Boer History1778 aan die Kaap die Goeie Hoop: Grensversoekskrif, Plettenberg se tog en die Colebrooke
Vierde volle bevestigde jaar: Kasteelkontinuïteit — 1778
Kalender 1778 het oopgegaan as die vierde volle jaar van die Prins se kommissie gedateer die 18de van Mei 1774. Joachim van Plettenberg het nog die eerste stoel gesit, ’n Frieslandse baron wat al in Februarie 1776 tot buitengewone raadslid van Nederlands-Indië verhef is. Pieter Hacker het die tweede stoel gesit, die pos wat Otto Luder Hemmy in Januarie 1777 gelaat het, nadat fiskaal Willem Cornelis Boers dit op die 1ste van Februarie geweier het. Boers het nog die fiskaal se kantoor gesit. Die drie name wat Mei 1774 saam moes sit, was dus twee lewende stoele en ’n graf. Hacker se bevestiging het al Jacobus Johannes le Sueur in die wynwinkel geplaas. Kalender 1778 het daardie reëling geërf. [3] [9]
In die land het dieselfde geërfde stoele nog gesit. Stellenbosch en Drakenstein het onder Marthinus Adriaan Bergh gebly, in die stoel wat Lucas Sigismundus Faber in Augustus 1773 gelaat het, nadat sekretaris Abraham Faure tot September van daardie jaar waargeneem het. Swellendam het onder Daniel van Ryneveld gebly, wat sergeant Pieter Diederik Boonaker in Mei 1777 vervang het. Christoffel Brand het nog die winterhawe gesit. Damien Hugo Staring het nog die vlootinrigting gesit. Kaptein Robert Jacob Gordon het tweede in bevel van die militêre mag onder luitenant-kolonel Van Prehn gebly, die pos wat hy op die 1ste van Junie 1777 oorgeneem het. Die buiteposte by Saldanhabaai, Groenkloof, Klapmuts, Zonder End en Buffeljagtsrivier is nog onderhou; die houtkapperpos wat in Julie 1777 by die Zwartrivier in Outenikwaland, tussen die later dorpe George en Knysna, gevorm is, het nog ’n paar soldate langs bylste gesit. [3] [9]
Die preekstoele van die vierde volle bevestigde jaar was dié wat 1777 gevul het. Die Kaapse kerk is nog deur drie predikante bedien: ds. Hendrik Kroonenburg, ds. Johannes Frederik Bode, en ds. Johannes Petrus Serrurier van Hanau. Stellenbosch het ds. Philip Kuys gesit, wat ’n konsulentvakature beëindig het wat van September 1772 geduur het. Waveren het ds. Johannes Abraham Kuys gesit. Zwartland het ds. Daniel Goldbach gesit. Drakenstein het nog ds. Van der Spuy binne die ouderlingtwis gesit wat Januarie 1772 oor Thomas Arnoldus Theron oopgemaak het, en wat 1775 al Marais en Roos na Holland gestuur het. Gesamentlike kerkrade het al in 1759 opgehou. Geen Lutherse predikant is nog in die kolonie geduld nie. [3] [8]
Uitwaarts het die grondregime nog op die 11 Julie 1775-name oopgegaan. Die oostelike grens van Stellenbosch, volgens die resolusie van die Politieke Raad, het die Visrivier gebly; Swellendam se oostelike papier het die Boesmansrivier gebly. Willem Prinsloo het nog die Klein-Vis binne ’n distrik gesit. Adriaan van Jaarsveld het nog Bruintjeshoogte gesit, die grond wat hy in 1776 geneem het, vasbeslote om nie weer te trek as hy sy eie kon hou nie. Veelose van vyf of ses duisend akker het nog gelyk of daar grond genoeg oorbly. Jaarlikse huur, wanneer dit verhaal kon word, het £5 gebly ná die vyftienjarige erfpagskikking van 1732. Khoikhoi wat nog in kompakte groepe bymekaar gehou het, het hul eie bestuur behou, met hoofde wat in die praktyk deur die Nederlandse owerhede aangestel is. Europeërs en Khoikhoi het in die ou distrikte op vriendelike voet saamgeleef, maar San-rowe het nog die Nieuweveld, die Sneeuberg en die Winterberg versteur. Die somerkommando van 1774 onder Godlieb Rudolph Opperman het vyfhonderd-en-drie San dood en tweehonderd-nege-en-dertig gevange gerapporteer, sonder die afskrik-effek waarop gehoop is. Jaar ná jaar was dit nodig om kommandos teen hulle uit te roep. Landmeter Hieronymus Leiste was nog uit op die besette-landkaart toe Januarie oopgegaan het. Hy is in Oktober 1777 gestuur; hy sou in Januarie terugkom met slegs geringe kennis van die binneland. [3] [4] [7]
