Boer History1688 aan die Kaap die Goeie Hoop: Hugenote-vlugtelinge, Simond en Drakenstein
Direkteure se voorwaardes en die vyf skepe
Die kalenderjaar 1688 het begin met die eerste groot groep Franse Protestantse koloniste reeds op see of besig om vir die Kaap in te skeep. In die herfs van 1687 het die direkteure van die Oos-Indiese Kompanjie geoordeel dat dit moontlik was om Piëmontese en Franse gesinne as setlaars te kry. Bo en behalwe voordele wat reeds aan emigrante voorgehou is, het hulle ’n predikant beloof wat Frans praat en vryheid om na vyf jaar na Europa terug te keer indien verlang. Op die 28ste Oktober 1687 het hulle ds. Pierre Simond, predikant van die vlugtelinggemeente te Zierickzee, teen ’n salaris van £7 10s. per maand aangestel. Op die 5de November het hulle uitrustingsgratifikasies bygevoeg van £5 tot £8 6s. 8d. vir gesinshoofde en van £2 10s. tot £4 3s. 4d. vir ongetroude jong mans of vroue. Op die 16de van daardie maand het hulle aan die kommandeur en raad geskryf dat die groepe dadelik gestuur sou word. [3]
Die voorwaardes was andersins dieselfde as dié wat aan natuurlike onderdane van die Nederlande gebied is: vrye oortogte, plase in volle eiendom sonder betaling, boerderyvoorraad teen kosprys op krediet, dieselfde eed van getrouheid, en dieselfde voorregte. Die direkteure het nie ’n Franse kolonie beoog nie. Nederlandse gesinne is terselfdertyd uitgestuur, en op geen stadium het die Franse meer as ongeveer een sesde van die koloniste of een agste van die hele Europese bevolking, Kompanjiesamptenare ingesluit, oorskry nie. Hulle het gehoop die nuwelinge sou wyn-, brandewyn- en olyfwerk versterk sonder om koring en vee te verwaarloos. Reëlings het gesinne en vriende so ver moontlik saam gehou oor die Kompanjie se kamers en inskeepshavens. [3]
Die emigrante is in vyf skepe gestuur: Voorschoten, Borssenburg, Oosterland, China en Zuid Beveland. Voorschoten het op die 31ste Desember 1687 van Delftshaven geseil met, onder andere, Charles Marais van Plessis en Catherine Taboureux met vier kinders; Philippe Fouché en Anne Fouché met drie kinders; Jacques Pinard, skrynwerker, en Esther Fouché; Marguerite Baché; Etienne Bruère, waenmaker; Pierre Sabatier; Jean en Gabriel le Roux van Blois; Gideon Malherbe; Jean Pasté; Paul Godefroy; en Gaspar Fouché. Borssenburg het op die 6de Januarie 1688 geseil; haar passasierslys het later uit sowel Kaapse as Haagse argiewe verdwyn. Oosterland het Middelburg op die 29ste Januarie 1688 verlaat met Jacques de Savoye van Ath, Marie Madeleine le Clerc, Antoinette Carnoy en drie De Savoye-kinders; die chirurgyn Jean Prieur du Plessis van Poitiers en Madeleine Menanteau; Sarah Avicé; Jean, Jacob en Daniel Nortier met Marie Vytou; Isaac Taillefer, wingerdbouer van Thierry, Susanne Briet en ses Taillefer-kinders; Jean Cloudon, skoenmaker van Condé; Jean du Buis van Calais; en Jean Parisel van Parys. [3]
China het op die 20ste Maart 1688 van Rotterdam geseil met Jean Mesnard, Louise Corbonne en ses Mesnard-kinders; Louis Corbonne; Jean Jourdan en Pierre Jourdan van Cabrière; die wees-niggies Marie en Marguerite Roux; ’n tweede Pierre Jourdan; Pierre Joubert en Isabeau Richard; Susanne Réné; Jacques en Hercule Verdeau; Pierre la Grange; Matthieu Fracassé; André Pelanchon; en twaalf ander wat gesterf het voordat die skip haar bestemming bereik het. Uit die Weeskamer van Rotterdam het agt jong vroue van onbevlekte reputasie, ywerig en bedrewen in plaaswerk, ook met China geëmigreer; almal is binne ’n paar maande na aankoms in die kolonie getroud. Hul name het Ariaante Janssens, Willemyntje Ariens de Wit, Ariaante Jacobs van den Berg, Judith Verbeek, Petronella van Capelle, Judith van der Bout, Catharina van der Zee en Anna van Kleef ingesluit. Zuid Beveland het op die 22ste April 1688 van Middelburg geseil; die enigste name wat veilig uit haar vermiste lys bekend is, is ds. Pierre Simond van Dauphiné en Anne de Beront, sy vrou. [3]
