Boer History1758 aan die Kaap die Goeie Hoop: De la Caille vertrek, San-rooftog en Franse skepe
Agste jaar: Kasteelkontinuïteit — 1758
Kalender 1758 het oopgegaan in die agste jaar van Ryk Tulbagh in die eerste stoel. Hy was nog nie heeltemal twee-en-vyftig nie toe hy op die 27ste van Februarie 1751 goewerneur geword het; die openbare voorstelling aan die burgers en die belofte van getrouheid van die amptelike borde het op die 15de van April gevolg. Saterdag, die 8ste van April 1752, was ’n dag van danksegging vir honderd jaar van Kompanjiesbesit, terugkykend na die tuine van 1652. In 1753 is sy vrou Elizabeth Swellengrebel ná ’n ernstige verkoue dood ná sewentien jaar van huwelik en het hom as kinderlose weduwenaar gelaat. Maart 1755 het hom tot buitengewone raadslid van Nederlands-Indië verhef, ’n rang hoër as goewerneur sonder om by sy pligte te voeg. Hy was die tweede Kaapse goewerneur wat tot daardie derde topstoel in die Kompanjie se handelsryk verhef is. Onafhanklike fiskaal Pieter van Reede van Oudtshoorn het nog sy amp beklee. Die sekunde Sergius Swellengrebel het nog die tweede stoel gesit. Landdros Jan Andries Horak het nog Swellendam gesit. Adriaan van Schoor, in September 1748 ná die dood van Pieter Lourens aangestel, het nog Stellenbosch en Drakenstein gesit. Adriaan de Nys het nog Simonstad gesit. Die Kasteel se gewone besigheid—oop toegang, vaste fooie, geen private handel deur amptenare—was ’n agste jaar se gewoonte. Die somptuositeitswette wat op die 25ste van Maart 1755 aangepas is, het nog gestaan: geen vergulde koets behalwe die goewerneur s’n nie, geen livrei behalwe ’n raadslid se koetsier nie, geen groot sambreel behalwe ’n opperkoopman of ’n borddame s’n nie. In Januarie het ’n besoekende kommissaris, Johan Gideon Looten, lank genoeg onder hulle gesit om ’n kapelaan binneland toe te skuif. [3] [7] [9]
As goewerneur was hy sonder die minste moeite toeganklik vir almal wat hom wou sien. Die nederigste individu kon griewe in die ore van die vader van die land uitstort en seker wees van ’n geduldige gehoor. As die klagtes gegrond was, het hy spoedige regstelling gekry; in elk geval was hy seker van goeie raad. Daardie hoedanigheid meer as enige ander het hom by die mense bemind gemaak. Sy eerlikheid was bo verdenking in ’n tyd toe eerlikheid skaars van manne in sulke poste verwag is. Kompanjiesalarisse was klein, en dit is amper as vanselfsprekend aanvaar dat amptenare hul inkomste op enige wyse sou aanvul wat nie strafbaar was nie. Tulbagh het sy gesig ferm teen daardie gewoonte gekeer. Hy het nie self handel gedryf nie, en hy sou ook nie toelaat dat enige ander regeringsamptenaar dit doen nie. Die fooie wat hulle in sekere transaksies mag ontvang het, was vasgestel, en hulle is beperk om nie meer te neem nie. Hy het sy eie uitgawes so gereël dat hy goed binne sy inkomste en toelaes geleef het, en wat hy oor gehad het, gebruik om ander se nood te verlig. Onder sy administrasie was elke man seker om sy toekomste te kry. Geen man is aan onnodige versuim onderwerp nie; geen omkopery is ontvang nie; geen valse rekeninge is gelewer nie. Ewewig en ’n gebrek aan swaaiende durf het nie ’n onewevolle stoel beteken nie. Hy het nooit gewildheid om gewildheid se ontwil gesoek nie. Sagmoedig en verdraagsaam het hy gebly; sterk wanneer die goewerneur se gesag getrotseer is. Die agste jaar het daardie sterkte getoets op ’n grenskommando, op twee preekstoele, en, in Desember, op ’n reede wat skielik volgeloop het. [3] [7] [9]
Kontinuïteit van persone was die punt van die agste jaar net soveel as nuutheid van plakkaat. Dieselfde kasteel, dieselfde borde, en baie van dieselfde amptenare het gebly. Europeërs en Khoikhoi het in die ou distrikte op vriendelike voet saamgeleef, maar by geleentheid is die vrede deur San-rowers versteur. Grond is steeds aan koloniste toegeken sonder om Khoikhoi-stamme te raadpleeg. Daar het nog volop grond oorgelyk. Veelopies in die buitedistrikte was waarskynlik nooit minder as vyf of ses duisend akkers nie, waarvoor, wanneer dit verhaal kon word, ’n jaarlikse huur betaal is—£2 10s. tot 1732 en £5 daarna. Die oostelike gehuggie Swellendam het ’n gehuggie gebly; die pont wat in 1757 op die Breede geplaas is, naby die samevloeiing van die Zonderend, was nog die openbare boot op daardie pad. Die Franse sterrekundige abbé Nicolas Louis de la Caille, wat op die 19de van April 1751 met ’n brief