Die nege produksiejare 1772–1780 het nog die ree omraam. In daardie jare was die gemiddelde uitvoer na Europa 15 leggers Constantia-wyn, 98 leggers gewone wyne, 10 714 muids koring, 28 800 pond talg, en 8 614 pond aalwyn. Die gemiddelde uitvoer na Indië was 14 419 muids koring, 180 muids rog, 66 muids gars, 87 muids bone, 100 muids ertjies, 296 leggers wyn, 18 618 pond botter, 11 555 pond talg, en 1 183 pond ivoor. Die pryse wat die Kompanjie betaal het, het verwoestend laag gebly: koring na Indië 8s. 9¾d. ’n muid, koring na Europa 5s. 11½d. ná regeringsheffings; botter 6d. tot 8d., talg omtrent 2d. ’n pond. Buitelandse skeepsvaart het nie afgeval nie. In dieselfde nege jare het in Tafelbaai 418 Hollandse skepe, 159 Engelse, 192 Franse, 41 Deense, 7 Sweedse, 16 Spaanse, 9 Portugese en 3 Oostenrykse ingekom; en in Simonsbaai 47 Hollandse, 85 Engelse, 46 Franse, 17 Deense, 1 Oostenrykse en 6 Sweedse; of, gemiddeld, 52 Hollandse skepe en 65 onder verskeie ander vlagge het jaarliks die twee hawens aangedoen. Die fiskaal het nog beheer oor die graanhandel geneem en niks sonder sy verlof aan vreemdelinge laat verkoop nie. Die burgers het nog teen daardie inbreuk op hul regte geprotesteer, maar tevergeefs. [3]
Op die oppervlakte het die eerste jare van Van Plettenberg se administrasie—ná die twee waarin hy die teuels as waarnemende goewerneur gehou het—geen duidelike aanduiding gegee van die ontplofbare situasie waarin die nedersetting later sou beland nie. Buitelandse skeepsvaart het sterk toegeneem. Nie net Tafelbaai nie, maar ook die ree van Simonstad was vol Hollandse, Franse, Engelse, Skandinawiese en selfs Oostenrykse vaartuie, almal vars produkte nodig. Kalender 1778 het binne daardie gemiddeldes as die sewende produksiejaar gesit, met ’n Haagse advokaat in sy vierde fiskaaljaar, ’n oostelike papier wat Julie 1775 al hernoem het, ’n droogtejaar van 1777 al agter, en ’n landmeter nog uit op ’n kaart. [3] [9]
Leiste keer terug; grensversoekskrif — Januarie–Maart 1778
In Januarie 1778 is landmeter Hieronymus Leiste van die inspeksie wat in Oktober begin is, terug. Hy is gestuur om die land so ver as Europeërs dit beset het te inspekteer, en om ’n kaart op te stel. Hy het teruggekom met slegs geringe kennis van die binneland. Die raad wou ’n tekening hê van wat Europeërs al gesit het—die Vis, die Boesmans, die Sneeuberg, die Hantam, die lose van vyf of ses duisend akker—nie ’n ontdekking van ondeurwaadbare water nie. Gordon se Oktoberpad het al gewys hoe min die besette papier gedek het: ’n Grootrivier naby die ses-en-twintigste meridiaan, ’n dag langs die suidelike oewer sonder ’n drif, twee strome wat oos aansluit soos van ’n heuwel gesien. Leiste se Januarie-terugkeer het daardie gaping nie toegemaak nie. Dit het die Kasteel vertel dat ’n kaart van besetting nog slegs geringe kennis was. [3] [9]
