond te ondersoek voordat verdere stappe gedoen word. Maar die moeilikhede wat met die Basoeto gevolg het, en wat binne ’n maand ná hierdie besluit ’n oproep van die burgers tot die wapen nodig gemaak het, het die aandag van die Vrystaatse regering in beslag geneem, en hierdie saak is laat staan. Die 20ste van Junie het saakgemaak omdat Bloemfontein net Campbell sou laat arbitreer, nie Boshof en Jacobsdal nie, en omdat ’n Basoeto-oproep tot die wapen binne ’n maand Arnot se kaart op die tafel gelaat het. [3]
Plase van die 15de van Januarie, Moshesh van die 18de van Maart, en Fick en Pansegrouw van die 12de — Oranje-Vrystaat 1867
John Henry Brand het nog in Bloemfontein gesit. Die verdrag van Thaba Bosigo van die 3de van April 1866 het ’n gordel Basoeto-grond aan die Oranje-Vrystaat afgestaan. Moshesh het sy merk op daardie verdrag gesit. Drie rye plase langs die nuwe grens is deur die volksraad aan bewoners onder militêre tenure aangebied. Uit die lys applikante wat hulle name ingestuur het, is die geskikstes gekies, maar etlike vertragings het ingetree, en dit was eers op die 15de van Januarie dat hierdie grond werklik uitgedeel is. Voor hierdie tyd is ’n groot deel van die oorblywende grond by openbare veiling verkoop, en dit was die bedoeling dat die kopers dit op dieselfde datum in besit sou neem. Nege maande het nou verloop sedert die staking van vyandelikhede, en in daardie tydperk het baie Basoeto-plakkers ingegaan en tuine gemaak. Behoorlike kennisgewing van die toekenning van die plase is aan Moshesh gegee, wat gevra is om sy onderdane volgens die tweede klousule van die verdrag van Thaba Bosigo terug te trek. In plaas daarvan het hy sterk partye krygers die distrik ingestuur. Die 15de van Januarie het saakgemaak omdat Brand se nuwe plase die eerste besetting van Thaba Bosigo se sessie was, en omdat Moshesh ’n toekenningskennisgewing met krygers beantwoord het, nie met ’n onttrekking nie. [3]
Die biskop van die Engelse Kerk in die Vrystaat het een van die plase gekoop met die oog op ’n sending, en het toe Moshesh gaan sien, wat hom openlik gesê het dat hy dit nie sou toelaat nie. ’n Weduwee wat ’n grondtoekenning ontvang het, het na die groot kaptein gegaan om te vra of dit veilig sou wees om dit te beset, waarop hy haar gesê het dit sou nie wees nie. Op die 18de van Maart het die ou kaptein duidelik aan die hoë kommissaris geskryf dat hy nie van plan was om die gebied prys te gee nie. Groot hoeveelhede graan is op Thaba Bosigo, die Kieme, Tandjesberg en Makwai se berg gestoor, wat almal sterk versterk en beman was. Dit was vir die Europeërs duidelik dat sodra hulle gevestig was, ’n strooptog op hulle gedoen sou word, en hulle het haastig teruggetrek. Die 18de van Maart het saakgemaak omdat Moshesh skriftelik aan Wodehouse gesê het wat hy al aan ’n biskop en ’n weduwee gesê het: die afgestane gordel sou nie prysgegee word nie, en die graan wat ’n tweede oorlog sou voed, was al in die berge. [3]
Brand het toe ’n gewapende burgermag opgeroep om die Basoeto uit die afgestane gebied te verdryf, maar het Moshesh kennis gegee dat hy nie ’n aanval hoef te vrees nie, want daar was geen voorneme om die kommando’s oor die grens te stuur nie. Die burgermagte is in twee afdelings verdeel, onder hoofkommandante J. I. J. Fick en J. G. Pansegrouw, waarvan die eerste noord van die Caledon sou optree, en die laaste tussen die Caledon en die Oranje. Op die 12de van Maart het die twee kommando’s die afgestane gebied binnegegaan. Die oeste was toe byna ryp om geoes te word, en dit was vir die Basoeto van die uiterste belang om die graan te bewaar. Wat van die oes van 1866 oorgebly het, was nou in ’n paar bergvestings gestoor, en op die oes van hierdie jaar het die massa van die volk staatgemaak. Gedurende die winter van 1866 het sommige dele van die stam swaar van honger gely, hoewel ander dele groot hoeveelhede kos kon stoor, en ander in lewe gehou is deur die liefdadigheid van sir Philip Wodehouse, vir wie sommige van die Franse sendelinge as uitdelers opgetree het. Die 12de van Maart het saakgemaak omdat Fick en Pansegrouw ingegaan het om tuine skoon te maak, nie om Thaba Bosigo te storm nie, en omdat die oes in die lande die voorraad was waarop Moshesh se mense sou lewe sodra die 1866-graan in die berge op was. [3]