van die Prins van Oranje aangekom het, was nog besig om te meet toe die jaar oopgegaan het. Van Tulbagh, wat ’n warme belangstelling in sy arbeid getoon het, het hy al die hulp ontvang wat moontlik was om te gee. Philippe Jacob Naudé van Berlyn, wat in 1754 in die Kompanjie se diens aangekom het, was nog ’n Kompanjiesdienaar. Ds. Hendrik Kroonenburg het nog die Kaapse preekstoel saam met ds. Voltelen gesit. Ds. Gerhardus Croeser het nog Zwartland gesit. Ds. Johannes Appeldoorn het nog Stellenbosch gesit. Ds. Van der Spuy het nog Drakenstein gesit. Roodezand se kerk te Waveren, leeg sedert Meyring se dood in Mei 1757, het op die kommissaris se Januarie-daad gewag. [3] [4] [8]
In die sensusopgawes van 1754 is die getal koloniste van albei geslagte en alle ouderdomme as 5,510 aangegee, en die getal slawe wat hulle besit het as 6,279. In dié van 1756 word die getal koloniste as 5,128 aangegee, en van hul slawe as 5,787. Geen later telling het in 1758 op die Kasteeltafel gesit nie. In gewone jare het die getal sterftes tot dope grofweg as 100 tot 261 gestaan, en daar was ’n voortdurende aanwas tot die koloniale bevolking deur Kompanjiesdienaars wat hul ontslag geneem het. Die syfers, hoewel hulle nie as volkome akkuraat beskou kan word nie, gee nog die idee van die swaar lewensverlies deur die pokke. Tafelvallei het tussen die 1ste van Mei en die 31ste van Oktober 1755 963 Europeërs en 1,109 swartes begrawe. Onder die Khoikhoi het die siekte groot verwoesting aangerig, verder binneland toe as in 1713. Voor midsummer het dit heeltemal uitgesterf. Die agste jaar het dus nog binne daardie skaduwee geleef: minder vrye huishoudings, minder slawe, en ’n kolonie wat nog graan uit reserwes uitvoer terwyl die hoofstad se arbeidskrag dun gebly het. Kompanjiesboeke het reeds die kwartaallikse 600 guldens gesluit wat sedert 1747 aan Tulbagh se weduwee-moeder Catharina Cattepoel gestuur is; sy is in 1757 oorlede. ’n Kinderlose weduwenaar het die eerste stoel gesit sonder daardie Nederlandse huishoudelike eis. [3] [9]
Die agste jaar was dus ’n jaar van die vul van ’n leë preekstoel, van die sluit van ’n wetenskaplike besoek, van ’n noordwestelike rooftog, en—eers aan die einde—van ’n reede wat gedraai het. Waens wat in die afsonderingsmaande van 1755 nie ingekom het nie, kon weer beweeg. Militiasametrekking, verskoon terwyl die siekte geloop het, kon geroep word. Veraf geleë banke kon vol word. Frankryk en Engeland was weer eens in oorlog. Daardie internasionale feit het Tafelbaai in 1756 of 1757 nie met betalende vloote volgemaak nie. Reeds in 1755–56 is ’n nuwe gebou vir die ratelwag op die teenswoordige Groentemarkplein opgerig. Die Wapenplein is in hierdie jare weer gelykgemaak en van ’n heining van eikebome voorsien; nuwe strate is uitgelê. Die naam Kaapstad het nie meer eufemisties geklink nie. Daardie burgerlike werk is die agste jaar se plaaslike gesig tot Desember: ’n waghuis en ’n gelyk gemaakte plein in ’n hoofstad wat drie jaar tevore meer as twee duisend mense begrawe het, en ’n Kasteel wat nog ’n wynbelasting goedkoop verpacht het. [3] [9]
Uitwaarts het die grondregime nie verander nie. Veelopies van vyf of ses duisend akkers het nog gelyk of daar grond genoeg oorbly. Jaarlikse huur, wanneer dit verhaal kon word, het £5 gebly ná die vyftienjarige erfpagskikking van 1732. Khoikhoi wat nog in kompakte liggame saamgehou het, het hul eie regering behou, met hoofde wat prakties deur die Nederlandse owerhede aangestel is. Slegs wanneer Europeërs of slawe ook betrokke was, is hulle aan koloniale reg onderwerp. Die groter getal het ou stamonderskeidings verloor en as afhanklikes van boere geleef, of rondgeswerf en diens geneem soos hulle lus was. Die howe was oop vir hul beskerming, en swaar vonnisse teen Europese misdadigers in sulke sake bewys dat die wet nie ’n dooie letter was nie. Die regering van Tulbagh, gewild soos dit was, was sterk; verdrukking van Khoikhoi op enige groot skaal kon slegs in tye van anargie plaasvind. Grond is toegeken sonder om hulle te raadpleeg. Daar was nog volop grond vir hulle en hul vee oorgelaat, sodat dié vraag nie ’n dringende een was nie. Dirk Marx se berig, in 1756 ontvang, dat hy Xhosa so ver wes as die Groot-Vis ontmoet het, het die grensnoot gebly: nie ’n nuwe plakkaat oor gewere en perde nie—dit was 1755—maar ’n jagter se lyn wes van die Keiskama van Beutler se 1752-ekspedisie na die Vis. Kalender 1758 het geen tweede Beutler-skaal trek bygevoeg nie. Dit het ’n kommando in die Roggeveld bygevoeg. [3] [4]
