Boer History1688 aan die Kaap die Goeie Hoop: Hugenote-vlugtelinge, Simond en Drakenstein
Direkteure se voorwaardes en die vyf skepe
Die kalenderjaar 1688 het geopen met die eerste groot liggaam Franse Protestantse koloniste reeds op see of besig om vir die Kaap in te skeep. Die ordonnansies wat die Edik van Nantes herroep het—deur Lodewyk XIV in Oktober 1685 uitgevaardig—het Protestantse emigrasie verbied selfs terwyl hulle duisende tot vlug gedryf het. Vlugtelinge wat die grens in vermomming oorgesteek het, het byna elke vorm van eiendom behalwe geld en juwele agtergelaat; onder die groepe wat die Vrye Nederlande bereik het, het jong en sterk mans vroue en kinders swaar oortref. ’n Paar vlugtelinge het voor die herroeping reeds in Kompanjiesdiens getree, en op die 3de Oktober 1685 het die Vergadering van Sewentien reeds besluit om Franse vlugtelinge saam met ander emigrante te stuur, tog is in twee jaar slegs drie of vier geskikte persone verkry. [3]
Toe die direkteure in die herfs van 1687 byeengekom het, het dit moontlik gelyk om Piëmontese en Franse gesinne as setlaars te kry. Bo en behalwe voordele wat reeds aan emigrante voorgehou is, het hulle ’n predikant beloof wat Frans praat en vryheid om na vyf jaar na Europa terug te keer indien verlang. Op die 28ste Oktober 1687 het hulle ds. Pierre Simond, predikant van die vlugtelinggemeente te Zierickzee (van Embrun in Dauphiné), teen ’n salaris van £7 10s. per maand aangestel. Op die 5de November het hulle uitrustingsgratifikasies bygevoeg van £5 tot £8 6s. 8d. vir gesinshoofde en van £2 10s. tot £4 3s. 4d. vir ongetroude jong mans of vroue. Op die 16de van daardie maand het hulle aan die kommandeur en raad geskryf dat die groepe dadelik gestuur sou word. [3] [8]
Die voorwaardes was andersins dieselfde as dié wat aan natuurlike onderdane van die Nederlande gebied is: vrye oortogte, plase in volle eiendom sonder betaling, boerderyvoorraad teen kosprys op krediet, dieselfde eed van getrouheid, en dieselfde voorregte. Die direkteure het nie ’n Franse kolonie beoog nie. Nederlandse gesinne is terselfdertyd uitgestuur, en op geen stadium het die Franse meer as ongeveer een sesde van die koloniste of een agste van die hele Europese bevolking, Kompanjiesamptenare ingesluit, oorskry nie. Hulle het gehoop die nuwelinge sou wyn-, brandewyn- en olyfwerk versterk sonder om koring en vee te verwaarloos. Reëlings het gesinne en vriende so ver moontlik saam gehou oor die Kompanjie se kamers en inskeepshavens. [3] [8]
Die emigrante is in vyf hoofskepe gestuur—Voorschoten (ook Voorschooten geskryf), Borssenburg, Oosterland (Oosterlandt), China (Berg China), en Zuid Beveland—met ’n verdere Franse geselskap in die Schelde. Voorschoten, ’n fluit van ongeveer honderd-en-dertig Nederlandse voet, het op die 31ste Desember 1687 van Delftshaven geseil met twee-en-twintig Franse emigrante onder andere: Charles Marais van Plessis en Catherine Taboureux met vier kinders (Claude, Charles, Isaac en Marie); Philippe Fouché en Anne Fouché met drie kinders; Jacques Pinard, skrynwerker, en Esther Fouché (getroud voor vertrek); Marguerite Baché; Etienne Bruère, waenmaker; Pierre Sabatier; Jean en Gabriel le Roux van Blois; Gideon Malherbe; Jean Pasté; Paul Godefroy; en Gaspar Fouché. [3] [8]
Borssenburg, die kleinste van die groep teen ongeveer honderd-en-vyftien voet, het op die 6de Januarie 1688 van Texel geseil; haar volledige passasierslys het later uit sowel Kaapse as Haagse argiewe verdwyn, al het Kaapse korrespondensie ’n geselskap “Franse Piëmontese vlugtelinge” onder dié wat sy geland het beskryf. Oosterland, ongeveer honderd-en-sestig voet, het Middelburg op die 29ste Januarie 1688 verlaat met vier-en-twintig vlugtelinge insluitend Jacques de Savoye van Ath (Aeth), Marie Madeleine le Clerc, Antoinette Carnoy en drie De Savoye-kinders; die chirurgyn Jean Prieur du Plessis van Poitiers en Madeleine Menanteau; Sarah Avicé; Jean, Jacob en Daniel Nortier met Marie Vytou; Isaac Taillefer (Taillefert), wingerdbouer van Château-Thierry, Susanne Briet en ses Taillefer-kinders; Jean Cloudon, skoenmaker van Condé; Jean du Buis van Calais; en Jean Parisel van Parys. [3] [8]