Meer mans as vroue het uitgekom—die wanverhouding wat die Kompanjie wou voorkom en waaroor kommandeur Simon van der Stel voortdurend gekla het—tog was onder groepe wat uit Frankryk ontsnap het die getal mans gereeld veel groter. Verskeie passasiers het goeie posisies beklee voor die vervolging: die chirurgyn Du Plessis was van ’n ou familie van Poitiers, al was hy nou pennieloos; De Savoye was ’n ryk koopman gewees en het niks behalwe lewe en gesin gered nie. [3]
Voorschoten, Oosterland en Borssenburg kom aan
Op die 13de April 1688 het Voorschoten by Saldanhabaai ingeloop onder ’n sterk suidooster waarteen sy nie na Tafelbaai kon opwerk nie. Rotsagtige eilande vol seevoëls en verlate land rondom het oë ontmoet wat bewerkte Frankryk verlaat het; tog het die landing vryheid van aanbidding beloof soos die gewete dit goedkeur. Van die Kompanjie se buitepos is ’n boodskap oorland na die kasteel gestuur. Die snyer Jupiter is met vars proviand gestuur, en toe sy teruggekeer het, het sy die immigrante na die Kaap gebring. [3]
Op die 26ste April het Oosterland in Tafelbaai anker gegooi na ’n oortog van sewe-en-tagtig dae uit Middelburg—toe een van die vinnigste reise op rekord. Sy is op die 12de Mei deur Borssenburg gevolg. Binne ’n maand na die eerste Saldanha-landing het drie van die vyf vlugtelingskepe hul mense in Kaapse hande afgelewer, en die werk van tydelike behuising en binnelandse toekenning kon ernstig begin. [3]
China en Zuid Beveland — Augustus 1688
Op die 4de Augustus 1688 het China Tafelbaai bereik na ’n rampspoedige reis van sewe maande uit Rotterdam. Byna al haar bemanning en passasiers was siek. Twintig persone het op die oortog gesterf, twaalf van hulle Franse vlugtelinge. Die weesmeisies en die oorblywende Franse gesinne het aan wal gekom in ’n nedersetting wat reeds die April- en Mei-aankomste opgeneem het. [3]
Vyftien dae later, op die 19de Augustus, het Zuid Beveland in Tafelbaai anker gegooi. Hugenote wat reeds geland het, het met angs na hul predikant se aankoms uitgesien, en ’n klein skare het op die houtsteiger—toe die enigste pier in die baai—gewag om hom te verwelkom. Net nadat die eerste boot die skip verlaat het, is sy deur ’n skielike windvlaag omgegooi. Dié op die steiger het agt mans sien verdrink sonder om te kan help. Ure het verbygegaan voordat verbinding herstel kon word; die verdrinktes was drie offisiere en vyf matrose van die skip, nie die predikant nie. Ds. Simond en sy vrou het veilig geland in ’n gemeenskap wat ’n Franse Protestantse predikant as gids in wêreldlike sowel as godsdienstige sake beskou het. [3]
Nederlandse gebruik het predikante met respek behandel; die vlugtelinge se gehegtheid het dieper geloop. ’n Franse Protestantse predikant van daardie geslag is verwag om ’n man van ernsige geloof, dapperheid en selfopoffering te wees. Korrespondensie wat later bewaar is, toon Simond treurig gebrekkig in liefde teenoor dié wat van hom verskil het—fout van die tyd soveel as van die man—tog was daar vir sy eie godsdiens en kudde geen eerlike offer wat hy nie sou bring nie. Met sy aankoms het die klein band vlugtelinge hul kring meer volledig gevoel. [3]
Landing, bystand en eerste toekennings