Harders na Waveren gestuur — Januarie 1758
In Mei 1757 is ds. Arnoldus Maurits Meyring oorlede. Hy het die preekstoel van Roodezand se kerk—nou Tulbagh, in die Land van Waveren—sedert September 1743 beklee. Veertien jaar min ’n paar maande is ’n lang plattelandse bediening. Waveren is van 1700 af beset, met ’n militêre pos onder die berge om setlaars se vee teen San-aanvalle te bewaak; die kerk te Roodezand was die geestelike merk van daardie kom. Gekombineerde kerkrade van predikant en ouderling uit elke gemeente, op die 30ste van Augustus 1745 in hul gemeentegrense vasgestel, het nog jaarliks op die derde Maandag van elke Januarie vergader. Die Januarie-vergadering van 1758 het dus met Roodezand se stoel leeg gesit, agt maande ná die dood. Die regering het die plek nie uit die Kaapse paar gevul nie, nog uit Stellenbosch, nog uit Drakenstein, nog uit Zwartland, deur die res van die vorige kalender. [3] [7]
In Januarie 1758 het die kommissaris Johan Gideon Looten, wat toe aan die Kaap was, ds. Remmerus Harders van ’n skip waarvan hy kapelaan was, gehaal, en hom gestuur om die gemeente te Waveren te bedien totdat die plek deur ’n aanstelling uit Nederland gevul sou word. ’n Besoekende kommissaris kon in ’n maand doen wat die Kasteel in agt nie gedoen het nie. Harders was nie ’n direkteursbenoemde vir Roodezand nie. Hy was ’n skipskapelaan van ’n romp in Tafelbaai afgehaal en binneland in geloop na ’n kom wat sonder ’n gestasioneerde predikant aanbid het sedert Mei. Die aanstelling was uitdruklik tydelik: totdat Nederland ’n man noem. Die direkteure se later instruksie dat hy permanent bly, is nie vanjaar se daad nie. Vanjaar se daad is Looten se Januarie-verwydering en die stuur. [3]
’n Plattelandse kerk met ’n geleende kapelaan is nog nie ’n gevestigde gemeente nie. Siekebesoek, doop, huwelik en die Sondagpreek het gewag; hulle het nou ’n man gehad wat nie vir daardie kom opgelei is nie. Waveren se plase het agter die berge gesit wat die kusgebied van die binneland skei; die Klein-Bergrivierkloof is die poort tot daardie vallei, aan alle kante deur groot bergreekse omring. Veeboere het lankal die Warm Bokkeveld oorgesteek en die Breede afgegaan. Die Roodezand-preekstoel was die Kompanjie se godsdienstige eis op daardie beweging. Agt maande lank het die eis ’n gebou en geen incumbant gehad nie. In Januarie het dit ’n kapelaan van ’n skip gehad. Franse name op daardie plase—De Plaisante onder die Joubert-gronde—was ouer as Meyring se pastorate en ouer as Harders se aankoms. Die Januarie-stuur het daardie plase nie leeggemaak nie. Dit het ’n preekstoel gevul wat hulle bedien het. [3] [7] [8]
Philippe Jacob Naudé van Berlyn, seun van ds. Roget David Naudé, professor aan die Franse Kollege en predikant van die Franse kerk te Berlyn, het in die Kompanjie se diens gebly. Hy het in 1754 aangekom; sy ontslag en verhuising na Drakenstein het nog voorgelê. Die Januarie-vulling te Roodezand het nie ’n nuwe gemeente, ’n Lutherse skuur in Strandstraat, of ’n Morawiese terugkeer gemaak nie. Dit het die gat gesluit wat Mei 1757 in ’n net oopgemaak het wat andersins gehou het: Kroonenburg en Voltelen aan die Kaap, Croeser te Zwartland, Appeldoorn te Stellenbosch, Van der Spuy te Drakenstein, en nou Harders, voorlopig, te Waveren. Gekombineerde kerkrade kon in Januarie met vyf preekstoele genoem vergader. Dit is die kerkfeit van die openingsmaand. [3] [8]
De la Caille vertrek — 8 Maart 1758
Op die 8ste van Maart 1758 het abbé De la Caille se Kaapse verblyf geëindig. Hy het op die 19de van April 1751 met aanbevelings van die Prins van Oranje aangekom, reeds lid van die Koninklike Akademie van Wetenskappe te Parys, met die oogmerk om ’n sterkaart van die suidelike hemele te maak en ’n meridiaanboog te meet. Sewe seisoene van waarneming het gesluit toe hy Europa toe gelaat het. Van Tulbagh, wat ’n warme belangstelling in sy werk getoon het, het hy al die hulp ontvang wat moontlik was om te gee. Die agste jaar het dus oopgegaan met die sterrekundige nog in die kolonie en die eerste kwartaal sonder hom gesluit. Wat die Kasteel gehou het, was nie ’n monument in klip nie maar ’n kaart, ’n gemeette boog, en ’n reputasie. [3] [9]