China het op die 20ste Maart 1688 van Rotterdam geseil met Jean Mesnard, Louise Corbonne en ses Mesnard-kinders; Louis Corbonne; Jean Jourdan en Pierre Jourdan van Cabrière; die wees-niggies Marie en Marguerite Roux; ’n tweede Pierre Jourdan; Pierre Joubert en Isabeau Richard; Susanne Réné; Jacques en Hercule Verdeau; Pierre la Grange; Matthieu Fracassé; André Pelanchon; en twaalf ander wat gesterf het voordat die skip haar bestemming bereik het—Botha se Kaapse briewe stel vier-en-dertig Franse vlugtelinge ingeskeep en die grootste deel van ongeveer dertig sterftes op die oortog onder die vlugtelinge. Uit die Weeskamer van Rotterdam het agt jong vroue van onbevlekte reputasie, ywerig en bedrewen in plaaswerk, ook met China geëmigreer; almal is binne ’n paar maande na aankoms in die kolonie getroud. Hul name het Adriana van Son, Wilhelmina de Witt, Adriana van den Berg, Judith Verbeek, Petronella van Capelle, Judith van der Bout, Catharina van der Zee en Anna van Kleef ingesluit. [3] [8]
Zuid Beveland, van ongeveer dieselfde grootte as Voorschoten, het op die 22ste April 1688 van Middelburg geseil met sowat vyf-en-twintig vlugtelinge—elf mans, vier vroue en tien kinders op die inskeepstelling wat Botha uit los Kaapse bronne herwin het. Die enigste name wat aanvanklik veilig uit die vermiste volledige lys bekend was, is ds. Pierre Simond en Anne de Beront (de Berault), sy vrou; latere Kaapse stukke plaas ook Jean le Long met vrou en twee kinders, Estienne Viret, Salomon de Gournay en David Senecal onder dié wat die baai in haar bereik het, saam met sersant Louis de Berault, broer van die predikant se vrou, toe nog in Kompanjiesdiens. Die Schelde, ongeveer honderd-en-veertig voet, het drie-en-twintig Franse vlugtelinge vervoer insluitend lede van die des Pres- (des Prés-) familie, Charles Prévot met vrou en kinders, en Abraham Bleuset; sy het na ’n swaar storm by St. Jago aangedoen en nog een voor Tafelbaai ontmoet. [3] [8]
Meer mans as vroue het uitgekom—die wanverhouding wat die Kompanjie wou voorkom en waaroor kommandeur Simon van der Stel voortdurend gekla het—tog was onder groepe wat uit Frankryk ontsnap het die getal mans gereeld veel groter. Volgens die inskeepstelling van die Sewentien tot die 1ste April 1688 het sewe-en-sestig mans, drie-en-dertig vroue en een-en-vyftig kinders reeds in die verskillende bote vertrek, voordat sterftes op die oortog die gelande totaal verminder het. Verskeie passasiers het goeie posisies beklee voor die vervolging: die chirurgyn Du Plessis was van ’n ou familie van Poitiers, al was hy nou pennieloos; De Savoye was ’n ryk koopman te Gent en Ath gewees en het niks behalwe lewe en gesin gered nadat Katolieke regsgedinge en aanslae op sy lewe hom in 1687 noordwaarts gedryf het nie. [3] [8]
Voorschoten, Oosterland en Borssenburg kom aan
Op die 13de April 1688 het Voorschoten by Saldanhabaai ingeloop onder ’n sterk suidoostewind waarteen sy nie na Tafelbaai kon opwerk nie. Rotsagtige eilande bedek met seevoëls en verlate landskap daaromheen het oë ontmoet wat bewerkte Frankryk verlaat het; tog het die landing vryheid van aanbidding beloof op die wyse wat die gewete goedkeur. Van die Kompanjie se buitepos is ’n boodskap oorland na die kasteel gestuur. Kaptein Fs. Villerius het berig dat die skip herstelwerk nodig gehad het en dat haar offisiere dit raadsaam geag het om in die baai te bly om dit te doen. Die snawelboot Jupiter is met vars proviand gestuur, en toe sy teruggekeer het, het sy die immigrante na die Kaap gebring. [3] [8]