In Maart 1778 is ’n versoekskrif aan die raad gestuur deur Jan Kruger, Jan Adriaan Venter, Adriaan van Jaarsveld, Jan Oosthuizen, en dertig ander gesinshoofde wat naby die oostelike grens gewoon het, met die bede om die instelling van ’n landdroshof en ’n kerk in daardie deel van die land. Vier-en-dertig name het om twee instellings gevra wat Stellenbosch en Swellendam hulle nie op ’n maand se reis kon gee nie. Teen 1778 het die swerwende blanke bevolking in ’n mate blywend in die huidige Oostelike Provinsie gevestig geraak. As gevolg van die groot afstande na die naaste magistrature—reise selde in minder as ’n maand afgelê—en van die gevaar en moeilikhede van reis, het ’n landdroshof met die bykomstighede van kerk en skool nodig geword. By die setel van regering in die weste was min akkuraat bekend van die lewensomstandighede in die ooste, en slegs die vaagste idees is gekoester selfs van die rigting en afstand van die grensstreke, wat sonder onderskeid die “binneland” genoem is. [3] [4] [9]
Hierdie versoekskrif, tesame met Leiste se verslag en die talle berigte van rooftogte deur die San, het die goewerneur laat besluit om self die oostelike grens te besoek en die stand van sake daar te ondersoek. Om egte inligting oor hierdie sake te kry, asook om die inheemse moeilikhede te ondersoek en te oordeel of dit raadsaam was om toe te staan wat die boere gevra het, sou hy teen die einde van die jaar ’n uitgebreide en duur tog ooswaarts onderneem. Vier maande voordat hy wou vertrek, is bevele aan die landdroste van Stellenbosch en Swellendam uitgereik om burgereskorters en vee gereed te hê om hom op sy reis vorentoe te stuur. Daardie bevele het dus omtrent Mei uitgegaan, na Bergh te Stellenbosch en na Van Ryneveld te Swellendam, terwyl die Kasteel nog drie Kaapse predikante gesit het, ’n sekunde uit die wynwinkel bevestig, en ’n fiskaal wat nog verlof van elke muid aan ’n vreemdeling verkoop geneem het. [3] [4]
Die boere van die verder afgeleë distrikte in die besonder het al waardering gehad vir eerlike pogings om hulle en hul behoeftes te verstaan. Die meeste nedersetters het nog saamgestem dat die baron ’n stewige werker was, wat hard probeer het om ’n goeie goewerneur te wees, al het die vergelykings tussen sy administrasie en Tulbagh s’n altyd ten gunste van laasgenoemde uitgeval. Die Maart-versoekskrif was nie ’n opstand nie. Dit was ’n versoek om ’n hof en ’n preekstoel op grond wat plakkate eers verbied het en wat Julie 1775 al Vis en Boesmans hernoem het. Van Jaarsveld se naam op die papier het die Sneeuberg-kommandant wat in 1776 oos getrek het, by die drie-en-dertig ander gesinshoofde gevoeg wat Stellenbosch nie betyds kon bereik om hul vee, of hul kinders, onder ’n magistraat en ’n predikant te hou nie. [3] [9]
Kerguelen in Simonsbaai; die Venus by Delagoa — Mei–Julie 1778
Terwyl mnr. Van Plettenberg goewerneur was, is die kolonie besoek deur vooraanstaande reisigers van verskeie nasies, wat indrukke van wat hulle gesien het in verskeie volumes gelaat het. Eerste onder hulle het die Sweedse natuurkundige Sparrman gestaan. Dr. Thunberg, ook ’n Sweed, kaptein Stavorinus, ’n Seelander, luitenant Paterson, ’n Engelsman, en mnr. Le Vaillant, ’n Fransman, het verslae van die land van groter of geringer waarde gegee. Luitenant William Paterson het al siek van Gordon se Oktober 1777-pad omgedraai. Sy later gedrukte reise sou 1777 en 1778 dek. Die Engelse ontdekkingsreisiger kaptein Cook het Tafelbaai aangedoen met die Resolution en Adventure op sy uitvaart in November 1772, by die tuiskoms in Maart 1775, en weer uitwaarts op sy laaste reis met die Resolution en Discovery in Oktober 1776. Daardie aandoenings het al in vroeër jare gesit. Kalender 1778 het ’n Franse poolkaptein by dieselfde winterhawe gevoeg. [3]