Gedurende sy verblyf het hy ’n byna ongelooflike hoeveelheid sterrekundige werk verrig, en alles wat hy gedoen het, was verbasend goed gedoen. Toe hy sy basislyn op ’n vlakte oos van Saldanhabaai gemeet het, het hy die hulp van ’n ingenieuroffisier Muller van die Kaapse garnisoen gehad; vir die res van sy veldwerk was sy enigste assistente onopgeleide en ongeskoolde manne. Die boog wat hy deur triangulasie gemeet het, het gestrek van ’n punt binne ’n paar treë van die hoek van Strand- en Adderleystraat in Kaapstad tot Klipfontein in Piketberg, 1° 18′ 17,5″ volgens sy berekening. Hy het die graad van breedte as 364,728.4 Engelse voet gevind. ’n Franse abbé, ’n garnisoeningenieur vir een basislyn, en onopgeleide helpers vir die res van ’n meridiaanboog van Tafelvallei na Piketberg: dit is die arbeid wat die 8ste van Maart gesluit het. [3]
Later verifikasie, met instrumente van ’n ander eeu, het slegs piepklein foute getoon. Die Franse sterrekundige se breedte van sy sterrewag was slegs 2,01″ verkeerd, en die ware lengte van ’n graad van breedte noordwaarts daarvan is 364,439 Engelse voet. Die verskil tussen die twee berekeninge beloop minder as twintig myl vir die hele omtrek van die aarde. Die posisie van die sterre in De la Caille se kaart is ewe akkuraat bevind. Die kolonie het daardie reputasie gehou; die abbé het die reduksies huis toe geneem. Kalender 1758 wag nie op later verifikasie om die besoek te sluit nie. Dit sluit dit op die 8ste van Maart, met die boog reeds gemeet en die kaart reeds gemaak. [3]
Vooraanstaande gaste van die Tulbagh-jare het ’n klein koloniale dorp gevind en ’n goewerneur wat nie ’n mooi figuur sou sny nie. De la Caille, onder hulle, het drie intelligente manne in Kaapstad ontdek: die goewerneur self, raadssekretaris Du Grandpréz, en Nicolaas van Dessin, sekretaris van die weeskamer. Die huis by die kanaal, beskaduw met kastaiingbome, van die ander onderskei slegs deur die sentries by die deur en deur die trompet wanneer die goewerneur tot ete gaan sit het, was die huis wat die abbé se jare gehuisves het. Skilderye van De Ruyter en Tromp het daar gehang. Dit was klein en eenvoudig, geskik vir die baie min mense wat sake by hom te soek gehad het; die inwoners het nie die deur verbygegaan sonder een of ander teken van eerbied nie. Die beste beleid, het die goewerneur aan ’n ander Franse besoeker gesê, was om regverdig en eerlik met elke man te handel. Die 8ste van Maart het die sterrekundige uit daardie huis en van daardie reede gelaat. Dit het die beleid nie uit die stoel gelaat nie. [9]
Wetenskaplike besoekers sou in later jare terugkeer; hulle is nie vanjaar se daad nie. Vanjaar se daad is die vertrek ná sewe Kaapse seisoene, die gemeette boog van Tafelvallei tot Piketberg, die suidelike kaart, en ’n Kasteel wat Muller en onopgeleide manne en die goewerneur se belangstelling gegee het. Die tuine van 1652 het vloote ’n eeu lank ververs. In Maart 1758 het hulle ’n man weggestuur wat daardie selfde hemele as laboratorium gebruik het. Die agste jaar het die reputasie gehou. Dit het die abbé nie gehou nie. [3] [9]
Voltelen sterf; Bode kom aan — April en November 1758
In April 1758 is ds. Christiaan Benjamin Voltelen oorlede. Hy het in November 1755 na die Kaapse preekstoel gekom, onder ’n reëling tussen homself en Croeser waarvan die regering goedgekeur het, toe Croeser na Zwartland gegaan het en Voltelen van daardie plattelandse bediening ingekom het. Van Augustus 1750 het hy Zwartland gesit; van November 1755 het hy die Kaap saam met Kroonenburg gesit. April het dus die tweede Kaapse predikant drie weke ná die sterrekundige se seil weggeneem. Die Kaapse kerk, wat onder ’n enkele predikant was tussen Van der Spuy se oordrag na Drakenstein in Januarie 1753 en Croeser se aankoms in September 1754, was weer ’n man kort. [3]
In November van dieselfde jaar is sy plek gevul deur ds. Johannes Frederik Bode, wat deur die direkteure uitgestuur is. Sewe maande het tussen Voltelen se dood en Bode se bevestiging gesit. Kroonenburg, wat in Oktober 1752 uit Europa aangekom en aan die Kaap gestasioneer is, het die dorpspreekstoel deur daardie tussentyd gedra soos hy dit een keer tevore gedra het. Bode was ’n direkteursman vir die hoofstad, nie ’n kapelaan van ’n skip afgehaal nie. Die kontras met Harders in Januarie is die jaar se kerkmetode: ’n kommissaris wat Waveren uit ’n romp in Tafelbaai vul; die Sewentien wat Kaapstad uit Nederland vul. [3]