Op die 26ste April het Oosterland anker in Tafelbaai gegooi ná ’n oortog van sewe-en-tagtig dae vanaf Middelburg—twee maande en tien dae in Botha se berekening, toe een van die vinnigste reise op rekord. Sy is op die 12de Mei gevolg deur Borssenburg, wat geen sterftes onder passasiers of bemanning gely het nie en haar mense in ’n gesonde toestand geland het. Binne ’n maand van die eerste Saldanha-landing het drie van die vyf hoofvlugtelingeskepe hul mense in Kaapse hande afgelewer, en die werk van tydelike behuising en binnelandse toekenning kon ernstig begin. Kaapse briewe van laat April en Mei het die aankomste reeds aan Batavia en die kamers te Delft en Middelburg berig. [3] [8]
Die Schelde se Franse passasiers—onder hulle Hercules des Pres met vrou en vier kinders, Charles Prévot met vrou en drie kinders, en Abraham Bleuset—het nog drie-en-twintig siele by die jaar se inname gevoeg ná storms wat ’n aandoening by Porto Praya en ’n tweede slag vyf dae van die Kaap af afgedwing het. Saam met die April- en Mei-landings het hulle die eerste stewige blok vlugtelingarbeid gevorm wat beskikbaar was vir die Bergrivierplase wat die vorige Oktober uitgemeet is, vóór die lang siek oortog van China en die pastorale aankoms van Zuid Beveland in Augustus. [8] [3]
China en Zuid Beveland — Augustus 1688
Op die 4de Augustus 1688 het China Tafelbaai bereik ná ’n rampvolle reis van sewe maande vanaf Rotterdam. Byna haar hele bemanning en passasiers was siek. Twintig persone het op die oortog gesterf in Theal se opsomming, twaalf van hulle Franse vlugtelinge; Kaapse briewe wat Botha aanhaal praat van ongeveer dertig sterftes, die grootste deel onder die vier-en-dertig Franse wat ingeskeep het. Die weesmeisies en die oorblywende Franse gesinne het aan wal gekom in ’n nedersetting wat reeds die April- en Mei-aankomste opgeneem het. [3] [8]
Ná ’n reis van byna vier maande het Zuid Beveland op die 19de Augustus anker in Tafelbaai gegooi, te laat daardie dag vir enigiemand om aan wal te kom. Hugenote wat reeds geland het, het angstig na hul predikant se aankoms uitgesien, en ’n klein skare het op die houtsteiger—toe die enigste pier in die baai—gewag om hom te verwelkom. Tussen agt en nege die volgende oggend het die eerste boot landwaarts afgestoot; net nadat sy die skip verlaat het, is sy deur ’n skielike windvlaag omgeslaan. Dié op die steiger het verskeie mans sien verdrink sonder om te kon help. Ure het verloop voordat verbinding herstel kon word. Onder die verdrinktes was drie offisiere en vyf matrose van die skip in Theal se relaas; Botha noem onder die dooies mnr. Cornelis Moerkerke, op pad na Malakka om as fiskaal aan te tree. Ds. Simond en sy vrou het veilig geland in ’n gemeenskap wat ’n Franse Protestantse predikant as gids in wêreldlike sowel as godsdienstige sake beskou het. [3] [8]
Nederlandse gebruik het predikante met eerbied behandel; die vlugtelinge se gehegtheid het nog dieper geloop. ’n Franse Protestantse predikant van daardie geslag is verwag om ’n man van ernsige geloof, dapperheid en selfopoffering te wees—hoedanighede wat deur vervolging onder Lodewyk XIV afgedwing is, toe niks kort van die dood die pastore kon stilmaak nie. Korrespondensie wat later bewaar is, toon Simond jammerlik gebrekkig in liefde teenoor dié wat van hom verskil het—fout van die tyd soveel as van die man—tog was daar vir sy eie godsdiens en kudde geen eerlike opoffering wat hy nie sou maak nie. Met sy aankoms het die klein band vlugtelinge hul kring meer volledig gevoel. Sy naam sou later in die Drakensteinvallei by Simondium verewig word; in Oktober 1688 het sy swaer sersant de Berault ’n ekspedisie na Rio de la Goa vergesel op soek na vergane mans van die Stavenisse, en daarna as vryburger gevestig. [3] [8]