Die Franse ontdekkingsreisiger kaptein Kerguelen het, toe hy die Suidpoolsee wou besoek, in Mei 1778 met die Rolland en Oiseau in Simonsbaai ingekom. Brand het nog die winterhawe gesit wat Kirsten in Mei 1774 gelaat het, met ’n klipsteiger, ’n hospitaal van 130 voet front wat in 1765 voltooi is, pakhuise, ’n slaghuis, ’n bakkery en werkswinkels. Mei het dus twee Franse poolskepe in ’n ree gesit wat al Hollandse, Engelse, Franse, Deense, Sweedse, Spaanse, Portugese en Oostenrykse vlagge geken het. Die fiskaal se verlof het nog bepaal watter graan hulle mag koop. Die vleiskontrakteur het nog 2d. van vreemdelinge gevra. Die pachter van die reg van £1 ’n legger op wyn en drank aan vreemdelinge vir uitvoer verkoop, kon nog byna £1 000 ’n jaar daarvoor bied. Kerguelen se aandoening was ’n poolaandoening, nie ’n produksie-aandoening nie; dit het binne dieselfde negejarige skeepsprong gesit wat van Simonsbaai ’n tweede tafel gemaak het. [3]
In Januarie 1778 het die Kompanjie se skip Venus Batavia verlaat om na Europa terug te keer. In Julie het sy in Delagoabaai ingekom met haar roer los, en slegs agtien man in staat om te werk. Vyf-en-vyftig matrose het aan skeurbuik gesterf. Een Engelse en twee Oostenrykse vaartuie is in Delagoabaai aangetref, en daarmee is berig van die toestand van die Venus na Ceylon gestuur, vanwaar dit die Kaap bereik het. Die vierde volle bevestigde jaar het dus ’n Kompanjie-tuisvaartskip nie in Tafelbaai en nie in Simonsbaai gesit nie, maar in ’n Portugese ree noordoos, met ’n los roer, agtien man wat nog kon werk, en vyf-en-vyftig al dood. Die berig het gekom by vlagge wat die negejarige telling al getel het: Engels en Oostenryks. Dit het die Kaap van Ceylon bereik, nie van ’n Kaapse pakket wat in hierdie kalenderjaar uitgestuur is nie. [3]
Colebrooke op ’n rif — 25 Augustus 1778
In hierdie tydperk het skeepsramppe aan die Suid-Afrikaanse kus voortgegaan. Die melkboer Wolraad Woltemaade en die Jonge Thomas het al in Junie 1773 gesit. Die Kompanjie se tuisvaartskip Nieuw Rhoon is op die 31ste van Januarie 1776 op ’n rif by Robbeneiland gedryf en by die steiger op die strand gesit om haar vrag te red. Die Franse Ceres, tuiswaarts van Pondicherry, het op die 15de van Oktober 1776 naby die mond van die Soutrivier aan land gegaan. Kalender 1778 het ’n Engelse Oos-Indiëvaarder by daardie lys gevoeg, nie in Tafelbaai nie, maar in die winterhawe se buitenste water. [3]
Op die 25ste van Augustus 1778 het die Engelse Oos-Indiese Kompanjie se uitwaartse skip Colebrooke by die ingang tot Valsbaai op ’n verborge rif geloop, en so beskadig geraak dat dit nodig was om haar naby Kaap Hangklip op die strand te sit om die bemanning te red. Sy het byna dadelik stukkend gegaan, en die hele vrag is verloor; maar die bemanning, met uitsondering van twee man, is gered deur bote wat van skepe in Simonsbaai gestuur is. Augustus het dus ’n Engelse uitwaartse romp op Hangklip-sand gesit, twee man dood, ’n vrag weg, en Simonsbaai-bote wat na ’n wrak getrek het wat die winterhawe oor Valsbaai kon sien. Brand se stasie het die bote gestuur. Die verborge rif het in die ingang gesit, nie op Robbeneiland en nie anderkant die Soutrivier nie. [3]
Dieselfde Augustus wat die Colebrooke op die strand gesit het, het nog Bergh te Stellenbosch, Van Ryneveld te Swellendam, drie predikante in Kaapstad, en ’n goewerneur vier maande ná die eskortbevele, ’n week voor vertrek met twee reis- en vier bagasiewaens, gesit. Die Engelse vlag wat die negejarige telling op vyf-en-sestig vreemde skepe ’n jaar getel het, het nou ’n naam op Hangklip gelaat. Valsbaai het ’n Indiëvaarder geneem soos Tafelbaai die Nieuw Rhoon en die Ceres geneem het. Die verskil was die strand: Hangklip, nie die steiger nie, nie die Soutrivier nie. Twee man was die uitsondering; die res het in Simonsbaai-bote afgekom. [3]
Die goewerneur se oostelike tog — 3 September 1778
