Boer History1736 aan die Kaap die Goeie Hoop: Feyenoord-wrak, Hartzogenrath se dood, Hubner-jagters, De la Fontaine tree af
Brik Feyenoord wrak naby Soutriviermond — 1–2 Julie 1736
In die nag tussen die 1ste en 2de Julie 1736 is die brik Feyenoord in ’n storm naby Soutriviermond aan land gedryf en wrak geraak. Slegs een lewe is verloor. Die vaartuig was ’n Kaapse pakket van dieselfde naam wat vroeër Kompanjie-kus- en Delagoa-werk gedoen het; haar verlies op die oop Tafelbaai-strand het nog ’n klein plaaslike romp op die strook geplaas wat winter-noordwesters as ’n lystrand behandel het wanneer kabels gebreek het. Kalender 1736 het dus sy gedateerde Tafelbaai-ramprecord met ’n eennag-pakketwrak oopgemaak eerder as met ’n tuisvloot wat in dagligbranders stukkend geslaan is. [3]
Die wrak het in gewone winter-noordwesterweer gelê. Soutriviermond en die strand daaragter het die plek gebly waar ’n enkele pakket wat in die nag ingedryf is so heeltemal kon opbreek as ’n derdeklas-Indiëvaarder, selfs wanneer byna al die hande land bereik het. Die administratiewe feit vir die jaar self was eenvoudig en plaaslik: die Feyenoord weg, een man dood, en die Soutrivierstrand weer die toneel van Kompanjie-berging en begrafnis eerder as van roetine-bootverkeer alleen. Geen plakkaat teen stranddiefstal, geen galg by die waterkant, en geen nege-skip-naamlys het daardie Julie-nag gevolg nie; die pakket se verlies is as ’n Kaapse-romp-ongeval op ’n bekende lystrand ingeskryf. [3]
Daardie enkele romp het binne ’n rede lê wat, oor die dertien jaar 1725–1737 wat in dieselfde regeringstydperk val, een duisend-en-sewe skepe ontvang het, of gemiddeld sewe-en-sewentig per jaar. Daarvan het agthonderd agt-en-sestig aan die Kompanjie behoort, een-en-negentig was Engels, sewe-en-twintig Deens, negentien Frans, een Portugees en een Vlaams. Buitelandse vlae het nie in die ou getalle teruggekeer ná die jare toe buitestanders tydens skaarste van voorrade weerhou is nie. Die burgers het die verlies gevoel, want vreemdelinge het kontant ingebring; die hoop dat beter tye hulle sou terugbring, is nie verwesenlik nie. Beesvleis en skaapvleis was weer teen ’n pennie-en-’n-halwe tot twee pennies die pond te kry toe die veesiektes afgeneem het, maar die Kaap het sy naam vir goedkoop vars voorsiening verloor, en dit het lank geduur om dit terug te kry. [3]
’n Kaapse pakket wat in Julie aan land gedryf is, het dus minder as ’n deuk in daardie sewe-en-sewentig jaarlikse aankomste beteken as ’n herinnering dat die nedersetting se eie klein rompe dieselfde winterstrand as die Indiëvaarders gebruik het. Die Feyenoord was ’n werkende kushulpmiddel, nie ’n tuisgaande derderanger wat gewag het om na die Vaderland te seil nie. Haar wrak het die Kasteel met een plaaslike pakket minder gelaat op ’n kus wat nog op sulke vaartuie vir baai- en buiteposwerk staatgemaak het, terwyl die groter statistiese verkeer van Kompanjie- en buitelandse vlae onder dieselfde verversingsreëls voortgegaan het wat die nie-Nederlandse aandeel van die rede al uitgedun het. Tafelbaai in midwinter was nog ’n oop rede waarvan die kabels, nie ’n mole nie, die skeepvaart gehou het; ’n noordwester wat een brik op die Soutriviersand kon sit, was die gewone prys van daardie ankerplek, vanjaar betaal in ’n plaaslike romp en ’n enkele graf eerder as in ’n tuisvrag. [3]
Dood van Hartzogenrath; Van Echten na Drakenstein — Junie 1736