Landing, bystand en eerste toekennings
Die Hugenote het sonder goedere of geld geland. Baie het met slegs hul lewens ontsnap. Die Kompanjie het skeepsbeskuit, ertjies en soutvleis vir ’n paar maande se proviand gestuur, en dennehoutplanke vir die houtwerk van tydelike huise. Wat anders nodig was, het op krediet uit Kompanjiewinkels gekom. Geen groot bystand kon uit Europa verwag word nie, waar eise op die weldadiges onophoudelik was. In die kolonie is ’n intekenlys onder die ouer setlaars en Kompanjiesamptenare rondgestuur; elkeen het vee, graan of geld bygedra volgens vermoë. Die bedrag word nie in die oorblywende relaas gestel nie, maar kommandeur Van der Stel het dit as baie eerbaar teenoor die ou koloniste en diensbaar vir die vlugtelinge berig. Dit is aan ds. Simond en die diakens van Stellenbosch vir uitdeling gegee. [3] [8]
Die burgerraad het ses waens gratis voorsien om die immigrante binnelands te vervoer. Die heemraad van Stellenbosch het nog ses verskaf totdat die vlugtelinge gevestig was. Alles is gereël om hulle langs die Bergrivier in die Drakensteinvallei te ontvang—in 1687 deur Simon van der Stel genoem na ’n familiesetel van die hoë kommissaris Hendrik Adriaan van Rheede, heer van Mydrecht. In daardie selfde jaar is drie-en-twintig plase langs die Berg, elkeen sestig morg groot, vir landbouers uitgemeet. Sommige Hugenote is in en om Stellenbosch geplaas; die groter getal by Drakenstein en Franschhoek (aanvanklik ook bekend as Olifantsboek). Besondere sorg is geneem om hulle nie alleen te plaas nie, maar hulle so ver moontlik met Nederlandse koloniste te vermeng wat reeds teenwoordig was of terselfdertyd aangekom het. [3] [8] [4]
Van byna die dag van landing was daardie vermenging ’n punt van meningsverskil: die vlugtelinge het ’n sterk begeerte uitgespreek om nie geskei te word nie. Verskeie het die aangebode toekennings geweier en verkies om as dienaars by ander van hul eie taal in diens te tree. Die landdros en heemrade van Stellenbosch is versoek om Simond te ontvang met die eerbied wat sy amp geëis het en hom by die oprigting van ’n huis by te staan; by aankoms is hy gemaklik binnelands vervoer. Cory het later dieselfde uitbreiding saamgevat: weiding en plaasgrond vir die groeiende gemeenskap het reeds verby die Kaapse skiereiland gestrek; die Hugenote het die nuwe Bergrivierfront en die aangrensende Franschhoekvallei gevul, terwyl Stellenbosch die binnelandse administratiewe en kerksentrum vir die gemengde distrik gebly het onder ’n landdros wie se jurisdiksie alle bekende land buite die klein Kaapse afdeling van St. Helenabaai tot Valsbaai gedek het. [3] [8] [4]
Daardie plasing was die grootste enkele toevoeging van die tydperk tot die vrye bevolking. Die hele Bergriviergedeelte is as die Drakenstein-kolonie bekend gestaan ter onderskeiding van die Stellenbosch-kolonie, tog steeds onder Stellenbosch se jurisdiksie. Plaasname wat die vlugtelinge later aan hul gronde gegee het—Dauphine, La Cotte, Cabrière, La Motte, Champagne, Rhône, Languedoc, La Provence—sou Franschhoek, Groot Drakenstein, Dal Josafat, die Paarlse land en die benaderings tot Wellington vir geslagte merk; in 1688 was daardie name nog beloftes op nuut oopgemaakte grond onder Nederlandse bure wat doelbewus op bevel van die kasteel tussenin geplaas is. [8] [4]
Kerksdienste onder Simond