Die ander preekstoele van die kolonie was, in daardie April en daardie November, andersins voorsien. Croeser het nog Zwartland gesit. Appeldoorn het nog Stellenbosch gesit, nadat hy in September 1753 uit Europa aangekom en die volgende maand daar gestasioneer is. Van der Spuy het nog Drakenstein gesit, in Januarie 1753 op eie versoek daarheen oorgeplaas toe Van Echten na Holland teruggekeer het. Harders het nog Waveren op Looten se tydelike stuur gesit. Gekombineerde kerkrade van predikant en ouderling uit elke gemeente het nog jaarliks op die derde Maandag van Januarie vergader. Die April-dood en die November-bevestiging het dus slegs die Kaap se tweede stoel geskuif. Hulle het nie gemeentegrense hergeteken wat op die 30ste van Augustus 1745 vasgestel is nie. [3]
Later geskille oor Bode se waardigheid, en later aankomste wat ’n derde Kaapse stoel sou sit, is nie vanjaar se daad nie. Kalender 1758 het twee Kaapse feite in die klerikale rol: Voltelen se dood in April, Bode se aankoms in November, en Kroonenburg wat die tussentyd hou. Voeg Looten se Januarie-stuur van Harders na Waveren by, en die jaar se kerkbesigheid is volledig. Geen nuwe gemeente. Geen Lutherse skuur. ’n Geleende kapelaan in die Land van Waveren en ’n direkteurspredikant in Tafelvallei. Die verskillende kerke in die kolonie, goed voorsien gedurende Tulbagh se administrasie as geheel, moes in hierdie twaalf maande ’n dood, ’n tydelike vulling en ’n direkteursvervanging absorbeer. [3]
San-rooftog in die Roggeveld — Mei 1758
In Mei 1758 het ’n party van omtrent twee honderd San van anderkant die binnelandse bergreeks ’n rooftog in die Roggeveld gemaak en omtrent vier honderd stuks vee weggedryf. ’n Kommando onder David van der Merwe het saamgekom en die rowers veertien dae lank agtervolg. Die San is in ’n berg ingehaal, toe ses-en-vyftig geskiet is, en al die vee behalwe agt-en-veertig is herwin. Kommandant Van der Merwe is ligtelik gewond; daar was geen ander ongeval aan die Europese kant nie. Veertien dae, twee honderd rowers, vier honderd stuks, ses-en-vyftig geskiet, agt-en-veertig vee nie herwin nie, een burger gewond: dit is die Mei-feit op die noordwestelike grens. [3]
Die optrede het tot dieselfde noordwestelike patroon as die 1754-Roggeveld- en Bokkeveldgevegte behoort. In die lente van daardie jaar het ’n groot party in die Roggevelde verskyn en groot troppe weggedryf; slegs een individu—’n Khoikhoi—is vermoor, maar die boere op die noordwestelike grens het hul huise in alarm verlaat. Die krygsraad van Stellenbosch en Drakenstein het die veldkorporale Willem van Wyk, Godlieb Opperman, Nicholas Ryk, Pieter van Zyl, Barend Lubbe en Barend Forster opdrag gegee om met hul magte uit te trek. Ses weke lank was daardie kommando in die veld; die San het na berge teruggetrek en hardnekkige weerstand gebied; een vesting is tevergeefs beleër; vier-en-sestig San is gedood, teen ’n koste van een blanke man en twee Khoikhoi gewond; die kommando het met slegs sewe stuks vee uit alles wat verloor is, teruggekeer. Iets later dieselfde jaar is Jacobus Gildenhuis se vee van sy plaas in die Bokkeveld weggedryf; bure—Dirk Koekemoer, Jan van Aswegen en Andries van der Heiden, met twintig Khoikhoi—het agtervolg, ses-en-twintig neergeskiet, agt gewond, en byna al die vee herwin. Vrede is toe belowe. Mei 1758 het daardie noordwestelike stilte verbreek. [3]
Van der Merwe se veertien dae was korter as die ses weke van 1754, en die herwinning was veel beter: almal behalwe agt-en-veertig van vier honderd, teen sewe stuks uit groot troppe. Die koste aan die Europese kant was ’n ligte wond aan die kommandant in plaas van ’n blanke man en twee Khoikhoi gewond. Ses-en-vyftig in ’n berg geskiet is van ’n stuk met vier-en-sestig vier jaar tevore gedood en ses-en-twintig in die Bokkeveld geskiet. Vee gelig, plase gealarmeer, kommando opgeroep, bergjag, gedeeltelike herwinning: die krygsraad se veldkorporale het in seisoenale beweging gebly. Gewere en perde in Khoikhoi-hande het die landdroste reeds bekommer. In 1755 het sommige Khoikhoi in die distrik Swellendam etlike perde en ’n paar muskette as loon van burgers verkry, toe die landdros opdrag gekry het om die verbode eiendom op ’n vriendelike wyse in ruil vir iets anders te probeer bekom, en sulke dade in die toekoms streng te verbied. Dié wat die olifantjagters vergesel het, het geleer om kundige skuts te wees. Die Mei-rooftog was San, nie berede Khoikhoi nie; die bekommernis het daarnaas gesit. [3] [4]