In Junie 1736 is ds. Johan Wilhelm Hartzogenrath oorlede. Hy het in April 1731 uit Europa aangekom as die direkteure se predikant vir Drakenstein, en die raad het hom terselfdertyd konsulent van Stellenbosch gemaak terwyl die bejaarde ds. Bek op ’n pensioen mag aftree. Sy vyfjarige dienstyd het die lang reeks plattelandse vakatures gesluit wat op Van Aken se dood in Desember 1724 en Slicher s’n in Junie 1730 gevolg het. Die Junie-dood het Drakenstein weer vakant gelaat en die raad gedwing om die plattelandse paar uit die manne wat al in die kolonie was, te herrangskik. [3]
Die vakatures agter daardie Junie-verskuiwing het teruggeloop deur die latere 1720’s. Ná Van Aken se dood het die Drakenstein-preekstoel etlike maande leeg gestaan totdat die raad ds. Lambertus Slicher op die 15de Julie 1725 daarheen gestuur het en die Kaap aan ds. Arnoldus Maurice d’Ailly alleen gelaat het. Vroeg die volgende jaar is D’Ailly ernstig siek geword; hy is in Junie 1726 oorlede, toe Bek na die Kaap verskuif is en Slicher opdrag gekry het om by geleentheid dienste op Stellenbosch te hou. Só het sake meer as drie jaar gebly. Die direkteure het toe ds. François le Sueur as tweede of assistent-predikant aan die Kaap gestuur; hy het die eerste keer diens gelei op die 16de Oktober 1729. In Junie 1730 is Slicher oorlede, en die raad het Le Sueur opdrag gegee om voorlopig op Drakenstein en Stellenbosch waar te neem. Hy het in April 1731 na die Kaap teruggekeer by Hartzogenrath se aankoms. [3]
In April 1732 het ds. Hendrik Kock uit Europa as tweede predikant van die Kaap aangekom, en hy is in November van dieselfde jaar gevolg deur ds. Salomon van Echten, uitgestuur as predikant van Stellenbosch. Só is al die kerke weer van predikante voorsien ná ’n reeks vakatures oor agt jaar. Hartzogenrath se dood in Junie het daardie herstelde plattelandse paar met een slag ongedaan gemaak. Die raad het Van Echten van Stellenbosch na Drakenstein verskuif, met opdrag om as konsulent vir Stellenbosch waar te neem. Drakenstein het ’n sittende Stellenbosch-predikant ontvang; Stellenbosch het teruggeval op konsulentsorg van dieselfde man totdat ’n later selfstandige aanstelling gemaak kon word. [3]
Aan die Kaap het die preekstoele van Le Sueur en Kock nog die dorpskerklewe omraam. Die Junie-verskuiwing het dus die plattelandse paar herrangskik sonder om die Kasteelgemeente kaal te trek. Die Drakenstein-opvolging wat nou Simond, Bek, Van Aken, Slicher, Le Sueur waarnemend, Hartzogenrath en Van Echten gelees het, was ’n amptelike lys name en datums, nie ’n waarborg dat Stellenbosch ’n eie inwonende predikant sou hou nie. Konsulentsorg het beteken dat dope, siekebesoeke en die Sondagdienste by die ouer drostdykerk weer sou afhang van ’n man wie se eerste werkkring die Fransgestigte vallei was. Kalender 1736 het Stellenbosch op daardie voorwaardes gelaat en Drakenstein met die predikant wat Stellenbosch sedert November 1732 beklee het. Die agtjarige vakature wat Van Echten se aankoms gesluit het, is nie ten volle herhaal nie; dit is verskuif na die gemeente wat pas sy enigste inwonende predikant afgestaan het. [3]
Olifantjagters ver inland — 1736
Die land moet in hierdie tyd ver inland verken gewees het, want partye olifantjagters was soms agt of nege maande aaneen van die nedersetting afwesig voordat hulle met hul waens gelaai met ivoor teruggekeer het. Daardie mense was baie terughoudend oor roetes en jaggronde, en inligting van hulle was so onbetroubaar bekend dat die regering nie die moeite gedoen het om dit op rekord te plaas nie. Leenplase en erkende buiteposte het nog wes van die verre oostelike jagstrook saamgehoop; tog het ivoorvragte aangehou aankom van reise wat die raad nie kon kaart nie. Die jagters se stilte het amptelike kennis dunner gelaat as die praktiese reikwydte van vryburgerwaens en Khoikhoi-knegte wat al maande aaneen gereis het. [3]