Vir kerksdienste is ’n reëling getref dat ds. Simond om die beurt op Sondae in Frans by Stellenbosch en by die huis van ’n burger te Drakenstein sou preek. Die sieketrooster Mankadan moes ’n preek en gebede in Nederlands by Stellenbosch lees wanneer die predikant by Drakenstein was, en by Drakenstein wanneer die predikant by Stellenbosch was. Een keer in drie maande moes Simond by die Kaap preek, en dan moes ds. Johannes van Andel diens in Nederlands hou en die sakramente by Stellenbosch bedien. [3]
Die patroon het Nederlandse praktyk so na gevolg as plaaslike getalle toegelaat het. Daar het vlugtelinge takgemeentes van gevestigde kerke gevorm; hier het hulle ’n tak van die kerk van Stellenbosch gevorm. Daardie kerk, al was sy nog sonder ’n residensiële Nederlandse predikant, het ’n volledig georganiseerde kerkraad gehad met die Kaapse predikant as konsulent as voorsitter. Die reëling was bedoel om albei taalgroepe te dien; dit het die Franse nie tevrede gestel nie, wat ’n kerk geheel van hul eie verlang het—’n eis wat eers ná die eerste bouseisoen tot formele versoek sou verhard, toe op die 28ste November 1689 Simond, Jacques de Savoye, Daniel de Ruelle, Abraham de Villiers en Louis Cordier namens hul landgenote by die kasteel sou verskyn. [3] [8]
Vir die huidige jaar het die Franse binne Stellenbosch-orde gebly. Goddelike diens binnelands sou lank in geleende kamers gehou word en, later, in ’n primitiewe gebou meer skuur as kerk wat die gemeente self getimmer het (daar wij selfs een hokie timmerde). Die volle konstitusie van ’n Drakenstein-kerkraad—ouderlinge Claude Marais, Louis de Berault en Louis Cordier; diakens Abraham de Villiers, Pierre Meyer, Pierre Beneset en Pierre Rousseau—behoort tot Desember 1691, ná die Sewentien se voorwaardelike toestemming van Desember 1690. In 1688 was die pastorale feit wat saakgemaak het eenvoudiger: ’n Franstalige geordende predikant was op die grond, om die beurt tussen Stellenbosch en die Bergrivierhuise, terwyl Mankadan die Nederlandse leesdienste op die teenoorgestelde Sondae lewend gehou het. [3] [8]
Bou, plant en die eerste seisoen
Die vlugtelinge het met ywer begin bou en plant. Dié wat gewoond was aan handearbeid het gou growwe wonings van kleimure en rietdakke opgerig en groentetuine uitgelê. Mans wat in gemak grootgeword het, het die arbeid swaar gevind en aanvanklik sleg gevaar; met ’n bietjie hulp van landgenote het hulle ook ’n begin met boerdery gemaak. Die grond is nog nooit bewerk nie; dit was oorgroei met bos en wortels, en verskeie jare sou verloop voor volle opbrengs. Gereedskap en werktuie het van die Kompanjie gekom, teenoor wie die setlaars skuldenaars geword het. Die Kompanjie het slawe beloof so gou as moontlik maar kon op daardie stadium geen verkry nie. Koring en tuingewasse het die onmiddellike noodsaak gebly; wingerd- en olyfvaardigheid, wat die direkteure gehoop het om saam met die vlugtelinge in te voer, kon eers later toon. [3] [8]
Dié wat by Drakenstein geplaas is, het skaars dakke bo hul koppe gehad toe hulle die kommandeur oor ’n skool vir hul kinders aangespreek het. Hy het goedgekeur. Op die 8ste November 1688 is Paul Roux van Orange in Frankryk, wat albei tale verstaan het, in Kompanjiesdiens geneem as voorleser en skoolmeester van die Franse gemeenskap te Drakenstein. Hy is gekies weens goeie gedrag en bewyse van bekwaamheid, om ’n salaris van 25s. en ’n rantsoentoelae van 12s. 6d. per maand te ontvang; behalwe onderrig moes hy as kerkklerk optree. Die tweetalige skool was die eerste permanente Frans–Nederlandse opvoedkundige pos binnelands van die Kaap. Roux sou die pos vyf-en-dertig jaar beklee tot sy dood op 7 Februarie 1723; die doopregister wat later in sy hand gehou is (1694–1713) bly die enigste oorblywende Drakenstein-kerkrekord in Frans. [3] [8]