Tulbagh se regering het in die ou distrikte gewild en relatief sterk gebly. Op die verre veegrens het geweld nog beslis wat howe nie betyds kon bereik nie. Veelopies van vyf of ses duisend akkers, teen £5 verhuur wanneer die huur verhaal kon word, was die prys werd om te dryf. Die Roggeveld sit agter die binnelandse reeks; twee honderd San van anderkant daardie reeks het nie vir ’n tuin-erf in Tafelvallei gekom nie. Hulle het vir vee op die noordwestelike lopies gekom. Van der Merwe se kommando was burgermag, nie ’n garnisoenkolom nie. Buskruit was die regering se bydrae; die res het die boere self toegerus en voorsien. Veertien dae in die veld in Mei is daardie stelsel aan die werk in die agste jaar. [3] [4]
Mei sit dus tussen ’n April-dood by die Kaapse preekstoel en ’n boot wat Delagoabaai verlaat. Die Kasteel het Voltelen in April begrawe. Dit het die meeste van vier honderd Roggeveld-vee in Mei herwin, teen die koste van ses-en-vyftig San dood en ’n kommandant ligtelik gewond. Dit het nog nie geweet dat ’n Bengaalse vrag onder noodmaste, sedert die 1ste van Julie 1757 by ’n verlate fort, daardie maand ’n boot sou stuur wat nooit weer gehoor sou word nie. Grensgeweld en ’n vermiste Kompanjiesromp is nie dieselfde nuus nie. Hulle is dieselfde kalender. [3]
Naarstigheid-soektog — Mei en laat 1758
In Januarie 1757 het die Kompanjie se skip Naarstigheid uit Bengale geseil met ’n waardevolle vrag. Op die 9de van April is sy in ’n orkaan ontmas. Ses weke lank het haar bemanning hul bes gedoen om Valsbaai onder noodmaste te bereik, maar toe dit onmoontlik blyk, en hulle in groot nood was, het hulle die skip omgekeer en na Mosambiek gestuur. Die Agulhasstroom was teen hulle, en hulle kon nie so ver noord kom nie, so op die 1ste van Julie 1757 het hulle Delagoabaai ingeloop en voor die ruïnes van die verlate Nederlandse fort anker gegooi. Partye wat oorland na die Kaap en na Mosambiek gestuur is, moes onsuksesvol terugkeer. ’n Kompanjiesromp met ’n Bengaalse vrag, onder noodtuig, Valsbaai misgeloop, en by ’n verlate fort, was nog daar toe 1758 oopgegaan het. [3]
In Mei 1758 het ’n boot met ’n offisier en vyf manne vertrek om Mosambiek te probeer bereik, maar sy is nooit daarna gehoor nie. Ná die ontmasting is die Naarstigheid deur die Engelse skip Delaware, tuiswaarts, aangespreek, wie se skipper die omstandigheid by die Kamer van Delft gerapporteer het. Die direkteure het daarop instruksies aan die Kaapse regering uitgereik om ’n soektog te laat doen. ’n Vermiste boot van ses, ’n tuiswaartse Engelse berig na Delft, en bevele suid na die Kasteel: dit is die Mei-en-daarna-feit. Delagoabaai het in 1756 al ’n ander geïmproviseerde romp ontvang, toe die Doddington-oorlewendes die Happy Deliverance van Bird Island te water gelaat en daardie baai veilig bereik het. Die Naarstigheid se mense het ruïnes gevind, nie ’n tuiswaartse skip wat wag nie. Oorland van daardie baai na die Kasteel, of noord na Mosambiek, was nie ’n wa pad nie. Die Mei-boot het die seeroete noord probeer. Dit het verdwyn. [3]
Teen die einde van 1758 het die pakketskip Hector Tafelbaai vir daardie soektog gelaat. ’n Kaapse pakket suidoos gestuur om ’n Bengaalse vrag te soek wat Valsbaai misgeloop het, is die Kasteel wat Delft gehoorsaam ná ’n jaar se stilte uit Delagoa. Die Voorsigtigheid, op die 8ste van Junie 1757 naby Soutriviermond vergaan, was ’n Kompanjiesvoorsiener in sig van die hoofstad verloor; haar nege-en-vyftig manne het aan wal geloop. Die Naarstigheid het hoegenaamd nie aangekom nie. Twee Kompanjiesname, een wrak in die vorige Junie en een vermiste romp nog by Delagoa in hierdie Desember, is die seedraad wat die agste jaar geërf het. Die Hector se laat seil is vanjaar se antwoord. Wat sy gevind het, is nie ’n Desember-feit op die Kasteeltafel nie. [3]
Daar was maar min rampe aan die Kaapse kus in die Tulbagh-jare vergeleke met sommige vroeër dekades; die Naarstigheid is hoegenaamd nie ’n Kaapse-kuswrak nie. Sy is ’n Bengaalse vrag wat nooit ververs het nie. Die Cybells bo Blueberg en die verdwene Schuylenburg in 1756, die Voorsigtigheid by Soutrivier in 1757, en nou ’n boot van ses verlore op die Mosambiek-poging en ’n pakket laat in 1758 uitgestuur, is die genoemde min waarteen die agste jaar se water sit. Hulle het nie wynbestellings gevul nie. Hulle het nie die £1-reg van agt-en-dertig pond opgestoot nie. Hulle het die jaar gemerk as een waarin die Kompanjie se eie rompe, tot Desember, nog meer nuus op die water gemaak het as vreemde kopers. [3]