Eerste kontak tussen Europeërs en die Xhosa het al aan die begin van die eeu dieselfde oostelike vorm aangeneem. In 1702 het ’n groot party Hollanders en Khoikhoi van Stellenbosch vertrek en tot by die Groot-Visrivier deurgedring. Xhosa is teëgekom, ’n twis het gevolg, en ruilhandel het die vorm van koeëls vir assegaaie aangeneem. Op daardie datum was die Xhosa nie in besit van die Visrivierland waarin die party hulle gevind het nie, maar self op ’n verkennings- of jagtog uit streke verder oos. Oor die algemeen het dit die aard van die verhoudinge gebly: gemagtigde en ongemagtigde partye het ekspedisies oos van die Vis onderneem—sommige vir olifantjag en vir ivoor wat die inwoners al verkry het, ander om in vee te handel. Meer dikwels as nie het onderhandelinge wat harmonieus gelyk het in ’n twis geëindig, en ’n skielike verandering van gesindheid kon ’n aanval lewer voordat die handelaars uit die land was. [4]
Die mense wat die jagters Xhosa genoem het, het daardie koloniale etiket nie onder mekaar gebruik nie. Hulle het ’n nasionale benaming, Amaxosa, van ’n tradisionele hoofman Xosa afgelei. Omstreeks 1680 sou Togu die opperhoof gewees het; hy is opgevolg deur sy seun Gconde, wat om die begin van die agtiende eeu aan die oewers van die Umtata gevestig was. By Gconde se dood het die hoofmanskap aan Tshiwo geval. Palo, die groot seun van Tshiwo, was nie gebore toe sy vader gesterf het nie. Die regterhandseun Gwali, destyds ’n man in die fleur van die lewe, het probeer om van die suigeling-halfbroer ontslae te raak; die stam se verontwaardiging het Gwali en sy aanhangers laat vlug, en in 1702 het hulle die Kei oorgesteek en so ver wes as die latere terrein van Somerset-Oos gereis en by Khoikhoi-clans skuiling gesoek. Palo het dus hoof van die nasie geword. Gedurende sy leeftyd het die geleidelike westelike beweging van die Xhosa voortgegaan, en Palo self het later ’n vestiging in die Izeli-distrik geplaas, terwyl die blanke inwoners van die kolonie gelyktydig ooswaarts beweeg het. [4]
Teen daardie agtergrond van onopgetekende roetes en van ’n opperhoof wat al in die Xhosa-opvolging genoem is, het een party in 1736 ’n verhaal gelaat wat uitvoerig genoeg was dat die regering later verklarings kon afneem. Die uitsondering het nie binnelandse jag uitgevind nie; dit het bloot die gewone stilte gebreek nadat geweld by ’n opperhoof se krale ’n kommersiële ivoortrek in ’n saak van attestasies verander het. Die Gourits is nog as die oostelike grens genoem vanwaar so ’n party kon vertrek. Wat die terughoudende jagters geweier het om te kaart, sou die Hubner-ramp as name van hoofmanne, riviere en dooie metgeselle op papier dwing. [3] [4]
Hubner se olifantjagters oos na Palo en die Pondo’s — 1736
In Mei 1736 het ’n party olifantjagters onder leiding van Hermanus Hubner die nedersetting gelaat en ooswaarts gereis. Daar was elf blanke manne in die party, met dertien waens en ’n sterk bend Khoikhoi. Deur die distrik wat die Gonaquas beset het, aan wie se hoof ’n kaptein was wat hulle kaptein Babbelaan genoem het, het hulle by die kraal van ’n klein Xhosa-hoofman gekom en daarna by die woning van Palo, opperheerser van die Xhosa. Die party is vriendelik behandel soos hy van Gonaqualand na die opperhoof se buurt beweeg het. Ivoor, nie verowering nie, was die vrag wat hulle gehoop het om terug te bring. [3]