Die Hugenote het sonder goedere of geld geland. Die Kompanjie het skeepsbeskuit, ertjies en soutvleis vir ’n paar maande se proviand gestuur, en denneplanke vir die houtwerk van tydelike huise. Wat ook al anders nodig was, het op krediet uit Kompanjiestore gekom. Geen groot bystand kon uit Europa verwag word nie, waar eise aan die welwillendes onophoudelik was. In die kolonie is ’n fonds ingesamel; elkeen het vee, graan of geld bygedra volgens vermoë. Die bedrag word nie in die oorblywende verhaal genoem nie, maar kommandeur Van der Stel het berig dit was baie tot eer van die ou koloniste en tot diens van die vlugtelinge. Dit is aan ds. Simond en die diakens van Stellenbosch vir verdeling gegee. [3]
Die burgersraad het ses waens gratis verskaf om die immigrante binneland toe te vervoer. Die heemraad van Stellenbosch het ses meer verskaf totdat die vlugtelinge gevestig was. Sommige Hugenote is in en om Stellenbosch geplaas; die groter getal by Drakenstein en Franschhoek. Besondere sorg is geneem om hulle nie op hul eie te sit nie, maar hulle soveel moontlik met Nederlandse koloniste te meng wat reeds hier was of terselfdertyd aangekom het. Byna van die dag van landing was daardie menging ’n punt van meningsverskil: die vlugtelinge het ’n sterk begeerte uitgespreek om nie geskei te word nie. Verskeie het die aangebode toekennings geweier en verkies om as dienaars by ander van hul eie taal in diens te tree. [3] [4]
Daardie plasing was die grootste enkele toevoeging van die tydperk tot die vrye bevolking. Weiveld en plaasgrond vir die groeiende gemeenskap het reeds buite die Kaapse skiereiland gestrek; die Hugenote het die nuwe Bergrivier-front wat die vorige Oktober oopgemaak is en die aangrensende Franschhoek-vallei gevul, terwyl Stellenbosch die binnelandse administratiewe en kerksentrum van die gemengde distrik gebly het. [4] [3]
Kerkgodsdienste onder Simond
Vir kerkgodsdienste is ’n reëling getref dat ds. Simond om die ander Sondag in Frans sou preek te Stellenbosch en by die huis van ’n burger te Drakenstein. Die sieketrooster Mankadan moes ’n preek en gebede in Nederlands te Stellenbosch lees wanneer die predikant te Drakenstein was, en te Drakenstein wanneer die predikant te Stellenbosch was. Een maal in drie maande moes Simond aan die Kaap preek, en dan moes ds. Johannes van Andel diens in Nederlands hou en die sakramente te Stellenbosch bedien. [3]
Die patroon het Nederlandse praktyk so na as plaaslike getalle toelaat, gevolg. Daar het vlugtelinge takgemeentes van gevestigde kerke gevorm; hier het hulle ’n tak van die kerk van Stellenbosch gevorm. Daardie kerk, al was dit nog sonder ’n residensiële Nederlandse predikant, het ’n ten volle georganiseerde kerkraad gehad wat deur die Kaapse predikant as konsulent voorgesit is. Die reëling was bedoel om albei taalgroepe te dien; dit het die Franse nie tevrede gestel nie, wat ’n kerk geheel van hul eie begeer het—’n eis wat eers na die eerste bouseisoen tot formele versoek sou verhard. [3]
Bou, plant en die eerste seisoen
Die vlugtelinge het met ywer begin bou en plant. Dié wat gewoond was aan handearbeid het gou rowwe wonings van kleimure en rietdakke opgerig en groentetuine aangelê. Mans wat in gemak grootgeword het, het die slawerny swaar gevind en eers swaar gekry; met hulp van landgenote het hulle ook ’n begin met boerdery gemaak. Die Kompanjie het slawe beloof so gou moontlik, maar kon op dié tydstip geen kry nie. Koring en tuintjies het die onmiddellike noodsaak gebly; wingerd- en olyfvaardigheid, wat die direkteure met die vlugtelinge wou invoer, kon eers later blyk. [3]