Die kommando onder Fick het in die omgewing van Viervoet begin deur van die koringlande te vernietig, en ’n ruk later het Pansegrouw se afdeling dieselfde begin doen. Op verskeie plekke het partye burgers teenstand gekry, maar geen veldslag het plaasgevind nie. ’n Paar skanse in die berge is stormenderhand geneem, en by een van hierdie geleenthede is twee Boesmans wat vergiftigde pyle op die burgers geskiet het, en wat gevange geneem is, daarna in koelbloed deur ’n skurk geskiet. Daarop het etlike lede van die kommando ’n ondersoek en die straf van die moordenaar geëis, maar die algemene verbittering teen die Boesmans was so sterk dat die bewyse wat bekom is, net gedien het om te bewys dat die offisiere geen bevel vir die misdaad gegee het nie. Die een doel van die Basoeto-kapteins was om die oeste in die afgestane gebied te red. Om dit te bereik, was hulle plan nie om die veld in te gaan nie, maar om die nederigste onderwerping te bely, en te smeek om as onderdane oorgeneem te word en grond te kry waarop om te leef. Op die 8ste van Mei het die volksraad byeengekom, en op die 10de in verkeerde medelyde toegegee. Die smekelinge is ingelig dat hulle reëlings kon tref om die oeste met die kopers van die grond te oes, en ’n paar dae later is hulle as onderdane ontvang, en die kommando’s is teruggetrek. Die 10de van Mei het saakgemaak omdat ’n volksraad wat Fick en Pansegrouw ingestuur het om mielies af te sny, nou dieselfde mense as onderdane oorgeneem het sodat die graan gestoor kon word, en omdat die kommando’s die afgestane gordel gelaat het met die oes nog in Basoeto-hande. [3]
Letsie van die 22ste van Mei, Moperi van die 1ste van Junie, en Krynauw van die 12de van Julie — Oranje-Vrystaat 1867
Letsie was die eerste om oorgeneem te word. Die groot moeilikheid in sy saak vroeër was die Natalse skuld, en om dit te oorkom het hy die volksraad ingelig dat die Natalse regering ingestem het om hom 7 jaar krediet te gee. Toe hy hierdie stelling gemaak het, het hy geweet dat die leuen binne ’n paar weke ontmasker moes word, maar in daardie paar weke kon hy die stoor van sy koring voltooi. Hy is nie gevra om te trek nie. Die distrik waarin hy altyd gewoon het, is aan hom as ’n lokasie toegeken, en hy is só gelaat met niks as ’n nominale lyn tussen sy mense en die ander Basoeto nie. Die regulasies wat vir Molapo se stam voorsien is, is op hom van toepassing gemaak. Daar was besondere klousules in die dokument wat hy geteken het toe hy ’n Vrystaatse onderdaan geword het, wat hom verantwoordelik gemaak het vir enige aandeel van die Natalse skuld wat van hom geëis sou word. Saam met Letsie is ’n groot aantal klein kapteins ontvang, wat voorgegee het om sy vazalle te wees, waarvan die belangrikstes Poshuli en Makwai was. Laasgenoemde het toe op ’n sterk versterkte berg gewoon, maar Letsie het onderneem dat hy binne ’n maand daarvan sou trek. Die reëlings vir die vestiging van hierdie nuwe naturelle-reservaat is op die 22ste van Mei voltooi. Die enigste waarborg van goeie trou wat die Vrystaatse regering geëis het, was dat Letsie een van sy seuns en een van sy raadslede na Bloemfontein moes stuur om daar as gyselaars te bly, en dit het hy oënskynlik van harte onderneem. Maar die gyselaars wat gestuur is, was in werklikheid manne van geen rang nie, en toe die doel van hulle kaptein bereik is, het hulle een nag stil uit Bloemfontein verdwyn. Die 22ste van Mei het saakgemaak omdat Letsie se reservaat hom op sy eie grond gelaat het met net ’n papierslyn, en omdat ’n 7-jaar Natalse krediet wat nie waar was nie, die weke gekoop het waarin die koring die berg ingegaan het. [3]
Op die 1ste van Junie is Moperi op dieselfde wyse ontvang. ’n Stuk grond in Witsi se Hoek is as ’n lokasie vir hom gekies, met die doel om sy stam van die ander Basoeto te skei. Hy is ingelig dat hy moes trek sodra sy oeste geoes is, waarmee hy hom tevrede verklaar het. Ten opsigte van Molitsane het die volksraad die president magtig om ’n blok plase in die distrik Kroonstad te koop en die Bataung daar te plaas, om hierdie rustelose stam na oop grond te verskuif, waar hy minder mag sou hê om kwaad te doen. Toe hy verneem dat hierdie stamme as onderdane van die Vrystaat ontvang is, het die hoë kommissaris dadelik die president ingelig dat die Republiek na sy mening ook hulle laste aanvaar het. Hy het verder opgemerk dat hierdie groot aanwinste van gebied en bevolking sulke belangrike veranderinge in die politieke posisie van die verskillende magte in hierdie deel van Afrika geneig was om teweeg te bring, dat dit ten volle ’n aanspraak aan die kant van die Britse regering sou regverdig, indien noodsaaklikheid sou ontstaan, om die draagwydte van die konvensie wat op die 23ste van Februarie 1854 met die Oranje-Vrystaat aangegaan is, te heroorweeg. In Mei is die saak van ’n sterk polisiemag weer bespreek. In Februarie 1865 het die volksraad 20000 pond daarvoor gestem, maar die oorlog het die inkomste só verminder dat die plan nie uitgevoer kon word nie. Die meerderheid van die lede het nou geen middel gesien om die inkomste te vermeerder nie, en die projek is laat vaar. Die 1ste van Junie het saakgemaak omdat Moperi se lokasie by Witsi se Hoek bedoel was om hom van Moshesh af te skil, en omdat Wodehouse die nuwe onderdane as ’n rede behandel het om die Bloemfontein-konvensie van 1854 weer oop te maak. [3]