Nog verder het hulle die land van die Tembu’s bereik, waar hulle vier koloniste met ses waens al olifante jag en met die inwoners vir ivoor handel dryf, gevind het. Die twee partye het saamgesmelt en aangegaan na ’n distrik wat hulle as deel van Natal beskou het, onder ’n volk wat hulle Nomotis genoem het—byna seker die Pondo’s. Daar het hulle drie Engelse ontmoet, Thomas Willer, Henry Clark en William Bilyert, wat jare tevore skipbreuk gely het en in alle opsigte soos die omliggende gemeenskappe geleef het, met talle vroue en kinders. Die Engelse was nie ’n Kaapse buitepos nie. Hulle was wrak-oorlewendes wat plaaslike vroue geneem het en gebly het. [3]
Van daardie Engelse het die jagters op krediet sowat vyf ton ivoor gekoop, met die onderneming om later ’n hoeveelheid yster, koper en krale te lewer. Hulle het nou genoeg ivoor gehad om tien waens te laai, elkeen met agtien of negentienhonderd pond gewig. Hulle het dus die terugreis begin, van voorneme om onderweg te jag, en die drie Engelse het voorgestel om hulle tot by Palo se krale te vergesel. Uit die Nomotis-land het hulle weer deur die Tembu’s gegaan en aangehou totdat hulle Palo se woning bereik het, waar hulle hul vee ’n week of twee wou laat rus. Tot sover is hulle vriendelik behandel en het hulle geen rede gehad om ander gedrag daar te vermoed nie. Die kredietooreenkoms—ivoor nou, metaal en krale later—het ’n Pondolandse wrakkamp so styf aan ’n Kaapse jagrekening gebind as enige Kompanjie-faktuur. [3]
Die trek het dus al verder oos geloop as die amptelike kaart. Gonaqua-, klein-Xhosa-, Palo-, Tembu- en Pondoland is met dertien waens en ’n Khoikhoi-bend deurgegaan, en ’n tweede koloniale jagparty is onderweg opgeneem. Die betekenis van wat gevolg het, sou nie die myle wees nie. Dit sou wees dat ’n kommersiële ivoorreis, vriendelik by ’n opperhoofkraal ontvang, die eerste botsing tussen setlaars en Xhosa geword het wat uitvoerig genoeg was om as ’n genoemde slagting in die Kaapse rekord in te gaan eerder as as nog ’n terughoudende jagter se gerug. [3] [9]
Slagting van Hubner se agterhoede by Palo se krale — 1736
Nadat hulle ’n ruk gerus het, het nege van die Europeërs, met sewe waens, vooruit gegaan en ná ’n dagreis by ’n rivier gekom wat so geswel was dat hulle op die oewer moes kamp opslaan en op die val wag. Die naam van die rivier is nie gegee nie. Die drie Engelse was by daardie voorhoede maar het nie van voorneme gewees om verder te gaan nie. Die rivier het geval, hoewel stadig. Op die agtste dag nadat hulle Palo se kraal gelaat het, het hulle nog gewag toe twee van die Khoikhoi wat by die metgeselle agtergelaat is, verskyn en berig dat al die ander uitgemoor is. [3]
Die knegte het verklaar dat Hermanus Hubner voor die tent sit, waarin die ander Europeërs lê, toe een van hulle tekens van ’n vyandige voorneme onder Palo se mense berig. Hubner het nie ag geslaan nie en geantwoord die mense is vriendelik en daar is geen rede tot onrus nie. Kort daarna het sommige Xhosa agt osse opgedryf en hulle namens die hoofman aan Hubner aangebied. Terwyl hulle praat, het een Hubner skielik met ’n assegaai gesteek. Hy het die wapen uit sy lyf getrek en probeer om by sy geweer uit te kom, maar is met nog ’n steek in die rug doodgemaak voordat hy dit kon doen. Die waarskuwing is in die gewone taal van ’n jagkamp gegee; die geskenk van osse het gelyk soos dieselfde vriendelikheid wat die party die hele pad van Babbelaan se land af ontmoet het. [3]