By die meeste Hugenote is die eerste moeilikhede van vestiging spoedig oorkom: huise—baie klein en grof, tog skuiling teen son en storm—het opgegaan, tuine is onder bewerking gebring, en die oeste van die eerste seisoen was besonder goed, sodat daar geen gebrek aan die noodsaaklikhede van die lewe was nie. ’n Paar wat plase by Stellenbosch afgeslaan het, het in armer omstandighede gebly. Die wyse van gemengde plasing is deur almal as ’n grief ervaar, al sou die grief natuurlik verminder soos elkeen sy eiendom verbeter. Die dieper ontevredenheid—dat die regering hulle as deel van die Stellenbosch-gemeente behandel het terwyl hulle die direkteure se belofte van ’n predikant van hul eie as verlof gelees het om self ’n gemeente te vorm—het vir die kommandeur oorgelaat om te weier wanneer dit formeel gestel is, en vir die Sewentien om eers in latere jare te besleg onder voorwaardes wat nog die nasionaliteite vermeng en Nederlandse onderrig in die skole aangedring het. [3] [8]
Twee jaar later sou die diakens van Batavia ’n wissel vir sesduisend riksdalers stuur—gelykstaande aan ongeveer twaalfhonderd-en-vyftig Engelse pond—getrek uit ’n ou Formosa-armefonds, vir uitdeling onder die vlugtelinge volgens behoefte op die 18de en 19de April 1690. Daardie gawe, en ’n geskenk van osse van die kommandeur die volgende dag, lê buite die kalender van 1688; tog was die armoede wat Van der Stel beskryf het toe hy Batavia aangespreek het—dat die Franse die vrugte van hul werk nie vir drie of vier jaar sou geniet nie en deur die Kompanjie en die plaaslike armefonds onderhou is—reeds die toestand van die eerste binnelandse seisoen. [3] [8]
Verdere groepe, die Vaudois-plan en die garnisoen
’n Paar maande nadat die eerste geselskap die Nederlande verlaat het, is ander aangestel. Hulle het in Wapen van Alkmaar en Zion ingeskeep. Die eerste hiervan het Texel op die 27ste Julie 1688 onder kaptein Carel Goske verlaat met ongeveer veertig immigrante jong en oud; sy sou Tafelbaai eers op 27 Januarie 1689 bereik ná ses maande, nadat sy sewe-en-dertig persone deur dood verloor het en honderd-en-vier siekes vir die Kompanjie se hospitaal geland het. Die Franse onder hulle is op 1 Februarie 1689 na hul landelike wonings gestuur sodra voorrade vir landbou uitgereik is; van die Alkmaar-Franse name kon Botha later met sekerheid slegs Antonie Martin naspoor. Zion, wat onder andere die wingerdbouerbroers Abraham, Pierre en Jacob de Villiers uit die omgewing van La Rochelle vervoer het, sou op 6 Mei 1689 aankom—die Delftse kamer het op 16 Desember 1688 geskryf dat die drie broers goeie kennis van die uitlê en bestuur van wingerde gehad het en ’n helpende hand moes kry. Binne 1688 het daardie skepe tot die uitgaande versterking behoort, nog nie tot die gelande sensus nie. [3] [8]
Voor Wapen van Alkmaar geseil het, het die direkteure oorweeg om ses- of sewehonderd Vaudois van die arbeidersklas te stuur, die meeste met kennis van een of ander handwerk sowel as landbou. Ongeveer duisend siele in sowat tweehonderd gesinne Piëmontese en Vaudois-vlugtelinge het om Neurenberg skuil gehou; hul getal het landbouers, ambagsmanne en vier predikante ingesluit. Afgevaardigdes het aangebied om as liggaam na enige Nederlandse kolonie te emigreer as hulle naby mekaar kon vestig en hul eie godsdiens beoefen. Die Vergadering van Sewentien het aangebied om hulle by die Kaap te vestig; die State van Holland en Wes-Friesland het ingestem om £4 3s. 4d. per emigrant by te dra tot uitrustings en die reis na Amsterdam; die Kompanjie sou vrye oortogte gee, boumateriaal en proviand op krediet vir sewe of agt maande, en dieselfde voorregte as vroeëre emigrante. Reëlings is getref vir twee- of driehonderd om in die Schielandt en daarna in Alkmaar te gaan; terwyl daardie reëlings afgehandel is, het die Vaudois werk in Duitsland gekry, hulle afkerig van so ’n lang seevaart bewys, en geweier om so ver te gaan. Die Sewentien het geskryf dat veertig Franse vlugtelinge tot landbou opgelei in Alkmaar in hul plek gestuur word. Die groter projek het misluk. [3] [8]