Die oeste is geoes en in grotte in die berge gestoor, en toe het die toon van die onlangse smekelinge skielik verander. Moshesh het alle kennis van die afstanding van grond by die verdrag van Thaba Bosigo ontken, en openlik aangekondig dat hy nie sou toelaat dat Europeërs daarop vestig nie. Die Basoeto daar is beveel om nie te trek nie, en ingelig dat as hulle aangeval word, hulp gestuur sou word. Masupha het met ’n gewapende bende begin plunder, ver en naby. Letsie het geweier om die kommandant te ontvang wat aangestel is om by hom te woon, of om Makwai te verwyder soos hy beloof het. Alle vermomming is afgegooi, en Moshesh se stam is gesien as volkome gereed vir oorlog. In die middel van Junie is ’n Engelse rondreisende handelaar met die naam Bush van al sy goed geplunder en daarna vermoor op bevel van ’n kleinseun van Molitsane, naby Mekuatling, en gevolglik op Vrystaatse grond. Bush was een van die afvalliges wat Moshesh in die onlangse oorlog bygestaan het, maar hy het sedertdien na beskaafde gewoontes teruggekeer, en die Bataung het hom nou as ’n verraaier teenoor hulle beskou. Die moordenaar het na Moshesh gevlug. Die president het op die 26ste van Junie geskryf en sy uitlewering kragtens die sesde klousule van die verdrag geëis, en het ’n antwoord ontvang, gedateer die 9de van Julie, wat tot alle doeleindes ’n oorlogsverklaring was. In die Engelse taal, met Moshesh se handtekening en seël, en na bewering deur Nehemia geskryf, het die ou kaptein beweer dat hy geen gebied afgestaan het nie, dat die distrik waarin Bush vermoor is nog deel van die Lesuto was, en dat blankes geen reg gehad het om daar te woon sonder sy toestemming nie. “Laat die Boere weet,” het hy bygevoeg, “dat hulle moet bly waar hulle is, in die Vrystaat; daar is geen ander manier om vrede te hou nie.” Die brief van die 9de van Julie het saakgemaak omdat Moshesh Thaba Bosigo nou skriftelik ontken het nadat die koring in was, en omdat ’n handelaar wat naby Mekuatling vermoor is, beantwoord is met ’n eis dat die afgestane gordel nog Lesuto was. [3]
Voordat hierdie brief ontvang is, het op die 12de van Julie tyding Bloemfontein bereik dat ’n bende van omtrent 200 Bataung onder die seuns van Molitsane op die plaas van ’n jong man met die naam Jacobus Krynauw in die afgestane gebied verskyn het, en die eienaar van die plek in koelbloed vermoor het. ’n Boer met die naam Abraham van der Walt, met sy vrou en drie kinders, was toevallig op ’n besoek by Krynauw op daardie tydstip. Van der Walt is baie erg gewond, maar hy het twee van sy aanvallers doodgemaak en etlike ander buite aksie gestel. Hy het werklik die hele bende verdryf, en met sy gesin na Thaba Ntshu ontkom, waar Moroko alles gedoen het wat hy kon, en hom so gou moontlik na Bloemfontein gestuur het. Dit was nou vir elkeen duidelik dat ’n verdere stryd onvermydelik was. Op die 16de van Julie het die president die burgers tot die wapen geroep om die afgestane gebied skoon te maak en Moshesh te dwing om die verdrag van Thaba Bosigo na te kom. Krygswet is van die 19de af dwarsdeur die staat afgekondig, en gedurende die duur daarvan sou die siviele howe gesluit wees. Die volksraad is opgeroep om op die 8ste van Augustus in buitengewone sitting byeen te kom. Krynauw se moord het saakgemaak omdat ’n plaas in die afgestane gordel nou ’n moordtoneel was, en omdat Brand se oproep van die 16de van Julie die tweede oorlog om dieselfde verdrag was. [3]
Van al die kapteins onder Moshesh was die enigste een wie se gedrag nie openlik vyandig was nie, Moperi. Hy het nog nie na Witsi se Hoek getrek nie. Op die 9de van Augustus het die volksraad hom 24 uur kennis gegee dat as hy nie voor die verstryking van daardie tyd met sy stam vertrek nie, die ooreenkoms met hom gekanselleer sou word. Hy het die grond gaan besigtig, en was aangenaam verras om te vind dat die lokasie wat hom aangebied is, groter en in elke opsig beter was as dié wat hy moes ontruim. Hy het dus getrek, soos vereis, en geen deel in die gebeure wat gevolg het, geneem nie. ’n Kommandant is aangestel om by hom te woon, en hierdie offisier het geen rede gehad om oor sy latere gedrag te kla nie. Die burgers het op die president se oproep gereageer met ’n pligsgevoel gelyk aan dié van 1865. Uit al die distrikte het die boere onder hulle onderskeie kommandante opgemarsjeer, en op die 5de van Augustus het twee sterk brigades die versteurde gebied binnegegaan. Die noordelike brigade was onder hoofkommandant G. J. Joubert, die suidelike onder hoofkommandant J. G. Pansegrouw. Op die 15de van Augustus het die volksraad ’n lening van 50000 pond by die Bloemfontein-bank gemagtig, teen 8 persent per jaar rente, om die koste van die uitrusting van die magte in die veld te dek. In Oktober is die erwe van Wepener, naby Jammerbergdrif aan die Caledon, uitgedeel. Augustus het saakgemaak omdat Moperi getrek het toe hy 24 uur gekry het, twee brigades op die 5de ingegaan het, en ’n dorp genoem na Louw Wepener op die afgestane Caledon uitgelê is terwyl die lening van 50000 pond vir die veld betaal het. [3]