Op die 3de van September 1778 het die goewerneur Kaapstad verlaat met twee reis- en vier bagasiewaens, en saamgeneem die onderkoopman Olof Godlieb de Wet as sekretaris, die chirurgyn Johan Michiel Seyd as mediese begeleier, en die kaptein Christiaan Philip van Heyden as voorsiener en geleier van die trein. Ses waens, ’n onderkoopman, ’n chirurgyn en ’n kaptein: dit was die Kasteel se bewegende papier. Die joernaal van hierdie belangrike ekspedisie ontbreek ongelukkig in die Kaapse argiewe, en dit is slegs uit stellings in ander dokumente van die tyd dat die hoofgebeure bymekaargemaak kan word. Al het die eenvoudig-lewende boere seker baie geglimlag oor die baron se indrukwekkende gevolg en luukse kamptoerusting, het hulle die onvermoeide energie bewonder waarmee hy sy lywige gestalte op ’n perd gehys het om links, regs en middel te besoek. Die goewerneur was byna drie maande op die pad. [3] [9]
Een verslag van die pad het hom langs die Bergriviervallei, deur die Roodezandkloof, af met die Breedevalllei, verby Swellendam, en verder na die Klein-Visrivier, iewers naby die later dorp Somerset-Oos, laat reis. ’n Ander het hom langs die Tulbaghkom en die Karoo laat reis, ’n tyd lank sy hoofkwartier aan die voet van die Sneeuberg naby die later dorp Graaff-Reinet gemaak, dan verder noord na die Seacow-rivier—’n sytak van die grootrivier—voordat hy Willem Prinsloo in die Boschberg besoek en regsuig Algoa-baai toe gegaan het, om met ’n kusroete terug te keer. ’n Derde het hom deur die Hexrivierkloof na die Karoo laat trek, geduldig na die klagtes van die boere naby die Sneeuberg geluister wat in die winter dikwels etlike weke moes reis om ’n predikant in Stellenbosch te hoor, en wie se wonings en vee altyd deur swerwende San bedreig is, dan nog verder noord na die later terrein van Colesberg, en eers daarna na die Klein-Vis waar Prinsloo geboer het. Die drie paaie stem saam oor die ver punte: Sneeuberg- of Karoo-klagtes, ’n noordelike rivier met ’n baken, Prinsloo aan die Klein-Vis, en ’n vernoemde baai op die terugtog. Hulle verskil of Swellendam op die uitvaartpad gesit het, en of Algoa-baai op die tuisvaartpad gesit het. [3] [4] [9]
Die goewerneur het die grensboere ontmoet wat om ’n landdros en ’n predikant versoek het, en homself met hul toestand bekend gemaak. Hulle het voorgestel dat dit weens die onoorbrugde riviere dikwels ’n reis van ’n maand na die dorp Stellenbosch was, sodat hulle prakties van ’n geregshof afgesny was. Dit was ook vir hulle ’n groot ontbering om die milisie-oefeninge in daardie dorp by te woon, omdat hul vee in hul afwesigheid van die huis aan rooftogte deur San onderhewig was. Om dieselfde rede kon hulle nie die kerkdienste bywoon nie, en hul kinders het sonder behoorlike onderrig grootgeword. Hulle was bereid om ruim by te dra tot die koste van die nodige geboue. Die gesinne van die boere was aan die uiterste gevaar van San blootgestel terwyl die manlike inwoners periodiek weggeneem is om die gebruiklike parade en besigheid in die weste by te woon. Die nood van die afgeleë distrik is vererger deur die teenwoordigheid van ’n aantal waardelose Europeërs van verskillende nasies wie se swerwende en wetteloos lewe ’n voortdurende bedreiging vir alle vreedsame bedrywighede was. Dit was maar al te duidelik dat vir alle godsdienstige en siviele doeleindes die drosdye van Stellenbosch en Swellendam te ver was. [3] [4]
