Boer History1736 aan die Kaap die Goeie Hoop: Feyenoord-wrak, Hartzogenrath se dood, Hubner-jagters, De la Fontaine tree af
Brik Feyenoord wrak naby Soutriviermond — 1–2 Julie 1736
In die nag tussen die 1ste en 2de Julie 1736 is die brik Feyenoord in ’n storm naby Soutriviermond aan land gedryf en wrak geraak. Slegs een lewe is verloor. Die vaartuig was ’n Kaapse pakket van dieselfde naam wat vroeër Kompanjie-kus- en Delagoa-werk gedoen het; haar verlies op die oop Tafelbaai-strand het nog ’n klein plaaslike romp op dieselfde strook geplaas wat latere storms met groter Indiëvaarders sou besaai. [3]
Die wrak het in gewone winterse noordwesweer gesit eerder as in ’n nege-skip-katastrofe. Tog het dit die nedersetting herinner dat Soutriviermond en die strand daarbuite ’n loefwal gebly het wanneer kabels breek: ’n enkele pakket wat snags inwaarts dryf, kon net so volledig stukkend slaan as ’n derderangse Indiëvaarder, selfs wanneer byna al die bemanning land bereik. [3]
Kalender 1736 het dus sy gedateerde Tafelbaai-rampregister geopen met ’n een-nag-pakketwrak vóór die veel swaarder vlootverliese van die volgende jaar. Vir die jaar self was die administratiewe feit eenvoudig en plaaslik: die Feyenoord weg, een man dood, en die Soutrivier-strand weer die toneel van Kompanjie-berging en begrafnis eerder as van blote roetine-bootverkeer. [3]
Dood van Hartzogenrath; Van Echten na Drakenstein — Junie 1736
In Junie 1736 is ds. Johan Wilhelm Hartzogenrath oorlede. Hy het in April 1731 uit Europa aangekom as die direkteure se predikant vir Drakenstein, en die raad het hom terselfdertyd konsulent van Stellenbosch gemaak terwyl die bejaarde ds. Bek op pensioen mag aftree. Sy vyfjarige ampstermyn het die lang reeks plattelandse vakatures afgesluit wat op Van Aken se dood in 1724 en Slicher s’n in 1730 gevolg het. [3]
Ná Hartzogenrath se dood het die raad ds. Salomon van Echten van Stellenbosch na Drakenstein verskuif, met opdrag om as konsulent vir Stellenbosch op te tree. Van Echten is in November 1732 as predikant van Stellenbosch uitgestuur en het die herstel van ’n volle stel bedienaars voltooi ná agt jaar van onderbroke vakatures by die drie ouer gemeentes. [3]
Aan die Kaap het die kansels van ds. François le Sueur (eerste diens 16 Oktober 1729) en ds. Hendrik Kock (aangekom April 1732 as tweede Kaapse predikant) steeds die stadskerklewe omraam. Die Junie-oordrag het dus die plattelandse paar herrangskik sonder om die Kasteelgemeente te ontbloot: Drakenstein het ’n sittende Stellenbosse predikant ontvang; Stellenbosch het op konsulentversorging van dieselfde man teruggeval totdat ’n later selfstandige aanstelling gemaak kon word. [3]
Olifantjagters ver inland — 1736
Die land moes in hierdie tyd ver inland verken gewees het, want partye olifantjagters was soms agt of nege maande saam uit die nedersetting weg voordat hulle met waens vol ivoor teruggekeer het. Daardie mense was baie terughoudend oor roetes en jaggronde, en inligting uit hulle was so onbetroubaar bekend dat die regering nie die moeite gedoen het om dit op rekord te plaas nie. [3]
Daardie stilte het vir Kaapse administrasie net soveel as vir geografie saak gemaak. Leenplase en erkende buiteposte het steeds wes van die verre oostelike jagstrook saamgegroepeer; tog het ivoorladings bly aankom van reise wat die raad nie kon karteer nie. Die jagters se terughoudendheid het amptelike kennis dunner gelaat as die praktiese reikwydte van vryburgerwaens en Khoikhoi-dienaars wat reeds maande aaneen gereis het. [3]
Teen daardie agtergrond van onopgetekende roetes het een party in 1736 ’n verhaal gelaat wat volledig genoeg was vir die regering om later verklarings te neem. Die uitsondering het nie binnelandse jag uitgevind nie; dit het bloot die gewone stilte gebreek nadat geweld by ’n opperhoof se krale ’n kommersiële ivoortog in ’n saak van attestasies en, die volgende jaar, van ’n tydelike verbod op olifantjag oos van die oostelike grens verander het. [3]
Hubner se olifantjagters oos na Palo en die Pondo’s — 1736