Makwai van die 25ste van September, Buchanan van Februarie, en Buckingham van die 9de van Desember — 1867
Die taktiek wat die Basoeto by hierdie geleentheid gevolg het, was om die burgers in die oop veld te vermy, voor te gee dat hulle die heuwels hou, maar weg te hardloop sodra hulle gedruk word, en werklik tot die beste van hulle vermoë die sterk versterkte berge te verdedig waarop hulle koring gestoor was. Die Vrystaatse magte is só die eerste ses weke besig gehou met marsjeer, hier en daar ’n paar beeste te bekom, en hulle teenstanders van heuwelreekse af te dryf, net om dieselfde plekke ’n paar dae later weer deur dieselfde mense beset te vind. Op die 25ste van September is Makwai se berg, een van die groot natuurlike vestings van die land, egter deur hoofkommandant Pansegrouw se afdeling geneem. ’n Kamp is in die omgewing daarvan gevorm, waaruit in die nag van die 24ste drie partye uitgetrek het. Die eerste het bestaan uit 60 Europese vrywilligers en 100 Fingo’s onder kommandant Ward, en het na die oosteinde van die berg gemarsjeer. Die tweede, bestaande uit 200 burgers onder kommandant Jooste, het na die noordekant gemarsjeer. En die derde, 200 burgers onder die hoofkommandant self, het na die suidekant gemarsjeer. Die nag van die 24ste het saakgemaak omdat Pansegrouw die stormloop drie kante teen ’n graanvesting verdeel het, en omdat Ward se oostelike kolom die skynaanval was wat die garnisoen sou trek. [3]
Onder die duisternis van die nag het Ward se party ongehinderd die steil helling opgekruip, en met dagbreek homself op ’n uitgestrekte tafelvlakte bevind, met enorme massas gebreekte rots as agtergrond. Die garnisoen is verras; die eerste kennisgewing van die aanval wat hulle ontvang het, was ’n salvo koeëls. Sommige beeste is hier ontdek, en die Fingo’s het dadelik begin om hulle af te dryf. Dit het die Basoeto ’n geleentheid gegee om te herstel, en hulle het in só ’n mag aangekom dat die vrywilligers moes terugval, en ná ’n kort stand, van die berg moes terugtrek. Terwyl die aandag van die Basoeto na hierdie kant gerig was, het kommandant Jooste se manne die noordekant geklim. Hulle het sonder ongeluk die kruin van wat die voetstuk genoem kan word, bereik, maar voor hulle was groot rotse met talle skanse versterk. Dié het hulle een ná die ander stormenderhand geneem. Terwyl hulle só besig was, is hulle versterk deur 100 man uit die hoofkommandant se party, wat uit die teenoorgestelde rigting opgekruip het. Toe hulle dié sien, het die Basoeto alle moed verloor en gevlug, en die Vrystaatse magte in volle besit van die berg gelaat. Groot voorrade koring en gierst, tesame met 350 horingsbeeste, meer as 5000 skape, en 68 perde het in die hande van die veroweraars geval. Minstens 67 Basoeto is gedood. Hierdie vesting is nie sonder ’n aansienlike aantal gewondes onder die veroweraars geneem nie, maar net een lewe is verloor. Dagbreek op die 25ste het saakgemaak omdat Ward se skynaanval die garnisoen oos getrek het terwyl Jooste die noordelike skanse gestorm het, en omdat die graan en die 350 beeste op die berg die voorraad was wat Makwai wou hou. [3]
Ná die verlies van sy vesting het Makwai die stryd prysgegee, en met sy stam oor die Drakensberge na Niemandsland getrek. Lebenya se stam was al daarheen uit die Wittebergen-reservaat, waar hulle ná die storm van Vechtkop in 1865 skuiling gesoek het. Makwai het vrede met Adam Kok gemaak, en in nominale vazallskap teenoor hom in die distrik gevestig wat nou die magistraatskap Matatiele vorm. Lebenya het op die grond tussen die Kenigha- en Tinariviere gaan sit. Van hierdie datum af het hulle geen verdere deel in vyandelikhede teen die Vrystaat geneem nie. ’n Garnisoen is op die vesting geplaas om te voorkom dat dit weer beset word, en die kommando het toe die geswoeg van patrolleer hervat. Letsie met ’n sterk garnisoen was op die Kieme, ’n berg tweede net aan Thaba Bosigo in sterkte. Poshuli het op dieselfde wyse Tandjesberg gehou. Masupha en Molitsane het gewag vir ’n geleentheid om enige weerloser