Die aanvallers het toe die tent van alle kante bestorm en Frederik Hubner, Andries Esterhuis en Gerrit van Vuuren vermoor voordat hulle hulself kon beskerm. Philip Constant en Anthonie Pottier het uit die tent gekom maar is digby doodgemaak. Die lyke is daarna vermink. Die moordenaars het die twaalf waens afgelaai en verbrand, waarskynlik vir die yster. Onder die voorrade was drie vaatjies buskruit, elkeen van vyftig pond. Toe die vaatjies oopgebreek en die kruit op ’n hoop gegooi is, het ’n geweldige ontploffing ’n groot getal van die wat digby was, gedood en gewond. Ivoor, yster en kruit—dieselfde drie goedere wat die kredietooreenkoms in Pondoland gestruktureer het—is wat die kraal gegryp het en wat die kruit daarna verstrooi het. [3]
Hubner was slegs een van die slagoffers. Die lede van die geselskap wat minder seker was van die Xhosa se vriendelike voornemens, het ’n ander roete geneem en was die manne wat by die naamlese rivier gewag het. Vir die Kasteel sou die voorval as ’n verbygaande ramp aan die ver kant van die jaggrens lees—medelye met nabestaandes, spyt oor die verlore ivoor—eerder as as ’n nuwe soort koloniale oorlog. Vir die rekord was dit die eerste volledig vertelde botsing tussen setlaars en Xhosa: ’n geskenk van osse, ’n assegaai in die rug, ’n tent van alle kante bestorm, en ’n kruithoop wat die aanvallers in dieselfde uur terugbetaal het. [3] [9]
Oorlewendes se vlug na die Gonaqua en die Visrivier — 1736
Toe hulle die lot van hul makkers verneem, het agt van die Europeërs by die rivier haastig met die waens oorgesteek. Die drie Engelse, wat geen vrees vir die Xhosa gehad het nie, het agtergebly, en een van die jagters, Louis Cloete, het dit raadsaam geag om hom onder hulle beskerming te plaas. Die wrak-oorlewendes wat vyf ton ivoor op krediet verkoop het, was nou ’n plaaslike skild vir ’n enkele Kaapse jagter. Die res het die geswelde rivier en die waens gekies eerder as Palo se buurt. [3]
Kort ná die oorgang is die party ingehaal deur ’n groot horde onder wie hulle sommige mense van gemengde afkoms herken het. Hulle het op die agtervolgers geskiet en agt of tien neergeslaan; maar met baie min kruit oor het hulle die waens by die eerste geleentheid laat staan en te voet voortgegaan. Drie dae en twee nagte het die agtervolgers gevolg totdat die vlugtelinge Gonaqualand bereik het, waar kaptein Babbelaan hulle ’n eskort tot by die Visrivier gegee het. Dieselfde Gonaqua-kaptein wat hulle in Mei oos sien verbygaan het, het nou ’n oorblyfsel sonder ivoor, sonder waens en sonder Hubner sien terugkom. [3]
Een van hulle, Christoffel Hoogreefde, het flou geword op pad en is onder Gonaqua-sorg gelaat. Die sewe wat ontkom het, het te voet voortgegaan tot by die Sondagsrivier, waar hulle ’n ander olifantjagparty onder Gerrit Oosthuizen en Jacob van Deventer ooswaarts op pad, ontmoet het. Vier van hulle—Daniel de Vries, Jan de Bruin, Jan van Vuuren en Coenraad Scheffer—het by daardie party aangesluit. Die ander drie—Hendrik de Vries, Hendrik Scheffer en Jan de Vries—het aan na die Kaap gekom. Binnelandse jag het nie vir die slagting gestuit nie: ’n oosgaande ivoortrek was al op die Sondagsrivier om vier van die vlugtelinge te ontvang en aan te hou. [3]