Dié wat te Drakenstein geplaas is, het skaars dakke oor hul koppe gehad toe hulle die kommandeur oor ’n skool vir hul kinders aangespreek het. Hy het dit goedgekeur. Op die 8ste November 1688 is Paul Roux van Orange in Frankryk, wat albei tale verstaan het, as skoolmeester van Drakenstein aangestel. Hy moes ’n salaris van 25s. en ’n rantsoentoelae van 12s. 6d. per maand ontvang, en benewens onderrig as koster optree. Die tweetalige skool was die eerste permanente Frans–Nederlandse onderwyspos binneland van die Kaap. [3]
By die meeste Hugenote is die eerste moeilikhede van vestiging spoedig oorkom: huise—baie klein en rowwe, tog skuiling teen son en storm—is opgerig, tuine is onder bewerking gebring, en die oeste van die eerste seisoen was besonder goed, sodat daar geen gebrek aan die noodsaaklikhede van die lewe was nie. ’n Paar wat plase te Stellenbosch geweier het, het in armer omstandighede gebly. Die wyse van gemengde plasing is deur almal as ’n grief ervaar, al sou dit natuurlik verminder soos elkeen sy eiendom verbeter. Die dieper ontevredenheid—dat die regering hulle as deel van die Stellenbosch-gemeente behandel het terwyl hulle die direkteure se belofte van ’n eie predikant as verlof gelees het om ’n gemeente op hul eie te vorm—het oorgebly vir die kommandeur om te weier wanneer dit formeel gestel word, en vir die Seventien om eers in latere jare te beslis. [3]
Verdere groepe, die Vaudois-plan en die garnisoen
’n Paar maande nadat die eerste groep die Nederlande verlaat het, is ander aangestel. Hulle het in Wapen van Alkmaar en Zion ingeskeep. Eersgenoemde het Texel op die 27ste Julie 1688 verlaat met ongeveer veertig immigrante, jonk en oud; sy sou Tafelbaai eers op 27 Januarie 1689 bereik. Zion, met onder andere die wingerdbouer-broers Abraham, Pierre en Jacob de Villiers uit die omgewing van La Rochelle, sou op 6 Mei 1689 aankom. Binne 1688 het daardie skepe tot die uitgaande versterking behoort, nog nie tot die gelande telling nie. [3]
Voor Wapen van Alkmaar geseil het, het die direkteure oorweeg om ses of sewehonderd Vaudois van die arbeidersklas te stuur, die meeste met begrip van handwerk sowel as landbou. Vlugtelinge te Neurenberg in diep nood het afgevaardigdes na die State van Holland en Wes-Friesland gestuur en aangebied om as liggaam na enige Nederlandse kolonie te emigreer. Die Vergadering van Seventien het aangebied om hulle aan die Kaap te vestig; die State het ingestem om £4 3s. 4d. per emigrant by te dra tot uitrusting en die reis na Amsterdam; die Kompanjie sou vrye oortogte, boumateriaal en proviand op krediet vir sewe of agt maande gee, en dieselfde voorregte as vroeëre emigrante. Terwyl reëlings afgehandel is, het die Vaudois werk in Europa gekry en geweier om so ver te gaan. Die plan het verval. [3]
Ná Junie 1688 verdwyn die onderwerp van Franse emigrasie, eens prominent in die direkteure se besprekings, as groot program uit hul rekords. Opwindende gebeure in Europa het hulle besig gehou. Die somer van 1688 het in angs verbygegaan dat oorlog met Frankryk en Engeland saam dreigend was; die eerste gedagte was beskerming, nie uitbreiding, van besittings. In die herfs is die garnisoen van die Kaap met honderd-en-vyftig man versterk. Die landing van die Prins van Oranje in Engeland, Franse beslaglegging op Nederlandse skepe, en oop oorlog met Frankryk het op die Europese kalender gevolg; terwyl daardie storms saamgetrek het, is geen verdere massakolonisasieskema aangedring nie. [3]
Van der Stel en die nuwelinge