huishoudings op die grens te tref, en het hoofkommandant Joubert ten volle besig gehou om van een plek na ’n ander te marsjeer, en dan weer terug. In afwagting dat die Vrystaatse magte só gou uitgeput sou wees, het die Basoeto ’n baie groot deel van die afgestane gebied onder bewerking geplaas. Kommandant Frans Holm, wat by Molapo gestasioneer was, het berig dat hy die loop van sake noukeurig dopgehou het, en as die Basoeto eers suksesvol was, hy sekerlik weer sy lot by hulle sou gewerp het. Nou egter het hy voorgegee om stil te sit, en net op sy tuine en sy beeste ag te slaan. ’n Ander uitwerking van die verowering van hierdie vesting was om ’n groot aantal swerwers te ontmoedig, mense wat vlugtelinge uit verre dele van die land was, wat nou die Wittebergen-reservaat ingestroom het, waar hulle onder Britse beskerming was. Makwai se vlug het saakgemaak omdat ’n graanberg wat op die 25ste van September geneem is, een stam oor die Drakensberge na Kok afgeskil het, en omdat Molapo, wat onder Holm dopgehou het, stilgesit het sodra daardie vesting geval het. [3]
’n Man wat nou ’n werksame deel in die onderhandelinge geneem het, was David Dale Buchanan. Sedert Februarie 1846 was hy redakteur van die Natal Witness, en as advokaat van die hooggeregshof van daardie kolonie het hy eens lid van die wetgewende raad gewees, en selfs ’n kort ruk as prokureur-generaal opgetree. In Februarie het hy sy voorneme aangekondig om die kampioen van die Basoeto te word, deur aan die koloniale sekretaris van Natal te skryf en te vra of die regering die invoer van wapens en ammunisie, en die invoer van ’n paar ervare kanonniers, as strydig met enige verdrag sou beskou. Van daardie datum af het hy die regsadviseur van die Basoeto-kapteins geword, en ’n werksame deel in die onderhandelinge tussen hulle en die Natalse owerhede geneem. In Augustus is Makotoko, die ou kaptein se nefie en vertroude boodskapper, deur Moshesh en Letsie na Natal gestuur om aan te dring dat hulle en hulle mense en hulle land deur Haar Majesteit die Koningin van Engeland ontvang en aan Haar sou behoort, en by die kolonie Natal gevoeg word; om dieselfde posisie teenoor die regering van Natal in te neem, en dieselfde belastings te betaal as die naturellekapteins en stamme wat al in Natal woon, en om onder ’n landdros of ander beampte te staan wat deur die regering van Natal aangestel word om vir daardie doel in Basoetoland te woon. As dit nie toegestaan word nie, moes Makotoko vra dat die Britse regering nie wapens en ammunisie aan die een kant verskaf en dit van die ander weerhou nie, maar albei ’n gelyke kans gee. Buchanan en Makotoko het saakgemaak omdat ’n Natalse advokaat nou vir Moshesh gepraat het, en omdat die Augustus-sending om die Koningin deur Pietermaritzburg gevra het, nie deur Kaapstad nie. [3]
Sir Philip Wodehouse, aan wie hierdie saak verwys is, het lank al die aanneming van die Basoeto as Britse onderdane bepleit, en hy het nou — die 17de van September — weer aan die tuisregering in daardie sin geskryf, maar aanbeveel dat hulle onder die beheer van die goewerneur van die Kaapkolonie as hoë kommissaris geplaas word eerder as onder dié van die Natalse regering. Die hertog van Buckingham en Chandos het onlangs lord Carnarvon as minister van kolonies opgevolg. Op die 9de van Desember het hy sir Philip Wodehouse geantwoord. Haar Majesteit se regering het die herhaalde aanbiedinge van die kaptein Moshesh, dat hy en sy mense, met hulle gebied, onder die gesag van die Koningin ontvang word, noukeurig oorweeg. Hulle het geoordeel dat die verblyf van ’n Britse agent by Moshesh nie ’n blywende skikking sou bewerkstellig nie, en het daarom tot die gevolgtrekking gekom dat die vrede en welsyn van Haar Majesteit se besittings in Suid-Afrika die beste bevorder sou word deur die aanbiedinge van daardie kaptein te aanvaar. Aangesien erkenning as Britse onderdane en die inlywing van hulle gebied nou die sake onder oorweging was, het hulle nie getwyfel dat die beste en voor-die-hand-liggende reëling die anneksasie van Basoetoland by die kolonie Natal sou wees nie. Met die aanname dat die wetgewer van Natal geredelik sou instem, het hulle Wodehouse gemagtig, wanneer ’n geskikte geleentheid sou voorkom, om met die kaptein Moshesh te onderhandel vir die erkenning van homself en sy stam as Britse onderdane, en vir die inlywing van hulle gebied by Natal. Hulle het die belang daarvan by hom tuisgebring om ’n skikking van die grense tussen die Vrystaat en Basoetoland as ’n wesentlike deel van die reëling in te sluit. Die 9de van Desember het saakgemaak omdat Londen nou Moshesh aanvaar het, teen Wodehouse se raad dat die Kaapse hoë kommissaris eerder as Natal die stam moes hou, en omdat ’n grens met Brand deel van dieselfde ooreenkoms moes wees. [3]
