Boer History1879 in Suid-Afrika: Tsolo, Qumbu, en Hlobane
Tsolo en Qumbu ingelyf — Pondomise 1879
Die Pondomise was nie in 1879 ’n nuwe volk op die koloniale kaart nie. Hulle was die binnelandse bure van die Pondos, oos van die Umtata, sowat 40 of 50 myl van die see. Vyf geslagte vroeër het die stam in twee afdelings verdeel. Van daardie datum af was daardie afdelings byna deurentyd in oorlog met mekaar en met al hulle bure. Oorlog met die Pondos was die gewone stand van sake, nie ’n seldsame strooptog nie. Daarom het twee oorblyfsel-kapteins in 1873 na die Kaap gekom, en daarom is vanjaar se feit nie nóg ’n versoekskrif nie. Dit is dat Tsolo en Qumbu by die Kaapkolonie ingelyf is. [3] [3]
In 1873 het die kapteins Umhlonhlo en Umditshwa, destyds die hoofde van die oorblyfsels van die twee afdelings, gevra om onder beskerming van die Kaapkolonie geneem te word. Hulle was in gevaar om deur die Pondos vernietig te word. Die versoek is toegestaan. Landdroste is by hulle gestasioneer. Hulle eie wette en gebruike is nie oorgeskryf nie. Hulle moes net ’n baie ligte hutbelasting betaal. Beskerming van daardie aard is nie ’n distrik op ’n koloniale lys nie. Dit is ’n landdros wat by ’n oorblyfsel sit, die hutbelasting lig, die gebruik laat staan, en die Kolonie se naam tussen daardie oorblyfsels en die Pondo-huis wat vyf geslagte lank hulle gewone vyand was. [3]
Daardie Pondo-gevaar is nie in 1873 uitgedink om ’n versoekskrif mooi te maak nie. Twiste en gevegte onder Pondos, Baca’s, Pondomise, Xesibes, Hlangwenis en die res was jare lank die gewone lewe van daardie strook land. By die Pondomise en die Xesibes het oorlog met die Pondos die normale toestand gebly. Die Pondos het die land tussen die Umtamvuna en die Umtata beset, van die see tot by die grens van Griekwaland-Oos. Hulle was, wanneer hierdie jaar gelees word, die enigste onafhanklike stam suid van Natal. Umqikela was die hoogste kaptein in rang van daardie heersershuis. Die huis self was in twee afdelings verdeel, en dié weer in talle clans, waarvan baie byna onafhanklik was. ’n Oorblyfsel wat in 1873 Kaapse beskerming gevra het, het beskerming teen daardie buurman gevra, nie teen ’n vreemdeling oorkant die oseaan nie. [3] [3]
Wat 1879 gedoen het, was om daardie beskerming in koloniale grond te verander. Tsolo en Qumbu is by die Kaapkolonie ingelyf. Die meerderheid van die Pondomise het daarna in daardie twee distrikte gewoon. ’n Paar was oor ander koloniale gebied versprei. Sommige clans het in Pondoland gebly. Inlywing is waarom hierdie opskrif nie 1873 is wat weer geskryf word nie. ’n Landdros en ’n ligte hutbelasting het die oorblyfsels onder hulle eie wet gelaat. ’n Distriksnaam het hulle op die Kaapse lys gesit. Wat van die inlywing afgehang het, was of Umhlonhlo se afdeling en Umditshwa se afdeling nog as beskermde oorblyfsels sit, of as mense van twee Kaapse distrikte. Hulle het as mense van Tsolo en Qumbu gesit. [3]
Pondoland self is nie geneem nie. Die Umtamvuna–Umtata-land, van die see tot by Griekwaland-Oos, het nog onder Umqikela se huis gesit. Die enigste onafhanklike stam suid van Natal was nog daardie Pondo-huis, nie die Pondomise-oorblyfsels wat ses jaar vroeër om die Kaapse naam gevra het nie. Daardie teenstelling is die punt van die jaar aan hierdie kant van die Kei en die Umtata. Die binnelandse oorblyfsels het Kaapse distrikte geword. Die kus-Pondo-bestel het nie. Clans van die Pondomise wat nog in Pondoland gewoon het, het daar gewoon as mense binne ’n onafhanklike buurman, nie as mense van Tsolo of Qumbu nie. [3]
Of daardie oorblyfsels, eers onder ’n distriksnaam, later sou probeer om die Kolonie se gesag af te gooi, is nie vanjaar se saak nie. Vanjaar se saak was die inlywing. Beskerming in 1873 het landdroste gestasioneer sonder om Pondomise-wet oor te skryf. Inlywing in 1879 het Tsolo en Qumbu op die Kaapse lys gesit. Die twee afdelings het nie vrede met mekaar gemaak deur saam in 1873 te vra nie, en hulle het nie een volk geword deur as twee distrikte gekarteer te word nie. Wat verander het, was die titel waaronder die Kaap op daardie grond gesit het. ’n Ligte hutbelasting-beskerming het ’n koloniale inlywing geword, terwyl Pondoland die onafhanklike strook tussen Natal en die Umtata gebly het. [3]
’n Ander seun van kommandant Uys by Hlobane doodgemaak — 28 Maart 1879