Die Hubner-trek het só, vir Kaapse rekordhouers, ’n lyn name en plekke vasgelê van Babbelaan se Gonaquas deur Palo se Xhosa, die Tembu’s en die Pondo’s tot by skipbreukeling-Engelse inwoners en ’n slagting by ’n opperhoofkraal. Ivoorvragte van byna ’n ton per wa, kredietruil in yster en krale, ’n kruitontploffing onder die aanvallers, en ’n voetvlug na die Vis- en Sondagsrivier het almal dieselfde verhaal binnegegaan wat vryjagters lank van die amptelike kaart afgehou het. Palo se naam, al die groothuisnaam in die Xhosa-opvolging van 1702, was nou ook die naam wat aan ses dooie Europeërs en twaalf verbrande waens geheg is. [3] [4] [9]
De la Fontaine vra om aftrede; Van Kervel as opvolger aangewys — 1736
Goewerneur Jan de la Fontaine het nou in jare gevorder, en swakhede het op hom begin kruip. Hy was ’n weduwenaar, sy vrou Maria Elizabeth, dogter van die voormalige sekunde Andries de Man, is in Junie 1730 in die eerste jaar van sy bestuur oorlede en het ’n dogter van veertien en ’n suigelingseun van twee gelaat. Hy het kinders gehad vir wie hy die voordele van ’n verblyf in Europa begeer het, en van wie hy nie wou geskei wees nie. Gedurende die agt-en-twintig jaar wat hy die Kompanjie gedien het, het hy aansienlike rykdom versamel, en dit het ’n begeerte by hom geword om die aand van sy lewe in rus in die Vaderland deur te bring. [3] [9]
Hy was die eerste goewerneur wat sy vorige loopbaan aan die Kaap gemaak het. Gebore in Amsterdam op die 23ste April 1684 as Jan de la Fontaine dit Wicart, seun van die syhandelaar Jacques en van Barbara van den Burgh, is hy in 1710 van die Horstendal deur kommissaris Johan van Hoorn aangehou en as pakhuismeester aangestel. Twee jaar ná aankoms, nog ’n onderkoopman, het hy in die politieke raad gesit; in 1717 is hy koopman gemaak; by De Chavonnes se dood in 1724 het die raad hom as voorlopige sekunde benoem, en die direkteure moes hom tot opperkoopman bevorder om by die setel te pas. Almal in die klein dorp het hom Jan genoem. In 1736 het daardie selfde Jan die direkteure om verlof tot aftrede gevra. [3] [9]
Die direkteure het van sy besluit met spyt verneem, want hy het sy pligte tot hulle tevredenheid uitgevoer; maar sy versoek was so redelik dat dit nie geweier kon word nie. Hulle het dus die sekunde Adriaan van Kervel as sy opvolger aangestel en Hendrik Swellengrebel tot sekunde bevorder. Van Kervel het ’n groot deel van sy lewe in Suid-Afrika deurgebring. Van 1719 tot 1725 was hy sekretaris van die politieke raad; daarna het hy fiskaal geword, en later sekunde, sodat sy ervaring uiteenlopend en wyd was. Sy tree in De la Fontaine se plek is in die nedersetting as ’n natuurlike ontwikkeling behandel. Binne kalender 1736 was die beslissende plaaslike daad die goewerneur se eie aansoek en die direkteure se keuse van daardie twee manne vir die setels wat sou volg. Die formele oordrag van die sjerp het nog voorlê; De la Fontaine het deur die jaar wat die brief gegaan het, in amp gebly. [3] [9]
In dieselfde jaar het die Kasteel se jonger siviele geslag ’n eie huishoudelike stap geneem. Sekretaris Rijk Tulbagh was ’n gas by Hendrik Swellengrebel se troue in Mei 1728, waar sy blik op die bruidsmeisie Elizabeth al opgemerk is. Dit het hom nog agt jaar geneem voordat hy met haar getrou het. Die versuim is as ’n verantwoordelikheidsin gelees wat hom nie ’n huishouding sou laat stig voordat hy self ’n vrou kon onderhou nie, sonder om op haar bruidskat te trek. Die troue het in 1736 plaasgevind, en die paar het in ’n beskeie huis in Strandstraat gaan woon. Tulbagh was al jare lid van die politieke raad; die Strandstraat-huishouding het onder ’n goewerneur gesit wat Amsterdam om verlof huis toe gevra het, en onder ’n sekunde wat al as daardie goewerneur se opvolger aangewys is. In die goewerneur se eie huis het die dogter Barbara Elizabeth, in die Vlek bekend vir haar musiekgawes, die vorige jaar die eerste Groote Kerk-orrel bespeel; die suigeling van 1730, Jan Gideon, was die seun vir wie ’n Nederlandse skoolopleiding die weduwenaar nog huiswaarts getrek het. Die aftredebrief en die Strandstraat-troue was twee huishoudelike feite van dieselfde Kasteeljaar. [9]