Franse vloot begin aankom — Desember 1758
Die gehalte van die wyn wat na Indië gestuur is, is dikwels oor gekla, en geen verbetering is daarin gemaak nie. Die meester van die Kompanjie se wynstore aan die Kaap het voorgegee dat die grootste sorg gedra is om die slegste wat te koop gebring is, te verwerp, en dat hy nie ’n beter artikel kon kry as wat aangestuur is nie. Die gevolg was dat die raad van Indië geweier het om so ’n groot hoeveelheid as vroeër te neem, en die uitvoer na Batavia, wat vir die vyf jaar 1751–1755 gemiddeld 558 leggers was, het tot 262 leggers gemiddeld oor die volgende tien jaar gedaal. Kalender 1758 het tot Desember binne daardie tweede gemiddelde gesit. Daar was briefwisseling met die direkteure oor die omskakeling van die wyn in brandewyn, en dit is vasgestel dat as meer stookketels ingevoer word, daar geen moeite sou wees om jaarliks 400 leggers te bekom teen ’n prys van nie meer as omtrent £14 11s. 8d. ’n legger nie. Maar die gehalte van die brandewyn wat as monsters gestuur is, was so aanstootlik dat die plan misluk het. Gehalte, nie gebrek aan druiwe nie, het die Batavia-twis gebly. Die agste jaar het daardie twis geërf en dit nie genees nie. [3]
Die direkteure het juis in hierdie tyd ook goedgedink om wyn ’n besondere voorwerp van belasting te maak. Die koloniale inkomste en die wins op goedere hier verkoop het nou tussen £11,000 en £12,000 per jaar beloop, maar die som wat uit die Kompanjie se tesourie aan die Kaap uitbetaal is, was in ronde syfers £20,000 meer, die een jaar by die ander geneem. Om die inkomste te vermeerder, is in 1756 ’n uitvoerreg van £1 per legger deur die direkteure gelê op alle wyn en brandewyn wat in grootmaat aan vreemdelinge verkoop is. Dit was boonop die gelde wat vroeër gehef is. Die reg is by veiling verpacht, en in die eerste jaar is dit vir nie meer as omtrent £38 6s. 8d. verkoop. Vier jaar later sou dit tot £400 styg; in 1758, tot Desember, het dit nie. ’n Belasting wat vir agt-en-dertig pond verpacht, beskryf nie ’n vol mark nie. Dit beskryf jare waarin vreemdelinge nie grootmaatwyn gekoop het nie. In 1756 en 1757 het slegs twaalf vreemde skepe aangeland, en hoewel drie hiervan van Mauritius gestuur is om voorsiening vir die Franse troepe daar te kry, het die wynvoorraad die vraag ver oortref. Insolvensies van wynboere het ontstellend dikwels geword. Baie het in die laaste jare bankrot gegaan as gevolg van te veel aanbod en te min vraag. Boere het matroosbrille geleen om die horison vir moontlike kopers af te kyk. Die £1-reg het bo-op daardie ooraanbod gesit. Dit het nie die insolvensies geskep nie; dit het hulle gevind. [3] [9]
Die goewerneur-generaal Van Imhoff het in 1743 die fiskaal ’n fooi van vier sjielings en twopence op elke legger wyn wat aan ’n vreemdeling verkoop is, toegelaat. Goewerneur Tulbagh, as die enigste verligtingsmaatreël waaraan hy kon dink, het met die onafhanklike fiskaal Van Oudtshoorn gereël dat hy sy aanspraak op hierdie fooi laat vaar, en in die plek daarvan een sjieling en vierpence op elke honderd pond graan of meel wat aan ’n vreemdeling verkoop word, ontvang. Die fooiverskuiwing van wyn na graan was ’n klein kasteelaanpassing met ’n duidelike bedoeling: die wynvloer verlig sonder om die fiskaal se sak leeg te maak, en vreemde kopers na meel stuur wanneer leggers nie sou beweeg nie. Dit het Batavia se wynvraag nie herstel nie. Dieselfde fiskaal wat die graanfooi in plaas van die wynfooi geneem het, het in 1758 nog die onafhanklike stoel gesit. Dieselfde goewerneur wat nie amptenare sou laat handel nie, kon Batavia nog nie Kaapse wyn laat drink wat dit nie wou neem nie. Graan, anders as wyn, het nog ’n reserwe gehad. Die swak koringoes van 1756 het nie die gewone uitvoer gestop nie, omdat magazyns gehou het wat die goeie oes ná Junie 1755 gelaat het. Sake was op hul ergste in hierdie jare—tot Desember. [3]