Die goewerneur het erken dat hul versoek redelik was, en belowe om dit gunstig by die bewindhebbers aan te beveel, ’n belofte wat by sy terugkeer na Kaapstad nagekom is, al is dit nie dadelik in Holland nagekom nie. Hy het die verlangde stigting van ’n magistraatsetel goedgekeur, maar was nie gemagtig om dit sonder verwysing na die owerhede in Holland in te stel nie. Heel anders as ’n voorganger wat verre boere met uitstel geantwoord het, het hy nooit “ons sal sien” geantwoord nie, maar belowe om hul saak by die Here Sewentien te bepleit. Hy het dit by sy terugkeer gedoen. Die tog self het nie ’n drosdy geskep nie. Dit het ’n eerste-stoel-aanbeveling op ’n Maart-versoekskrif gesit, en die geboue nog ongebou gelaat. Niks van ’n nuwe hof is op die pad tot stand gebring nie. Die historiese belang van die ekspedisie is dat die hoof van die regering vir die eerste keer na die verre ooste gereis het en as ’n feit op die grond ’n besetting behandel het wat plakkate slegs ’n paar jaar tevore streng verbied het. [3] [4] [9]
’n Offisier wie se naam die volgende agtien jaar nou met Suid-Afrika verbind sou word, was terselfdertyd as die goewerneur op die grens. Dit was kaptein Robert Jacob Gordon, voorheen offisier in die Skotse regiment onder kolonel Dundas in diens van die Verenigde Provinsies, onlangs deur die Oos-Indiese Kompanjie in diens geneem, op die 1ste van Junie 1777 aangekom, en op hierdie tydstip tweede in bevel onder luitenant-kolonel Van Prehn. Een verslag van die noordelike kamp noem hom die garnisoenbevelvoerder. Die Kasteel se papier het nog Van Prehn eerste en Gordon tweede genoem. Die Oktober 1777-pad na die Grootrivier het Gordon al ’n stroom gewys wat hy nie kon deurwaad nie. Die September 1778-tog het die eerste stoel op verwante noordelike water gesit, met ’n baken, terwyl die tweede militêre stoel ook uit was. [3] [9]
Visrivier, Zeekoe-baken, Plettenbergbaai — September–November 1778
Daarna het die geselskap na die Klein-Visrivier gegaan waar Willem Prinsloo geboer het, op die Boschberg, die grond van die later dorp Somerset-Oos. Dit was daar en toe dat Van Plettenberg kennis gemaak het met die Xhosa. In 1778, toe die goewerneur ’n inspeksietog in die grensdistrikte onderneem het, het hy by die Boschberg gestop, by Willem Prinsloo se plaas aan die Klein-Visrivier. Hier is die verskeie Xhosa-hoofde genooi om hom te ontmoet, om oor ’n grenslyn tussen die kolonie en Xhosa-land ooreen te kom. Hy het ’n samespreking met etlike hoofde gehad, en met hulle gereël dat die Visrivier ’n grens tussen die Europeërs en die Bantoe sou wees. Of hierdie hoofde manne van hoë posisie in hul stam was, is onmoontlik om te sê, omdat hul name nie teruggevind kan word nie. Die Groot-Visrivier is as die skeidslyn gemaak. [3] [4] [7] [9]
Verskeie Xhosa-stamme is in ’n ietwat onrustige toestand in die land tot so ver wes as die Sondagsrivier aangetref. Pogings is aangewend om hulle te oorreed om na die gebiede oos van die Visrivier terug te trek waarvandaan hulle eers onlangs migreer het, en om daardie rivier as die grens van die kolonie te beskou, maar dit het geen opvallende sukses behaal nie. Die sogenaamde verdrag, waarin die Xhosa sou ooreengekom het om daardie rivier as die grens te erken, was so ooglopend oneffektief dat dit destyds min vertroue kon wek. ’n Ooreenkoms—en dit slegs mondelings—met ’n paar geringere hoofde van ’n enkele stam kon nie al die ander bind nie. Die streke tot so ver oos as die Groot-Visrivier is amptelik as deel van die Kaapse nedersetting erken, al was die benedeloop van daardie rivier nog nie ’n afgekondigde koloniale grens oor sy hele lengte nie. Die 11 Julie 1775-papier het die Vis al as Stellenbosch se oostelike limiet genoem. Die September-samespreking het probeer om van daardie papier ’n lyn te maak wat Europeërs én Xhosa sou hou. Die name van die manne wat aan die Xhosa-kant van die gesprek gestaan het, is nie bewaar nie. [3] [4] [7]