In Mei 1736 het ’n party olifantjagters onder leiding van Hermanus Hubner die nedersetting verlaat en ooswaarts na Xhosaland gereis. Daar was elf blanke mans in die party, met dertien waens en ’n sterk bendes Khoikhoi. Deur die distrik van die Gonaquas, met aan die hoof ’n kaptein wat hulle kaptein Babbelaan genoem het, het hulle by die kraal van ’n klein Xhosa-hoof uitgekom en daarna by die woonplek van Palo, opperheerser van die Xhosa. [3]
Nog verder het hulle die land van die Tembu’s bereik, waar hulle vier koloniste met ses waens aangetref het wat reeds olifante gejag en met die inwoners om ivoor geruil het. Die twee partye het saamgesmelt en verder gegaan na ’n distrik wat hulle as deel van Natal beskou het, onder ’n volk wat hulle Nomotis genoem het—byna seker die Pondo’s. Daar het hulle drie Engelse ontmoet, Thomas Willer, Henry Clark en William Bilyert, wat jare tevore skipbreuk gely het en in alle opsigte soos die omliggende gemeenskappe geleef het, met talle vroue en kinders. [3]
By daardie Engelse het die jagters op krediet omtrent vyf ton ivoor gekoop en onderneem om later yster, koper en krale te lewer. Hulle het nou genoeg ivoor gehad om tien waens te laai, elkeen met agtien of negentien honderd pond. Hulle het dus die terugtog begin, van plan om onderweg te jag, terwyl die drie Engelse voorgestel het om hulle tot by Palo se krale te vergesel. Uit die Nomotis-land het hulle weer deur die Tembu’s gegaan en aangehou tot by Palo se woonplek, waar hulle hul vee ’n week of twee wou laat rus. Tot dusver is hulle vriendelik behandel en het hulle geen rede gehad om ander optrede daar te verwag nie. [3]
Slagting van Hubner se agterhoede by Palo se krale — 1736
Ná ’n ruk rus het nege van die Europeërs, met sewe waens, vooruit gegaan en ná ’n dag se reis by ’n rivier uitgekom wat so geswel was dat hulle op die oewer moes kampeer en op die val wag. Die drie Engelse was by daardie voorhoede maar wou nie verder gaan nie. Op die agtste dag ná vertrek uit Palo se kraal het hulle nog gewag toe twee van die Khoikhoi wat by die makkers agtergelaat is, verskyn en berig dat al die ander uitgemoor is. [3]
Die dienaars het vertel dat Hermanus Hubner voor die tent sit, waarin die ander Europeërs gelê het, toe een van hulle tekens van ’n vyandige plan onder Palo se mense aangemeld het. Hubner het geen ag daarop geslaan nie en geantwoord dat die mense vriendelik is en daar geen rede tot onrus is nie. Kort daarna het sommige Xhosas agt osse aangejaag en, namens die hoof, aan Hubner aangebied. Terwyl hulle praat, steek een hom skielik met ’n assegaai. Hy trek die wapen uit sy lyf en probeer sy geweer bereik, maar word met ’n tweede steek in die rug doodgemaak voordat hy dit kon doen. [3]
Die aanvallers het toe van alle kante op die tent toegestorm en Frederik Hubner, Andries Esterhuis en Gerrit van Vuuren vermoor voordat hulle hulself kon beskerm. Philip Constant en Anthonie Pottier het uit die tent gekom maar is naby doodgemaak. Die lyke is daarna vermink. Die moordenaars het die twaalf waens afgelaai en verbrand, waarskynlik vir die yster. Onder die voorrade was drie vaatjies buskruit, elkeen van vyftig pond. Toe die vaatjies oopgebreek en die kruit op ’n hoop gegooi is, het ’n geweldige ontploffing ’n groot getal van die nabye mense gedood en gewond. [3]
Oorlewendes se vlug na die Gonaqua en die Visrivier — 1736
Toe hulle die lot van hul makkers verneem, het agt van die Europeërs by die rivier haastig met die waens oorgesteek. Die drie Engelse, wat geen vrees vir die Xhosas gehad het nie, het agtergebly, en een van die jagters, Louis Cloete, het dit raadsaam geag om hom onder hul beskerming te plaas. Kort ná die oorgang is die party deur ’n groot skare ingehaal waarin hulle sommige mense van gemengde afkoms herken het. Hulle het op die agtervolgers gevuur en agt of tien neergeskiet; maar met baie min kruit oor het hulle by die eerste geleentheid die waens verlaat en te voet voortgegaan. [3]
Drie dae en twee nagte lank het die agtervolgers gevolg totdat die vlugtelinge Gonaqua-land bereik het, waar kaptein Babbelaan hulle ’n eskort tot by die Visrivier gegee het. Een van hulle, Christoffel Hoogreefde, het onderweg flou geword en is onder Gonaqua-sorg gelaat. Die sewe wat ontkom het, het te voet na die Sondagsrivier aangegaan, waar hulle ’n ander olifantjagparty onder Gerrit Oosthuizen en Jacob van Deventer ooswaarts teëgekom het. Vier van hulle—Daniel de Vries, Jan de Bruin, Jan van Vuuren en Coenraad Scheffer—het by daardie party aangesluit. Die ander drie—Hendrik de Vries, Hendrik Scheffer en Jan de Vries—het na die Kaap aangegaan; die eerste twee het later op die 10de Julie 1737 ’n formele attestasie van die tog gelewer. [3]