Sake was op hul ergste toe in Desember 1758 en Januarie daarna ’n vloot van sewentien Franse oorlogskepe en transportskepe met troepe uit Mauritius aangekom het. Hulle is doelbewus gestuur om te ververs en ’n voorraad voorsiening in te lê. Dadelik het die prys van plaasprodukte verdubbel of verdriedubbel; al die surplusvoorraad is van die hand gesit; alles is in geld betaal. Die eerste rompe in Desember 1758 was die keerpuntsein. Ná jare van dun vreemde aankomste en leggers wat nie wou beweeg nie, het oorlogsaanvraag van die Franse Indiese Oseaan-vestiging Tafelbaai met kontant ingestap. Een van die grootste vlotte waarna Kaapstad se straatjongens ooit gestaar het, sewentien oorlogskepe en ’n groot aantal transportskepe, het van Mauritius gekom om te herbevoorraad. Dit verg nie buitengewone verbeelding om te begryp wat so ’n onverwagte klant vir die wynboere van die Kaap beteken het nie. Hul posisie was desperate. Alle afdelings van die ekonomie het ’n skoot in die arm gekry. Die volle bloei wat gevolg het, met Franse en later Engelse pakkette wat teen mekaar gebie het, is nie vanjaar se grootboek nie. Die begin daarvan is ’n laat-1758-feit. [3] [9]
Koloniale en private belang het vir eers saamgeval: die inkomste het gestyg wanneer vreemdelinge gekoop het, magazyns kon surpluskoring skuif, en boere wat voor insolvensie gestaan het, het skielik die skaars goedere gehou. Twee Franse skepe het, in die somber jare voor hierdie aankoms, sonder die gebruiklike salut van nege kanonne geanker en voorrade bestel; Tulbagh het geweier om hulle te laat bedien totdat albei hul eerbied vir die vlag afgevuur het. Daarna het die besoekers gekry wat hulle nodig gehad het, en ’n hoflike woord en ’n glas wyn van hul gasheer. Sagmoedig en verdraagsaam, maar sterk wanneer die goewerneur se gesag getrotseer is: dit was dieselfde stoel wat nou sewentien rompe sien koop wat twaalf vreemde skepe in twee jaar nie gekoop het nie. Die stil jaar van leë baie het in ’n vol ankerplek geëindig. Simonstadbaai het as die winteralternatief van die 1740’s voortgegaan; De Nys het nog die pos gesit. Desember in Tafelbaai was nie ’n noordwes-stormseisoen nie. Dit was ’n betalende vloot in die somerrede. [3] [9]
Op die 21ste van September 1758, tussen die Mei-rooftog en die Desember-rompe, is Marie Mouy oorlede. Gebore in 1685, het sy in 1700 met die landbouer François Retief van Drakenstein getrou; hy is op die 24ste van September 1721 oorlede. ’n Hugenote-huishouding wat sedert die eeuwwending Drakenstein gesit het, het in dieselfde twaalf maande gesluit waarin Harders binneland na Waveren geloop het en De la Caille geseil het. Naudé van Berlyn het nog die Kompanjie gedien. Franse name op die ou gronde het nie op die Mauritius-vloot gewag om Franse name te bly nie. Hulle was ouer as die agste jaar. Die jaar se private dood en die jaar se openbare bloei sit op verskillende skale, soos Catharina Cattepoel se dood teen die wyn-ooraanbod in 1757 gesit het. [8]
Kalender 1758 kan op daardie name en syfers gesluit word. Vader Tulbagh, kinderloos sedert 1753, buitengewone raadslid sedert Maart 1755, het ’n agste jaar gesit waarin die laaste sensus nog 5,128 koloniste en 5,787 slawe gelees het. In Januarie het kommissaris Johan Gideon Looten Remmerus Harders van ’n skip gehaal en hom na Waveren gestuur, leeg sedert Meyring se dood in Mei 1757. Op die 8ste van Maart het abbé De la Caille gelaat, ná ’n boog van naby Strand- en Adderleystraat tot Klipfontein in Piketberg gemeet het. In April is ds. Voltelen oorlede; in November het Johannes Frederik Bode, deur die direkteure uitgestuur, die Kaap se tweede stoel gevul. In Mei het omtrent twee honderd San die Roggeveld beroof en omtrent vier honderd stuks vee weggedryf; David van der Merwe het veertien dae agtervolg, ses-en-vyftig is geskiet, al die vee behalwe agt-en-veertig is herwin, en die kommandant is ligtelik gewond. In Mei het ’n boot met ’n offisier en vyf manne die Naarstigheid by Delagoabaai vir Mosambiek gelaat en is nooit gehoor nie; teen die einde van die jaar het die pakketskip Hector Tafelbaai gelaat om te soek. Op die 21ste van September is Marie Mouy oorlede. In Desember het die eerste van sewentien Franse oorlogskepe en transportskepe uit Mauritius begin aankom om te ververs en voorsiening in te lê; plaasprodukte het verdubbel of verdriedubbel en is in geld betaal. Horak het nog Swellendam gesit. De Nys het nog Simonstad gesit. Kroonenburg het nog die Kaapse preekstoel gesit; Croeser Zwartland; Appeldoorn Stellenbosch; Van der Spuy Drakenstein; Harders, voorlopig, Waveren. Die tuine van 1652 was nog ’n verversingstasie onder ’n Nederlandse vlag, ’n Kasteel wat sy gelde geplaas het, en ’n vaderlike stoel wat in Maart ’n sterrekundige weggestuur en in Desember ’n betalende vloot ingesien het. [3] [4] [7] [8] [9]