Ná Junie 1688 verdwyn die onderwerp van Franse emigrasie, eens prominent in die direkteure se besprekings, as groot program uit hul rekords. Opwindende gebeure in Europa het hulle beset. Die somer van 1688 het verloop in angs dat oorlog met Frankryk en Engeland saam op hande was; die eerste gedagte was beskerming, nie uitbreiding, van besittings. In die herfs is die garnisoen van die Kaap met honderd-en-vyftig mans vergroot. Die landing van die Prins van Oranje in Engeland, Franse beslaglegging op Nederlandse skepe, en openlike oorlog met Frankryk het op die Europese kalender gevolg; terwyl daardie storms saamgetrek het, is geen verdere massakolonisasieskema aangedring nie. Individue van Franse herkoms sou oor die volgende twintig jaar nog aankom, maar selde meer as twee of drie gesinne op ’n slag. [3]
Van der Stel en die nuwelinge
Kommandeur Simon van der Stel sou veel liewer slegs Nederlanders na Suid-Afrika sien kom, maar aangesien die oppergesag gekies het om Franse vlugtelinge te stuur, het hy hulle ontvang en volgens sy instruksies met hulle gehandel. Hy kon nie so vry met hulle wees as met sy eie landgenote nie, tog het hy hulle aanvanklik nie met onbehoorlike terughoudendheid behandel nie. In die vestigingsjaar het hy deur Simond en die Stellenbosch-diakens vir bystand gewerk, die plaastoekennings soos beveel vermeng, en die Franse dienste binne die bestaande kerkorde gehou. Latere tekens van beperkte persoonlike welwillendheid—die aanstelling van Jacques de Savoye as heemraad van Stellenbosch in 1689, borgskap by die doop van een van De Savoye se kinders en van ’n kind van ds. Simond—lê net buite die jaar; 1688 self was die jaar van aankoms, toekenning en bewaakte gasvryheid onder bevele van die tuisland. [3] [8]
Onder die immigrante wat reeds genoem is, het gesinne wat later rolle van Drakenstein en Stellenbosch sou merk in hierdie eerste seisoen grond geneem: Marais, Fouché, Taillefer, Nortier, De Savoye, Du Plessis, Jourdan, Joubert, Mesnard, Malherbe, Le Roux, Pinard, Bruère, Cloudon, Du Buis, Parisel, des Pres, Prévot, en baie ongetroude jong mans wat uitgehuur het totdat hulle plase kon hou. Die weesmeisies uit Rotterdam het binne maande in die vrye gemeenskap getrou. Toe die Batavia-fonds later gedeel is, sou Theal se uitdelingslys sowat honderd-ses-en-sewentig siele beloop, terwyl Kaapse depêches van byna dieselfde datum Hugenote van alle ouderdomme op ongeveer honderd-vyf-en-vyftig stel—Kompanjiesamptenare en dié wat in Nederlandse gesinne ingetrou het nie altyd dieselfde getel nie. [3] [8]
Name wat vir geslagte in die Lae Lande bekend was—Le Fèbre, De Lanoy, Nel, Du Toit, Cordier, Joubert, Malan, Malherbe, Mesnard—verskyn ook onder mense wat lank voor die 1685–88-vlug reeds residensie agter die rug gehad het, sodat nie elke Franse van op ’n Kaapse lys ’n splinternuwe vlugteling in die kommandeur se oë was nie. Takke van Le Fèbre was sedert 1574 te Middelburg, De Lanoys sedert 1648 te Leiden, Nels sedert 1644 te Utrecht, Du Toits sedert 1605 te Leiden, Cordiers sedert 1627 te Haarlem, Jouberts sedert 1645 te Leiden, Malans sedert 1625 te Leiden, Malherbes sedert 1618 te Dordrecht, en Mesnards sedert 1638 te Leiden. Die direkteure se hoop het assimilasie sonder ’n Franse kolonie gebly; die vlugtelinge se hoop het ’n gemeente en buurt van hul eie gebly. Tussen daardie hope het die jaar 1688 die menslike feite van die Kaap se grootste enkele vryburger-versterking van die sewentiende eeu vasgelê. [3] [8] [4]