Hy het noordwaarts na die Zeekoe-rivier gegaan, en op die oewer van hierdie stroom ’n baken laat oprig om die einde van sy tog en die noordoostelike limiet van die kolonie te merk. Verder noord na die Seacow-rivier, ’n sytak van die grootrivier, het hy ’n baken laat oprig om die noordelikste limiet van die Kolonie te merk. Die ekspedisie het nog verder noord geswoeg, en uiteindelik die plek bereik waar Colesberg nou lê. Daar, by ’n klein rivier, is ’n klip gesit met die Kompanjie se monogram, met die naam Joachim Ammema Baron van Plettenberg en die jaar 1778. As ’n opwindende besonderheid het die here nie minder as twintig seekoeie op een dag doodgemaak nie. Dit het gebeur terwyl hulle op die oewer van ’n sytak van daardie magtige rivier gekamp het. Die Zeekoe, die Seacow en die Colesberg-stroom is een noordelike water in drie name: ’n seekoeirivier, ’n baken, en ’n jaar in Kompanjie-klip gesny. [3] [4] [9]
Op die 3de van November was die goewerneur by die baai waarin die Keurboomrivier val. Aan hierdie baai het hy sy eie naam gegee, en ’n landmerk met die Kompanjie se wapen daarop as teken van besit laat oprig. Die klip staan nog waar dit gesit is. Dit sou te veel ruimte neem om die goewerneur se bewegings in besonderhede tussen die noordelike baken en daardie strand te volg. Die bekende klippilaar is in die strand van daardie baai, toepaslik Plettenbergbaai genoem, opgestapel. November het dus twee Kompanjie-merke op die vierde volle bevestigde jaar gesit: ’n 1778-monogram op ’n noordelike sytak, en die Kompanjie se wapen op ’n Keurboom-strand. Die eerste was ’n limiet. Die tweede was ’n besit. [3] [9]
Op die 26ste van November het die geselskap weer in Kaapstad aangekom, ná byna drie maande se afwesigheid. September, Oktober en die grootste deel van November het die eerste stoel van die Parade afgehaal en op onoorbrugde riviere, ’n mondelinge Vislyn, ’n Zeekoe-baken, twintig seekoeie en ’n vernoemde baai gesit. De Wet het daardie maande die sekretaris se wa gesit. Seyd het die mediese kis gesit. Van Heyden het die trein gesit. Gordon was op dieselfde grens uit. Die ontbrekende joernaal het die Kasteel gelaat om die pad uit ander papiere te herwin: ’n Maart-versoekskrif, ’n Januarie-kaart wat slegs geringe kennis was, landdroste se eskortbevele, en die klippe self. [3] [9]
Bergh tree uit; De Wet landdros; Kroonenburg se pensioen — Desember 1778
Sedert mnr. Van Plettenberg se aantrede tot mag was daar ’n gevoel van ontevredenheid dwarsdeur die kolonie. Daar was geen simpatie tussen die goewerneur en die volk nie. As sy proklamasies met dié van sy voorganger vergelyk word, en oordeel slegs daarop gevorm word, sou Tulbagh se administrasie as die harder van die twee uitgespreek word. Tog was in werklikheid nie net die teendeel die geval nie, maar ’n tydperk van wanbestuur het op ’n tydperk van rus gevolg. Goewerneur Tulbagh het ’n wakende oog op elke amptenaar gehou, en niemand toegelaat om die voorskrifte oor boerdery en handel te oorskry, of ’n fooi te neem waarop hy nie geregtig was nie. Goewerneur Van Plettenberg het sy ondergeskiktes byna laat doen soos hulle wou. Die gevolg was ’n toestand waarin geen transaksie met die regering sonder omkopery gedoen kon word nie, waarin baie van die amptenare openlik geboer en handel gedryf het, en die koloniste in die algemeen ontevrede geraak het. Hy het hulle laat doen wat hulle wou, en nie ’n einde gemaak aan praktyke wat ’n volkome minagting vir die belange van die private burgers getoon het nie. [3] [9]