Die Hubner-tog het dus vir Kaapse rekordhouers ’n lyn name en plekke vasgelê van Babbelaan se Gonaquas deur Palo se Xhosas, die Tembu’s en die Pondo’s tot by skipbreukeling-Engelse inwoners en ’n slagting by ’n opperhoof se kraal. Ivoorladings van byna ’n ton per wa, kredietruil in yster en krale, en ’n kruitontploffing onder die aanvallers het almal dieselfde verhaal binnegegaan wat vrye jagters lank van die amptelike kaart afgehou het. [3]
De la Fontaine vra om aftrede; Van Kervel as opvolger aangewys — 1736
Goewerneur Jan de la Fontaine het nou in jare gevorder, en swakhede het hom begin oorval. Hy was ’n weduwenaar; sy vrou is in Junie 1730 oorlede. Hy het kinders gehad vir wie hy die voordele van ’n verblyf in Europa begeer het, en van wie hy nie wou geskei wees nie. Gedurende die agt-en-twintig jaar wat hy die Kompanjie gedien het, het hy aansienlike rykdom vergader, en dit het ’n begeerte by hom geword om die aand van sy lewe in rus in die Vaderland deur te bring. [3]
In 1736 het hy die direkteure om verlof gevra om af te tree. Hulle het sy besluit met spyt verneem, want hy het sy pligte tot hulle tevredenheid vervul; maar sy versoek was so redelik dat dit nie geweier kon word nie. Hulle het dus die sekunde Adriaan van Kervel as sy opvolger aangestel en Hendrik Swellengrebel tot sekunde bevorder. [3]
Die direkteure se antwoord en die formele oordrag van amp het nog voorlê: Van Kervel sou eers op die 31ste Augustus 1737 geïnstalleer word nadat depêches van 17 Junie 1737 die Kaap bereik het, en De la Fontaine sou tot Maart van die jaar ná die oordrag in die kolonie bly voordat hy as admiraal van vyf skepe seil. Binne kalender 1736 was die deurslaggewende plaaslike daad die goewerneur se eie aansoek en die direkteure se keuse van Van Kervel en Swellengrebel vir die twee hoogste burgerlike setels wat op sy vertrek sou volg. [3]
Regeringskontinuïteit, nuwe koloniste-name, koring en skeepvaart — 1736
Deur 1736 het De la Fontaine steeds die regering gelei wat hy sedert sy installasie op die 8ste Maart 1730 beklee het, met Van Kervel as sekunde en Daniel van den Henghel as onafhanklike fiskaal. Die aftredeversoek het hom nie in die jaar waarin dit gestuur is uit die Kasteel verwyder nie; dit het slegs die opvolging vasgestel wat die direkteure aanvaar het terwyl hy nog in amp gebly het hangende formele oordrag. [3]
Gedurende die latere jare van De la Fontaine se regering, of so kort daarna dat dit prakties binne daardie bestek val, sluit name in die rekords Jeremiah Auret, Jan Bam, Jan Blignaut, Carel Buitendag, Dirk Craffort, Jan Ditlof, Jan Fleck, Andries Holtshuizen, Hermanus Keeve, Frans Marx, Jacob Naude, Hendrik Nefdt, Adriaan de Nys, Godlieb Opperman, Christiaan Rabe, Pieter Radermacher, Andries Schutte, Frederik Seele, Jan Serrurier, Jan Hendrik Swemmer, Jan Andries Truter, Willem van de Vyver en Ernest Wepener in—’n burgerrol-steekproef van die middel-1730’s-nedersetting eerder as ’n enkele dag se sensus. [3]
Oor die wyer oestydperk wat hierdie jaar insluit, het die direkteure steeds vereis dat ’n jaar se koringvoorraad gereserveer word voordat enigiets na Indië gestuur word. Van 1728 tot 1737 was daar standvastige uitvoer, soms tot sewe duisend muid, al was die oeste nie eweredig goed nie. In die dertien jaar 1725–1737 het een duisend en sewe skepe Tafelbaai aangedoen, of gemiddeld sewe-en-sewentig per jaar—agt honderd agt-en-sestig daarvan Kompanjievaartuie, met kleiner getalle Engelse, Deense, Franse en enkele ander vlae. [3]
Kalender 1736 het dus ’n Soutrivier-pakketwrak, ’n plattelandse kerkdood en -oordrag, die eerste volledig vertelde oostelike ivoorramp onder Hubner, en die goewerneur se formele stap na aftrede met Van Kervel en Swellengrebel reeds vir die opvolging aangewys saamgevat—terwyl gewone koringuitvoer en reede-verkeer onder dieselfde Kasteel-hiërargie voortgegaan het wat nog op die werklike oordrag van 1737 gewag het. [3]