Tweeduisend van Mei, Schoemansdal van Junie, en Marabastad — Suid-Afrikaanse Republiek 1867
In die vroeë maande van hierdie jaar het die stamme in Zoutpansberg hulle onderlinge twiste opgeskort, en die Europeërs weer aangeval. Die Junie-kommando van 1866 onder president Pretorius is binne ’n maand ontbind, en stamtwiste, nie ’n herstelde magistratuur nie, was wat die vrees vir aanval opgehef het. Pretorius het hierop ’n kommando van 2000 man opgeroep om teen die einde van Mei byeen te kom, en die volksraad tot buitengewone sitting opgeroep. Die lede het op die 15de van Mei byeengekom. Die president het in sy openingsrede hulle meegedeel dat hy hulpeloos was weens ’n gebrek aan geld. Die 12000 pond in note wat in 1866 uitgereik is, was ontoereikend om meer as die dringendste skulde te betaal, en die ou mandate was nog oningelost. Gedurende ’n sitting van 12 dae kon die volksraad niks beters bedink as nog ’n uitreiking van note, verseker deur publieke gronde, tot die bedrag van 20000 pond, om die mandate in te los en die koste van die kommando te dek nie. In só ’n geldelike nood was die Republiek destyds dat ’n groot hoeveelheid ammunisie wat in 1866 deur mnr. McCorkindale uit Europa gebring is, en by die hawe van Durban afgelewer is by ooreenkoms met die regering as deelbetaling van die grond wat aan hom verkoop is, nie van die seekus na Pretoria gebring kon word nie weens ’n gebrek aan geld vir die vervoerkoste. Die 15de van Mei het saakgemaak omdat Pretorius 2000 man gevra het en eers 20000 pond moes druk, en omdat McCorkindale se kruit nog by Durban gelê het. [3]
In plaas van 2000 man wat die oproep tot die wapen beantwoord, het net 500 op die vasgestelde dag opgekom; en met hierdie klein mag, swak van oorlogsmateriaal voorsien, het kommandant-generaal Kruger na Zoutpansberg gemarsjeer. Die kaptein Katlakter het onlangs etlike roofstogte gedoen, só het die kommando teen hom opgeruk. Maar sy bergvesting was te sterk om deur só ’n klein leër geneem te word, en ná ’n bietjie skermutseling het die burgers na die dorp Schoemansdal teruggeval. Hier het Kruger betroubare inligting ontvang dat Mapela en ander kapteins naby Makapan se Poort op die suidelike grens van die distrik gereed was om op te staan as hy verdere nederlae ly. Hy het gevolglik ’n beroep op die land gedoen om hom met 1500 man en ’n voldoende hoeveelheid ammunisie te steun, en aangekondig dat hy sonder hierdie hulp nie orde kon herstel nie. Sy beroep het op dowe ore geval, en hy is gelaat om die beste te doen met sy nieige kommando. Die 500 het saakgemaak omdat ’n oproep van 2000 ’n kwart van daardie getal opgelewer het, en omdat Kruger Katlakter se berg nie met die manne wat gekom het, kon inneem nie. [3]
Terselfdertyd dat ’n gewapende mag opgeroep is, is ’n hof van drie saamgestelde landdroste opgedra om Europese oortreders in die distrik Zoutpansberg te straf. Voor hierdie hof is kommandant Stephanus Venter en veldkornet J. H. du Plessis aangekla dat hulle in April 1865 beeste van die kaptein Pago gevat en onwettig aangehou het. Op die 27ste van Junie het die jurie die aangeklaagdes skuldig bevind, en die hof het tot vonnis oorgegaan. Du Plessis is beveel om 300 beeste aan die mense van Pago terug te gee, en ’n boete van 500 pond te betaal. Sodra die vonnis uitgespreek is, was daar ’n opskudding in die hofsaal; ’n onstuimige menigte het die plek oorgeneem, die landdroste getrotseer, en die manne wat skuldig bevind is, gered. Toe hierdie wetteloosheid aan kommandant-generaal Kruger berig is, het hy alle hoop om orde te herstel laat vaar, en op besluit van die krygsraad van Schoemansdal onttrek. Hy het die ligging van die dorp uit ’n militêre oogpunt uiters sleg geag. Na sy mening was dit altyd aan die opstandelinge se genade oorgelaat, omdat die stroom waaruit sy water gekom het, van die berg afgekom het wat hulle gehou het, en hulle goed bekend was met die kuns om water te vergiftig om wild te dood. Die fatsoenlike mense van die dorp het saam met die kommando gegaan, en die onstuimige karakters is verplig om te volg. Schoemansdal het sonder inwoners gebly. Die voormalige inwoners het niks gered behalwe wat hulle kon saamdra nie. Dominee Van Warmelo het die deure en vensters van die kerk saamgeneem, maar andersins was die geboue onbeskadig. Kort daarna het Katlakter se mense van die berg afgekom, die huise aan die brand gesteek, en die geheel tot ’n puinhoop gereduseer. Die 27ste van Junie het saakgemaak omdat ’n hof wat Du Plessis skuldig bevind het, hom nie kon hou nie, en omdat Kruger toe ’n dorp gelaat het wie se water op Katlakter se berg ontspring het, waarna die huise verbrand is. [3]