Vlugtelinghuishoudings, regeringskontinuïteit, koring en skeepvaart — 1736
Deur 1736 het De la Fontaine nog die regering gelei wat hy sedert sy installasie op die 8ste Maart 1730 gehou het, ná die direkteure se depeches van 20 Februarie 1730, en hy het nog die rang van buitengewone raad van Nederlands-Indië gedra wat op die 21ste Maart 1732 toegeken is. Van Kervel het sekunde gebly en Daniel van den Henghel onafhanklike fiskaal. Die aftredeversoek het die goewerneur nie in die jaar wat dit gestuur is uit die Kasteel verwyder nie; dit het slegs die opvolging gestel wat die direkteure aanvaar het terwyl hy in amp gebly het. Die hoofamptenare aan die Kaap was jare ná Noodt se dood nog manne wat in algemene agting gestaan het, wie se eerlikheid nie in twyfel was nie, selfs terwyl die Kompanjie self die hoogtepunt van sy voorspoed verby was. [3]
Die Oos-Indiese Kompanjie, van wie se lot hierdie kolonie grootliks afgehang het, het dividende wat vir die tien jaar tot 31 Desember 1722 op sewe-en-dertig persent per jaar op die volbetaalde kapitaal gestaan het, sien daal tot gemiddeld slegs een-en-twintig persent vir die tien jaar 1723–1732, en nooit daarna hoër as vyf-en-twintig styg nie. Baie handelsinrigtings het nie die onderhoudskoste terugbetaal nie. Van 1723 het daardie daling in Kaapse terme beteken dat alles moontlik gedoen moes word om die ekonomie te stut. Die syfabriek naby die Slave Lodge en die kirmanhaar-kuddes was die nywerheidsantwoorde van ’n syhandelaar se seun; albei is in 1735 afgeskryf. Kalender 1736 het dus onder ’n goedkoper dividend oopgegaan, met daardie eksperimente al gesluit, en met ’n goewerneur wat nou gevra het om die aand van sy lewe in die Vaderland deur te bring. [3] [9]
Grondadministrasie in dieselfde jaar het nog op die vyftienjaar-pakket geloop wat op die 18de Februarie 1732 ingestel is. Tuingrond op die Kaapse Skiereiland en klein stukke geskik vir landbou en grensend aan vryeiendomsplase kon vir tydperke van vyftien jaar gehuur word, waartydens hulle onherroepbaar was; as die Kompanjie weer besit geneem het, moes die huurder vir alle geboue teen ’n billike waardasie vergoed word. Die huur wat eers genoem is, was agt sjielings en vierpence die morg per jaar; die volgende jaar is dit permanent op twee sjielings en ’n pennie die morg vasgestel. Terselfdertyd is die huur van die groot plase of veeposte onder jaarlikse verhuring van £2 10s. tot £5 verhoog. Kalender 1736 het daardie bepaling nie heropen nie. Die ouer stamboom het nog daarlangs gesit: van 1654 tuinenings sonder huur, die eerste vervreemding op die 10de Oktober 1657 aan Jacob Cloeten van Keulen, jaarlikse hernuwing van later leenplase, en van 1714 die recognitie van vier-en-twintig riksdaalders as erkenning dat die soewerein heer van die grond gebly het—de Heer behoudt zyn recht. Langs die vyftienjaar-papier het Leenings Eigendom gestaan, die leen van onreëlmatige klein stukke aanliggend aan ’n vryeiendomstoekenning. [3] [4]