Kommandeur Simon van der Stel sou veel liewer net Nederlanders na Suid-Afrika sien kom het, maar aangesien die oppergesag Franse vlugtelinge gekies het om te stuur, het hy hulle ontvang en volgens sy instruksies met hulle gehandel. Hy kon nie so vry met hulle wees soos met sy eie landgenote nie, tog het hy hulle eers nie met onbillike terughouding behandel nie. In die vestigingsjaar het hy deur Simond en die Stellenbosch-diakens vir bystand gewerk, die plaastoekennings soos beveel gemeng, en die Franse dienste binne die bestaande kerkorde gehou. Later aanstellings en doopouerskap sou beperkte persoonlike welwillendheid teenoor vooraanstaande vlugtelinge toon; 1688 self was die jaar van aankoms, toekenning en bewaakte gasvryheid onder bevele van die moederland. [3]
Onder die immigrante wat reeds genoem is, het gesinne wat later rolle van Drakenstein en Stellenbosch sou merk, in hierdie eerste seisoen grond geneem: Marais, Fouché, Taillefer, Nortier, De Savoye, Du Plessis, Jourdan, Joubert, Mesnard, Malherbe, Le Roux, Pinard, Bruère, Cloudon, Du Buis, Parisel, en baie ongetroude jong mans wat verhuur het totdat hulle plase kon hou. Die weesmeisies uit Rotterdam is binne maande in die vrye gemeenskap getroud. Name wat geslagte lank in die Lae Lande bekend was—Le Fèbre, De Lanoy, Nel, Du Toit, Cordier, Joubert, Malan, Malherbe, Mesnard—verskyn ook onder mense met lang verblyf agter hulle voor die vlug van 1685–88, sodat nie elke Franse van op ’n Kaapse lys in die kommandeur se oë ’n splinternuwe vlugteling was nie. [3]
Oop land en sluiting van 1688
Terwyl die nuwe plase die Bergrivier-vallei gevul het, is aansienlike stukke grond vir Europese immigrante in besit geneem, tog het omgang met naburige Khoikhoi oor die algemeen vriendelik gebly. Daar was ruimte genoeg vir pastorale beweging buite besette toekennings. Koloniste sou graag honderde Khoikhoi gehuur het as mans oorgehaal kon word om vaste diens te neem; die meeste het hul vrye lewe verkies en sou slegs ligte geleentheidswerk vir tabak en drank doen, al is hulle in die oestyd nuttig gevind. Dogtertjies is soms uitverhuur, wat kennis van Nederlands in huishoudelike diens versprei het. Geen van die stamme het nog begin om tuine te maak of grond vir hulself te bewerk nie. [3]
San-groepe het soms van die Drakenstein-berge afgekom en roof in die vallei daaronder gepleeg. Hulle is deur die nedersetting se reg as buite die wet behandel, tog was hulle te waaksam en vinnig om maklik gevange geneem te word. Khoikhoi-bondgenote het hulle met groter sukses agtervolg. Kaptein Klaas het byna voortdurend die berge in sy omgewing deursoek; al het hulle hom by geleentheid byna geruïneer deur sy troppe weg te jaag, het hy ’n groot getal van die rowers vernietig. Chainouqua-kapteins Klaas en Koopman het dikwels getwis; wanneer hulle tot oop oorlog gekom het, het die kommandeur ten behoewe van Klaas ingegryp, gehou as ’n getroue bondgenoot deur wie groot troppe steeds vir die vloote verkry is. [3]
Teen die einde van 1688 het die Kaap die eerste massa-Hugenote-inskeepings van die dekade opgeneem: vyf skepe se mense tussen April en Augustus geland, Simond in die Franse preekstoel op die Stellenbosch–Drakenstein-kring geplaas, bystandsgraan en planke uitgereik, waens binneland toe gery, plase onder Nederlandse bure te Drakenstein en Franschhoek gemerk, Paul Roux van November af onderrig en as koster, honderd-en-vyftig ekstra soldate op sterkte teen ’n Europese oorlogswolk, en die Vaudois-massaskema laat vaar. Dit was die kalenderfeite van die vlugtelingjaar onder Simon van der Stel se bevel. [3] [4]