Kommandant-generaal Kruger het na Malitsi se land teruggetrek, 36 myl ver, waar hy ’n kamp gevorm het, sodat enige Europeërs wat nog in die omgewing van die berge mag wees, kon onttrek. Van hierdie plek het hy via Makapan se Poort teruggetrek, waar hy ’n wag van 45 man gestasioneer het om die klein dorpie Potgieter se Rus te beskerm, en hy het toe die kommando ontbind. Die landdros van die distrik, die predikante, en sommige van die ander inwoners het hulle by Marabastad gevestig, ’n gehuggie omtrent 70 myl suidwes van Schoemansdal. Hierdie plek was toe die eiendom van net vier individue, en sy ligging was nie ’n goeie een nie. Mnr. Van Warmelo het besluit dat dit nutteloos sou wees om daar ’n kerk op te sit, só is dit net as ’n tydelike toevlug beskou. Die verlating van Schoemansdal, en daarmee ’n aansienlike deel van die distrik Zoutpansberg, is deur president Pretorius as die grootste ramp beskou wat die Republiek ooit gely het. Hy het ’n wanhoopsberoep op die land gedoen vir vrywilligers om die verlore grond te herwin, en van dorp tot dorp gejaag om die mense tot hulp aan te spoor. Stephanus Schoeman — dieselfde man wat ’n vooraanstaande deel in die burgeroorloë geneem het, maar wat so dapper was as wat hy onstuimig was — is as kommandant van vrywilligers aangestel. Ondanks die pogings van die president het net 53 man hulle dienste aangebied. Aan die hoof van dié het Schoeman in Oktober Zoutpansberg besoek om die presiese stand van sake vas te stel. Marabastad het saakgemaak omdat die landdros van Zoutpansberg nou 70 myl suidwes van ’n verbrande dorp gesit het, en omdat Pretorius, wat die verlies die Republiek se grootste ramp genoem het, net 53 vrywilligers kon kry. [3]
By Potgieter se Rus het hy verneem dat Makapan opgestaan het. ’n Party van daardie kaptein se mense het ’n patrollie van 6 burgers op ’n oop vlakte omsingel, maar is met ’n verlies van 16 gedodes afgeslaan. Makapan het toe na Mapela se berg gegaan, en het daar onder daardie kaptein se beskerming gewoon. Van Potgieter se Rus het die vrywilligers na die verbrande dorp Schoemansdal deurgedruk. Daar het ’n byeenkoms plaasgevind van die Europeërs van die naaste laer, die kapteins van die swartes wat voorgegee het om aan die blanke man se kant te veg, en die vrywilligers. Mapela het sommige van sy raadslede gestuur, wat ’n boodskap oorgedra het dat hy in vrede wou bly, en daarom stilgesit het. Schoeman het geantwoord dat die Europeërs hom verantwoordelik hou vir die skade wat deur Makapan en ’n ander opstandeling met die naam Kalikali aangerig is, aangesien hy hierdie kapteins en hulle volgelinge skuiling gegee het. By die byeenkoms is besluit om nie die magtige kapteins Magadu en Katlakter aan te val nie, maar om soveel skade as moontlik aan Matshatshi, Sewase, en ander hoofde van klein stamme te doen. Die mag onder Schoeman se bevel was egter te swak om iets van belang te doen, en ná ’n bietjie skermutseling het dit na Marabastad teruggeval, waar die vrywilligers op die 23ste van Desember ontbind is. In al die blootgestelde dele van die distrik was die plase destyds verlate, en hulle eienaars in laer. Daar was drie groot kampe: een in die noorde, ’n ander by Marabastad, en ’n derde by Potgieter se Rus. Die 23ste van Desember het saakgemaak omdat Schoeman se 53 Schoemansdal nie kon herwin nie, en omdat Zoutpansberg die jaar in drie laers gesluit het. [3]
Viljoen van die 25ste van Februarie, Keate van die 23ste van Mei, en Mauch van Desember — Suid-Afrikaanse Republiek 1867
Toe die kommando onder Kruger in Oktober 1865 uit die Lesuto teruggetrek het, is geen vredesooreenkoms gesluit nie. In die verdrag van Thaba Bosigo is geen melding van die Suid-Afrikaanse Republiek gemaak nie, ’n weglating wat die regering in Pretoria heelwat aanstoot gegee het. In November 1866 het Moshesh ’n brief aan president Pretorius laat skryf, waarin hy gevra het dat ’n formele vredesooreenkoms tussen hulle gemaak word. Die regering in Pretoria het daarop mnre. M. J. Viljoen en P. W. Pretorius as ’n gesantskap gestuur om met Moshesh te onderhandel. Op die 20ste van Februarie was daar ’n algemene byeenkoms van kapteins en vooraanstaande manne by Thaba Bosigo, toe die gesantskap hulle bereidheid verklaar het om vrede te sluit as die Basoeto 1580 pond in geld of 800 horingsbeeste aan die erfgename van die persone wat deur Ramanela vermoor is, sou betaal. Ná veel bespreking is hierdie eis op die 21ste tot 40 goeie trekosse en 15 perde verminder, wat die byeengekomde kapteins ingestem het om te betaal. Op die 25ste van Februarie is ’n formele ooreenkoms van vrede en vriendskap geteken deur mnre. Viljoen