Die Zoeloe-feit van 1879 was nie nóg ’n gedrukte boodskap van Cetewayo aan Natal nie. Dit was oorlog met hom. Cetewayo was Panda se seun. In vermoë het Panda ver onder albei sy broers gestaan, en byna onmeetlik onder hierdie seun in later jare. Die jaar vantevore is Cetewayo se boodskappe aan die Natalse regering gepubliseer, en daar is ondersoek ingestel na die Utrecht-lyn. Daardie stukke het gewys hoe hy Natal teen die republiek gespeel het. Hulle het nie die lêer toegemaak nie. Vanjaar se lêer is die oorlog self, en die dood wat Engelse lesers gevra is om daaruit te onthou. [3] [3]
Wie op Hlobane op die 28ste van Maart 1879 dood is, was ’n ander seun van kommandant Pieter Lavras Uys. Die bron wat die dood aanteken, gee nie aan daardie seun sy eie naam nie. Dit teken die wyse daarvan aan, en die huis waaraan hy behoort het, en die oorlog waaraan dit behoort het. Engelse, het dit gesê, sou onthou hoe dapper hy hom in die oorlog met Cetewayo gedra het, en die wyse van sy dood by Hlobane. Daardie sin is vanjaar se gedateerde Zoeloe-feit. ’n Uys is op die 28ste van Maart in die Zoeloe-oorlog doodgemaak, soos ’n Uys op die 11de van April 1838 in die Zoeloe-oorlog doodgemaak is. [3]
Die vader het in April 1838 teen Dingaan gery, nadat Retief dood was en Maritz die laers in Natal beset het. Nog Hendrik Potgieter nog Pieter Uys wou onder Maritz dien, en nie een van dié twee wou onder die ander dien nie. Hulle het in elk geval gery, saam optree, elkeen met beheer oor sy eie gevolg. Tussen hulle het hulle 347 man gehad. Dingaan kon minstens honderd keer soveel in die veld bring, geoefen om die dood in die stryd te verag, gedissiplineer om saam te beweeg, en gewapen met die steekassegai. Vyf dae lank was die optog ongehinderd. Die land het verlate gelyk. Op die 11de van April het hulle ’n afdeling van die Zoeloeleër in sig gekry, aangeval, en in ’n hinderlaag ingetrek. [3]
Twee ewewydige reekse heuwels het voor hulle gestaan, met ’n lang kloof daartussen. Die Zoeloes het gelyk of hulle terugtrek. Uys se afdeling was voor. In die nouste deel van die kloof het hulle hul omring gevind, so vasgekeer dat hulle nie vinnig ná die skoot kon terugval en dan weer laai en instorm nie — die metode wat hulle teen Moselekatse gedien het. Potgieter se perde het byna onhanteerbaar geraak van die gedruis van Zoeloeskilde. Daar was een pad oop. Hulle het al hulle vuur op een massa van die vyand gerig, ’n pad oopgeskiet, en daardeur gery. Hulle het hulle lei-perde, bagasie en reserwe-ammunisie gelaat. Die boere se verlies was 10 man: Pieter Lavras Uys, Dirk Cornelis Uys, Joseph Kruger, Frans Labuschagne, David Malan, Jacobus Malan, Jan Malan, Louis Nel, Pieter Nel, en Theunis Nel. Die kommandant was besig om ’n gewonde makker te help toe hy ’n steek van ’n assegai kry. Toe hy val, het hy sy volgelinge toegeroep om hom te laat en uit te veg, want hy moet sterf. Dirk Cornelis Uys, ’n seun van 15, was ’n ent weg. Hy het sy vader op die grond gesien en ’n Zoeloe besig om hom te steek. Hy het sy perd omgedraai en gaan help, en kon net aan sy sy sterf. [3]
Een-en-veertig jaar later was ’n ander seun van dieselfde kommandant in die veld teen Cetewayo. Die 28ste van Maart 1879 is sy datum, en Hlobane is die plek. Die tussentyd is nie ’n nuuskierigheid by ’n ou slaglys nie. Dit is waarom die dood by hierdie kalender hoort en nie by 1838 nie. Die huis wat die vader en die seun van 15 in Dingaan se kloof verloor het, het ’n ander seun in Cetewayo se oorlog verloor, op ’n genoemde heuwel, op ’n genoemde dag. Wat van Hlobane vir ’n Kaapse of Natalse leser afgehang het, was nie ’n nuwe van nie. Dit was dat die Zoeloe-oorlog van hierdie jaar ’n familie bereik het wat al in die eerste Zoeloe-oorlog geskryf was, en daar ’n man doodgemaak het wie se dapperheid die druk van die tyd gesê het Engelse sou onthou. [3]
Cetewayo se wit bure het lank die omvang van sy mag geken. Al die bergstamme saam — die mense van Moshesh, van Magadu en sy bondgenote, en van Sekukuni — kon nie in ’n billike geveg in oop veld teen die helfte van sy geoefende regimente standhou nie. Die boere van die republiek het nogtans ’n ontmoeting met hom minder gevrees as met enige een van daardie bergvolke, omdat ’n Zoeloeleër, het hulle gedink, in ’n paar desperate gevegte ontmoet sou word, met die burgers goed verskans, en die uitslag nie twyfelagtig nie. Hlobane is daardie oorlog wat aankom, nie as ’n sin in ’n Natalse boodskap nie, en nie as ’n Engelse storie oor Pretoria wat uitgeroei sou word nie, maar as ’n genoemde geveg waarin ’n seun van Uys doodgemaak is. Die Utrecht-stukke van 1878 en die boodskappe van 1878 het die twis gewys. Die 28ste van Maart het die prys gewys, in dieselfde familie wat op die 11de van April 1838 betaal het. [3] [3]