Van die vroegste dae van die nedersetting het die regering die reg opgeëis en uitgeoefen om persone van slegte karakter, veral dié van ledige en losbandige gewoontes, uit die land te stuur. In die veertig jaar van 1738 tot 1778 is drie-en-dertig individue só gedeporteer, sonder ’n verhoor voor ’n geregshof. In sommige gevalle het die burgerrade of die heemrade versoek dat ’n soort swerwer verwyder word; in ander gevalle is berugte oortreders só summier afgehandel. Goewerneur Tulbagh het in die twintig jaar dat hy hoof van die kolonie was, tien weggestuur. Goewerneur Van Plettenberg het in minder as agt jaar agtien weggestuur. Die fiskaal is verafsku soos min manne in Suid-Afrika, en in plaas daarvan om ’n teuel op die goewerneur te wees, is hy as die slegter van die twee gehou. Sy beheer oor handel met vreemdelinge het ’n deur tot uitgebreide omkopery oopgemaak. In die loop van sy bedrywighede as fiskaal het hy agtien inwoners gedeporteer wat, vergelyk met die administrasie van Tulbagh en sy raad, ’n onverskoonbare toename was. Die Amerikaanse omwenteling het begin, en tyding het oor die see gekom van ander koloniste wat heersers weerstaan wat hulle verdruk. [3] [9]
In verre plaashuise en in wonings in Kaapstad is die vraag van regte en vryhede bespreek soos nog nooit tevore nie. Partygevoel het begin hoog loop. Die junior amptenare was meestal òf koloniste van geboorte òf in koloniale families getroud, sodat die bestaande stelsel sy verdedigers gehad het. Daar was ’n groot party lojaal aan die Nederlande, maar begerig na ’n verandering van ’n slegte na ’n goeie regering, en daar was ’n klein party gereed om in anargie te stort, sonder om te verstaan wat hulle voorstaan. [3] [9]
In die amptenaarspersoneel in die landdistrikte het die volgende verandering die jaar gesluit. In Desember 1778 het Marthinus Adriaan Bergh op eie versoek as landdros van Stellenbosch en Drakenstein uitgetree. Sy ampstermyn is gekenmerk deur hewige twis met die burgers, en dit het onmoontlik geword vir hom om die pos langer te hou. Hy het daardie stoel sedert Oktober 1773 gesit, ná Faber se dood in Augustus 1773 en Faure se waarnemende maande. Hy is opgevolg deur Olof Godlieb de Wet, die onderkoopman wat pas die sekretaris se wa van die 3de van September tot die 26ste van November gesit het. Desember het dus die tog se sekretaris in Stellenbosch se drosdy gesit, en ’n landdros weggeneem wie se twis met die burgers die stoel al onmoontlik gemaak het. Abraham Faure het nog die sekretarisskap van die distrik gesit. Swellendam het nog Van Ryneveld gesit. Die Kasteel het nog Hacker en Boers gesit. [3]
In Desember 1778 het die kerk in Kaapstad, wat nog deur drie predikante bedien is, een van hulle verloor. Ds. Hendrik Kroonenburg het weens ouderdom en swak gesondheid op pensioen afgetree. Daar is verstaan dat by die eerste dood of aftrede nie ’n opvolger aangestel sou word nie. Desember het dus die Kaapse preekstoel van drie tot twee verminder: Bode en Serrurier oor, Kroonenburg op ’n pensioen weg. Philip Kuys het nog Stellenbosch gesit. Johannes Abraham Kuys het nog Waveren gesit. Goldbach het nog Zwartland gesit. Van der Spuy het nog Drakenstein binne die Theron-twis gesit. Die vierde volle bevestigde jaar het gesluit op ’n eerste stoel terug van ’n ontbrekende joernaal, ’n Stellenbosch-landdros wat pas van die tog afgekom het, ’n Kaapse preekstoel met een pensioen verminder, ’n Vislyn gespreek maar nog nie ’n hele-loop-afkondiging nie, ’n 1778-klip op die Zeekoe, ’n vernoemde baai by die Keurboom, ’n Engelse Indiëvaarder in stukke by Hangklip, ’n Franse poolkaptein al uit Simonsbaai, en ’n Kompanjieskip met ’n los roer wie se nuus van Delagoa oor Ceylon gekom het. [3] [8] [9]