en Pretorius aan die een kant, en deur Moshesh, Letsie, Masupha en Moperi aan die ander. Moshesh het beloof dat die osse en perde binne ’n dag of twee afgelewer sou word. Die gesantskap het tot die 1ste van Maart gewag, en toe, omdat geen beeste afgelewer is nie, huis toe gegaan. Op die 2de is hulle deur ’n boodskapper van Moshesh ingehaal, wat een ellendig arm ou perd aangebied het, en ’n brief van die groot kaptein oorhandig het wat aankondig dat nog vier perde en 12 horingsbeeste onderweg was. Die gesantskap het nie gewag om te sien watter soort beeste dit was nie, maar het hulle reis voortgesit, en daar het die saak geëindig. Die 25ste van Februarie het saakgemaak omdat Pretoria ’n vrede geteken het wat Thaba Bosigo van 1866 weggelaat het, en omdat die betaling wat dit werklik moes maak, van 800 beeste tot een arm perd op die pad gekrimp het. [3]
Van die vestiging van die Oranje-Vrystaat af was daar ’n geskil met die Suid-Afrikaanse Republiek oor die grens tussen hulle. Verskeie pogings is aangewend om dit te besleg, maar alles sonder sukses. Eindelik, in Januarie, het die twee presidente en kommissies uit albei state op die betwiste grond ontmoet, toe vasgestel is dat geen party bereid was om toe te gee nie, en die twee regerings het toe besluit om die saak na die beslissing van mnr. Robert William Keate te verwys, wat as luitenant-goewerneur van Natal aangestel is, maar nog nie in Suid-Afrika aangekom het nie, en dus op geen wyse bevooroordeeld kon wees nie. Mnr. Keate, wat Natal op die 23ste van Mei bereik het, het ingestem om as arbiter op te tree; maar daar het vertraging ingetree, en die oorgawe-akte is nie in hierdie kalender geteken nie. Januarie en Mei het saakgemaak omdat Brand en Pretorius die lyn nie self wou prysgee nie, en omdat ’n Natalse luitenant-goewerneur wat nog nie geland het nie, gekies is as ’n man sonder ’n Suid-Afrikaanse verlede. [3]
Nog ’n gebeurtenis wat die pioniers in herinnering gebring het, het in Augustus plaasgevind. Litonga, kaptein van die Swazis, het aan kommandant P. J. Coetzer van Lydenburg ’n blanke man en vrou, met hulle twee kinders, gestuur, wat in al hulle gewoontes soos die mense was onder wie hulle grootgeword het. Die man en vrou is gehou vir die enigste oorlewendes van Rensburg se geselskap, en het van vroeg af by die Magwamba gewoon. Hulle het nie die name van hulle ouers geken nie, of hulle eie nie. Die man is deur die swartes Tshaka genoem. Van die Magwamba is hulle aan die Swazis oorgedra, maar deur almal is hulle as wesens van ’n hoër orde behandel. Hulle het nooit enige werk gedoen nie; die kapteins het tuine vir hulle laat bewerk. Intekeninge is gemaak om klere en behoorlike onderhoud vir hierdie mense te verskaf, en hulle is by ds. Nachtigal van die Berlynse Sending geplaas om só ’n onderrig te ontvang as wat aan hulle gegee kon word. Die vrou het ’n vinnige leerling geblyk, en haar geredelik by beskaafde gewoontes aangepas, maar die man het lank die geselskap en die weë van die mense verkies met wie hy so lank saamgeleef het. Hulle het net die taal van die land gepraat, en kon geen rekenskap van hulleself gee nie; daar is ook gesê dat hulle van Afrika-tipe was, en dat dit veel waarskynliker was dat al 49 van Rensburg se geselskap omgekom het. In Januarie is McCorkindale se Skotse immigrante, altesaam omtrent 50 siele, naby Chrissiemeer in Nieu-Skotland geplaas, waar hulle hulle gou in voorspoedige omstandighede bevind het. Mota, broer van Sikonyela, met daardie lede van die Batlokua wat nie gekies het om hulle gevalle kaptein te volg nie, en wat toegelaat is om op drie plase van mnr. C. J. de Villiers in die distrik Harrismith te woon, het eindelik in hierdie jaar na Zoeloeland getrek. Augustus het saakgemaak omdat Litonga twee mense na Coetzer gestuur het wat wel of nie Rensburg se kinders ná 30 jaar kon wees nie, en omdat Nieu-Skotland se 50 by Chrissiemeer geplant is terwyl Zoutpansberg in laer gesit het. [3] [3] [4]
In Desember het ’n Duitse reisiger — met die naam Karl Mauch — uit die noorde in Pretoria aangekom, en berig dat hy ryk en uitgestrekte goudvelde in die Tati-distrik ontdek het, ’n stuk land omtrent 200 myl noordwes van die verlate dorp Schoemansdal. Die distrik is deur strome wat in die Limpopo vloei, gedreineer, en was byna onbewoon, binne maklike bereik van Moselekatse se leërs. ’n Paar weke ná hierdie aankondiging het partye goudsoekers begin om die dorpe van die Republiek te verlaat, en deur hulle uit ander dele van Suid-Afrika te trek. Desember het saakgemaak omdat Mauch Tati-goud 200 myl anderkant ’n verbrande Schoemansdal genoem het, en omdat die eerste partye al op die pad was voordat die jaar gesluit het. [3]