Onder die ouer Franse huishoudings was die jaar se papier ’n testamentlêer en ’n sterfterol eerder as ’n nuwe aankomsllys. Antoine Faure, gebore te Orange in 1683, het in 1714 in die Kompanjie se diens aan die Kaap aangekom, seun van Pierre Faure en Justina Pointy. In 1719 is hy as voorleser en skoolmeester op Stellenbosch aangestel; in 1714 het hy met Rachel de Villiers, dogter van die vlugteling Abraham de Villiers, getrou en manlike nageslag gelaat. Hy moet in 1736 gesterf het, in welke jaar hulle gesamentlike testament ingedien is. Theunis Bevernagie, broer van Francina Bevernage wat in 1700 met Jacob Mouton getrou het en van Joost wat op Drakenstein geboer het, het by ’n testament gedateer 1724 ’n nalatenskap aan Francina gelaat en Joost as sy erfgenaam ingestel; daardie testament is in 1736 ingedien. [8]
Elizabeth le Long, weduwee van Jean Jourdan en vrou van Jacques Malan, wat op Hottentots-Holland gewoon het en in die hof van landdros en heemrade van Stellenbosch gesit het, is in 1736 oorlede; by haar dood het die boedel die plaas De Faisante Kraal aan die Botrivier en een op Hottentots-Holland besit. Estienne Niel, gebore in Dauphiné in 1669, eens ’n soldaat in die Kompanjie se diens en later ’n landbouer op Drakenstein, getroud met Marie Marais van Hierpoix, het in 1736 sy testament gemaak terwyl hy op Rondebosch op die plaas Rodenberg van sy skoonseun Andries Grové gewoon het. Die testament sê dit is in die Hollandse taal aan hom voorgelees, wat hy goed verstaan en gepraat het. In dieselfde jaar is Philippe Jacob Naudé gebore, kleinseun van die bekende Philippe Naudé en ’n neef van Jacob—’n nuwe Frans-afstammende naam op ’n lys wat die jaar se ingediende papier andersins toegemaak het. [8]
Gedurende die latere jare van De la Fontaine se regering, of so kort daarna dat dit prakties binne daardie tydperk val, sluit name in die rekords in Jeremiah Auret, Jan Bam, Jan Blignaut, Carel Buitendag, Dirk Craffort, Jan Ditlof, Jan Fleck, Andries Holtshuizen, Hermanus Keeve, Frans Marx, Jacob Naude, Hendrik Nefdt, Adriaan de Nys, Godlieb Opperman, Christiaan Rabe, Pieter Radermacher, Andries Schutte, Frederik Seele, Jan Serrurier, Jan Hendrik Swemmer, Jan Andries Truter, Willem van de Vyver en Ernest Wepener—’n burgerrol-monster van die middel-1730’s-nedersetting eerder as ’n enkele dag se sensus. [3]
Oor die wyer oestydperk wat hierdie jaar ingesluit het, het die direkteure nog vereis dat ’n jaar se voorraad koring opsy gesit word voordat enige na Indië gestuur word. In 1724 en weer in 1725 is meer as vyfduisend muid uitgevoer. In 1726 kon niks gespaar word nie, weens droogte. In 1727 was daar nie genoeg vir huishoudelike verbruik nie, weens roes, wat voorheen rog getref het, maar nie koring nie. Van 1728 deur die latere 1730’s was daar ’n bestendige uitvoer, soms van soveel as seweduisend muid, hoewel die oeste nie eweredig goed was nie. In die dertien jaar 1725–1737 het een duisend-en-sewe skepe Tafelbaai aangedoen, of gemiddeld sewe-en-sewentig per jaar. Kalender 1736 het dus ’n Soutrivier-pakketwrak, ’n plattelandse predikantsdood en -verskuiwing, die eerste volledig vertelde oostelike ivoorramp onder Hubner, die goewerneur se formele stap na aftrede met Van Kervel en Swellengrebel al aangewys, ’n Strandstraat-troue in die sekretaris se huishouding, en ’n Franse papier van testamente en een nuwe geboorte saamgevat—terwyl gewone koringuitvoer en redeverkeer onder dieselfde Kasteelhiërargie voortgegaan het wat nog op die werklike oordrag gewag het. [3] [4] [8] [9]